Мурдагы президенттин маселеси, туруму жана аракеттери жөнүндө

Эмиль Жураев — атайын Еlgezit.kg басылмасы үчүн

Кыргызстандын саясый жашоосунда маанилүү кубулуштар орун алып, ага жараша калың эл, активдүү топтор, саясатчылар ар кандай кыймыл-аракеттердин үстүндө болууда. Булардын баарынын эң маанилүүсү – мурдагы президент Алмазбек Атамбаевге болгон мамиле, аны колдоо же ага каршы болуу. Өзгөчө кызыгууну туудурган маселе – Атамбаевдин өзүн-өзү коргоо боюнча туруму жана аны жактап турган кишилердин аргументтери. Сергектик менен, кылдаттык менен бул маселени талдап албасак, адилеттүүлүккө эч кимдин кызыгуусу жок эле, коомубуз жеке бир кишинин кызыкчылыгынын туткуну болуп калуудабыз. Бул кооптуунун алдында бир нече принципиалдуу нерселерге көңүл буруп коюуу туура болот.

Биринчиси: Азыркы президент менен мурдагы президентти бирге карап, бирөөсү мыйзам бузса, экинчиси да өзүнүн мыйзам бузуусу үчүн жооп бербеш керек деген адашуу. Ар бир кишинин мыйзам алдында жоопкерчилиги жекече. Эгер азыркы бийлик мыйзам бузуп жаткан болсо, аны токтотууну жана мыйзамды сактоону талап кылыш керек. Андай талап кылууда, «силер оңолгончо мурдагы президент да жооп бербей турсун» деген таптакыр логикага да, мыйзам принцибине да туура келбеген нерсе. Өлкөбүздө мыйзам бузуу өтө эле көп, тилекке каршы. Бирөөнүн жоопкерчилигин экинчинин жоопкерчилигине байлап койуу анархияга алып келет: анда төгөрөктөгү элдин баарысы жооп бермейин мен да жооп бербейм деп жүрө берели. Андыктан, азыркы бийликти канчалык сындабайлы, ал сын мурдагы президенттин жоопкерчилигин жеңилдетпеши керек.

Экинчиден: Мурдагы президент ага каршы ачылып жаткан процесске ишенбөө көрсөтүп, мыйзамдуу териштирүү болбойт деп, ошонун негизинде өзүнүн хан-сарайын аскердин базага айлантып, «курал менен коргоном» деп турат. Бирок, мыйзамдык-соттук процесстердин мыйзамдуу эместигин келтирген кезде да, абройлуу саясатчы жана эл башчы ал процесске катышып, өзүнүн актыгын ошол териштирүү кезинде айтуусу керек, соттун мыйзамсыз экенин да ошол жерде айтуусу керек. Курал менен, туугандары менен, жада калса таш менен коргоном деп турганы — бандиттердин, ОПГнын деңгээли. Атамбаевди туурап, элдин баары эле соттон өзүн-өзү курал менен, күч менен коргой баштаса эмне болоорун ал өзү, өзгөчө анын жанына келе калган кишилер ойлонду бекен? Мисалы, жолдон ГАИ кызматкери токтотсо баарыбыз тапанча көтөрүп, «силер коррупционерсиңер, мен силердин бийликти кабыл албайм» деп коргонсок, эмне болот? Албетте, баарыбызда тапанча жок, курал жок. Куралы бар экенине мактанган, «өзүмдү-өзүм коргоп көнгөм» деп төш урунган Атамбаев өзүнүн эң жакын санаалаштарынан уялса болот – ошол куралы менен анда Сапарды да, Албекти да, Дамирди да сактап калбайт беле? Ал байкуштарда курал жок тура. Чынына келгенде, ошол эле Сапардын өз ыктыяры менен, баарын билип туруп суракка катышып, камалып калганы – анын эрдигин, Атамбаевден жарандык аң-сезим деңгээли алда канча бийик тураарын көрсөтөт.

Үчүнчүдөн: Кээ бир мурдагы президенттин жанында жүргөндөр ал киши камалса бийликке оппозиция калбай калат, анда бийлик такыр чектен чыгып кетет дешет. Бул жерде да логика да жок, чындык да көрүнбөйт. Бийлик чектен чыгып жатса, Атамбаевдин бар же жогуна карабайт го. Атамбаев оппозицияны бириктирет, бийликке оппозиция болот деген кандай гана өзүн-өзү алдастоо! Бийликтен кеткенден бери Атамбаев кымындай да оппозиция боло элек, ал жалаң өзүнүн кызыкчылыгын, саясый салмагын, анча-мынча үзөңгүлөштөрүнүн таламын талашуу менен эле алек. Кечээ эле ал киши бийликте туруп, кандай иш алып барганын өз моюндары менен тарткан кишилер бүгүн аны оппозициянын тиреги катары көргөндөргө таң каласың. Чыныгы оппозиция боло алчу, бийликти өз терисин коргоо үчүн эмес, өлкөнүн өнүгүүсү үчүн сындачу күчтүү кишилер да бар, топтор да бар. Так ошондой жөндөмү да, тажрыйбасы да, мүмкүнчүлүктөрү да бар кээ бир кишилер бүгүн Атамбаевге таянып калганы өзгөчө кейитет.

Төртүнчүдөн: Азыркы кезде Атамбаевди соттоого, аны камакка алууга иш жете элек. Ага коюлган айыптар мыйзам ченинде айып да эмес, тергөө эми эле башталган убакыт. Атамбаев аппак, эч бир кылмыш кылган эмес дегендер анын үй-бүлөсү жана бирге устукан жегендер эле болсо керек, же өткөн 6-7 жыл бою өлкөнүн саясатынан кабары жоктор болсо керек. Азыр аны жактап жаткандардын көбү чындыкты билишет го. Ошол билгендер коюлуп жаткан айыптардын ачык жана адилет иликтенишин талап кылышы керек. Толук, адилет иликтөө үчүн, албетте, Атамбаев өзү да көрсөтмө бериши керек болот. Анын катышуусу болмоюн, иликтөө албетте толук да болбойт, адилеттүү да болбойт. Ошону билип турган кишилер анын өз короосуна камалып, курал менен коргонуусун туура көрүп, колдоо көрсөтүүсү кайра эле логикага жатпайт.

Бешинчиден: Атамбаев өзүнүн ордосунда бекинип эле отуруп калбастан, ал жерде байма-бай сүйлөп, маалыматтык айдыңда президент кезинде болуп көрбөгөндөй активдүү болууда. Ар сүйлөгөн сөзүндө өлкөнүн президентине, бийлигине акаарат келтирип, каралоо, шылдыңдоо аракетин көрүүдө. Президент ага ушу күнгө чейин таамай жооп бербегени албетте эң туура. Атамбаев менен сөз айтышса, ошонун деңгээлине түшүш керек эмеспи. Атамбаевди колдоп келген, көкүрөгү соккулап турган кээ бир жарандар сүйлөй коюп, элге, өлкөгө кооптуу ойлорду айта башташты. Өзү айтпаса да, колдоочулары айтуусуна өбөлгө түзүп берди: кыргызды түндүк-түштүккө бөлгөн сөздөр, же ошол мааниде айтылган сөздөр пайда болууда, бийликти зордук менен оодарып салууга чакырыктар айтылууда. Президентке карата айтылган ыпластыктар, кемсинтүүлөр, маданиятсыздыктарды айтпай эле коёлу. Ушундай кубулуштардын баарысын көрүп туруп, ошого түз же кыйыр колдоо көрсөткөн кээ бир ага-эжелерге кейийсиң.

Алтынчыдан: Атамбаевдин бир канча жолу айтып жаткан бир сөзү – досун бийликке алып келип ката кетиргени жана ал катасын оңдоого умтулуусу. Ал сөзүн уккан, көргөн, байкаган жарандар – ушуну угуп туруп кантип ачууңар келбейт? Бул ап-ачык эле биздин элди, Кыргызстанды урматтабаганын айтып жатканы го. Көрсө, президентти эл тандабай эле, Атамбаев тандаган тура? Президент жакпай калса, эл эмес, Атамбаев өзү эле оңдоп койом дегени го? Анчалык айтты, эми акырына чейин айтсын: «элим, силер эч кандай шайлаган эмессиңер, үстүңөргө өз досумду өзүм эле отургузуп койгом, ошол досум мага каршы чыкты эле эми аны бийликтен кетиргени жатам», деп. Ой-жүгүртүүсү, түшүнүгүнүн деңгээли ушундай болгон кишини «демократмын» деген бир топ кишилер жандап жүргөнүнө кейийсиң. Атамбаев шайлоо кезинде кылган былыктары эмне болсо да, бүгүн эл биз шайладык деп, мандат берип, бийлик берип турган өлкө башчысына менчигиндей мамиле кылуусу – элге келтирген акаараты, бүткүл элдин абройуна шек келтирүүсү. Элдин тандоосуна кийлигишкен болсо, Атамбаев ал кылмышы үчүн да жооп бериш керек. Президент элге жакпай калса, аны бийликтен эл өзү кетирет, мурдагы президенттен сурабайт.

Жетинчиден (акыркысы ушул болсун): Сөзгө келчү, аргументти уга алчу, азыр Атамбаевдин айланасында жүргөн мекендештерге – Жээнбековдун бийлигин, андан кийин да келчү башчылардын бийлигин тизгиндеп, контролдоп, чектеп калуунун маанилүү шарты: Атамбаевди азыр баатыр кылбоо, анын өзү жасаган иштери үчүн, катачылыктары үчүн, жооп берүүсүнө шарт түзүү. Анткени, эгер ар кандай ашынган автократ, бийликти узурпациялап, мыйзамды көзгө илбей баарын башкарган кишилер тактан кетээри менен «мен акмын, мен жаңы бийликтин курмандыгымын» деп, колдоо таба берсе, анда биздин бийлик эч качан оңолбойт. Бүгүн ууру, эртең баатыр болуу мынчалык оңой болсо, чынчыл болуунун, жакшы болуунун пайдасы эмне?

Жогоруда айтылгандар, албетте, Атамбаевдин дарегине жана өзгөчө аны азыр колдоп турган, кечээ эле анын адилетсиздиктерин жакындан көрүп жүргөн кишилерге карата айтылды. Бул жерде азыркы бийликтин аракеттери туптуура, же азыркы президент ката кетирбей жатат деген аргумент жок. Көптөгөн кемчиликтер, каталар орун алып жатат. Бирок, ошондой кемчиликтер кетип жатат, туура эмес иштер болуп жатат деген жүйөө менен эле Атамбаевди коргоп, аны баатыр кылып, анын уялаарлык азыркы иш-аракеттерин туура көрүү – баарынан ашкан катачылык экенин айткым келди. Ар кимдин жоопкерчилиги өз мойнунда болуусу абзел, бирөөнүн катасы экинчинин катасын жокко чыгарчудай, адилеттүүлүк деген математика же физика эмес.

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Билдирүү калтыруу