— Өткөндө айтып кеткендей, өзүмө жана үй-бүлөмө коркунуч болгондугуна байланыштуу Москвага чыгып кеткенге аргасыз болгом. Тоскоолдук болгон жок, себеби менин таасирдүү досторум дүйнөнүн болгон жагында бар. Алар мени сыйлашат, себеби, мен тазамын.

—Жаңылбасам, акыркы эки апта ичинде социалдык тармактардан активдүү чыга баштадыңыз. Анан дагы геолокацияда Кремль белгиленип чыгып атты. Мындай кадамдар жөн жерден жасалбаса керек? Кремлге бардыңызбы?

— Социалдык тармактарга чыгып, элге кеңири маалымат берүүнү туура көрдүм. Себеби, бурмалап, элге туура эмес маалымат берип келишти. Мындан ары соцтармактардан активдүү ой-пикиримди билдирип турам. Москвадамын. Кремлге дагы бардым, айтып өткөндөй, ал жакта дагы досторубуз бар.

— Сиз учурунда ЖЭБге байланыштуу иштерде Жээнбековду коргоо максатында “күнөөнү премьер катары өзүмө алгам” деп атасыз, эмне үчүн?

— “ЖЭБ боюнча күнөөнү өзүмө алдым” дегеним жок, жоопкерчиликти алдым. Себеби, ошол учурда өкмөттү мен башкарып тургам. “Президент Сооронбай Жээнбековду күнөөлөп жоопкерчиликтен качпайын” дедим, себеби Жээнбеков өзү менден суранган эле.

— Ошол эле кезде бажычыны иштен албоо тууралуу президенттин “каалоосуна” каршы чыкканыңызды белгиледиңиз. Эмнеге бир маселеде Жээнбековду колдоп, экинчиде ага каршы чыктыңыз?

— Мен Сооронбай Жээнбековдун талапкерлигин колдогом. Анткени ал дагы Атамбаев сыяктуу эле элибизге кызмат кылат го деп ойлогом. Бирок, Жээнбеков болсо коррупционерлерди колдоп, алар үчүн жанын бергенге даяр экенин билген эмесмин.

— ЖЭБ, тарых музейи боюнча асмандаган баалар кайдан чыкты? Мэрия сатып алган көчөттөргө да тийешелүү маселелер бар эле…

— Тарых музейи боюнча финансы жагына жооптуу башка адамдар болчу.  Оңдоп-түздөө иштерине да жооптуу башка адамдар эле. Атайын комиссия бар болчу ошону көзөмөлдөп турган. Мен ичиндеги майда-чүйдөлөрүнө киришпейм да. Мен болгону музейдин башынан баштап, аягына чейин бүтүшүн көзөмөлдөп бергем. Баары мыйзам чегинде болгон.

—Соттун адилеттүүлүгүнө ишенесизби? Эгер акталып калсаңыз, өлкөгө кайтып келип эмне менен алектенесиз?

— Соттун адилеттүүлүгүнө ишенем. Сөзсүз түрдө акыйкат тергелет деп ойлойм. Себеби түрмөгө мен эмес, башка бирөөлөр отурушу керек. Мен сөзсүз жакынкы арада кайтып келем. Мамлекетибиздин өнүгүүсүнө салым кошобуз, саясатка активдүү аралашам. Баарын көрдүм, баарын түшүндүм, Кудай көзүмдү ачты.

—Октябрдан кийин Садыр Жапаров менен түз сүйлөшүүлөр болду беле? Болсо эмне тууралуу сөз болду?

— Президент Садыр Жапаров менен сүйлөшүү болгон жок.

—Албек Ибраимов сиз менен кошо чыгып, экөөңүздөрдү“келет-келет”деп атып эле жок болуп кеттиңиздер. Ал кишиден кабарыңыз барбы?

— Албек Ибраимовду мен тополоңдон кийин бир гана жолу көрдүм, ошол бойдон көргөн жокмун.

—Эки президент менен иштешип калбадыңызбы. Экөөнүн сиз суктанган жана тескерисинче, терс жактары катары эмнелерди айта аласыз?

— Алмазбек Атамбаевдин жакшы жактары көп. Кыргызстан үчүн көп нерсени кылды, аны кийин тарых тастыктайт. Ал киши өтө намыскөй, духу күчтүү, жоопкерчиликти өзүнө ала билген адам. Жаман жактары – ак көңүл, адамга ишенчээктиги жана Сооронбай Жээнбековду президент кылып алып келгени.

Сооронбай Жээнбековдун жакшы жагы – адамдын ичи-койнуна кирип, кооз сүйлөп, “Кудай, Кудай” деп суктандырганы го… А жаман жагы болсо өзүңөр билгендей, өзүнүн эң жакын адамдарын, досун, элин саткандыгы, эки жүздүүлүктүн туу чокусун карманганы, жандүйнөсүнүн тардыгы, арамдыгы.

Белгилей кетчү нерсе, мен Сооронбай Жээнбековдун президент болушуна өтө чоң салым кошком. ЖЭБ үчүн да ага-ини Жээнбековдор түрмөгө отурушу керек.

Мээрим Асанова

 “Азия Ньюс” гезити

 «Мен үчүн “Соке дос” өмүр жолумда жолуккан ошондой бир ыплас нерсе. Ага убакыт коротуштун эми кажети жок. Өмүрдү жакшы нерселерге арнаш керек. Аны ансыз деле мезгил да, Кудай да жазалайт. “Соке дос” тарыхта саткынчылыкты, эки жүздүүлүктү, уурулукту норма кылган сасык бир саясатчы катары калат. Азыртадан эле эл арасында “Кудай Сокедей достон сактасын” деген сөз айтылып калды. Мындан жаман жаза ал үчүн да, урпактары үчүн да жок”, — дейт абакта жаткан Алмазбек Атамбаев.

Экс-президент АлмазбекиАтамбаев кримтөбөл Азиз Батукаевдин түрмөдөн мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу 11 жылга эркинен ажыратылган. Алгач ал УКМКнын тергөө абагында кармалып, октябрдын аягында Бишкектеги №47 колонияга которулган. Декабрь айында кайра УКМКнын тергөө абагына жеткирилген. Батукаевдин ишинен тышкары анын үстүнөн азыр башка да кылмыш иштери боюнча сот уланууда.

Быйыл жайында Атамбаев пневмония болуп, ооруканага жатып чыккан. Туугандары жана жактоочулары анын кан басымы төмөн экенин айтып жатышат.

«Мен 4-октябрь күнү бошодум. Андан кийин сотко арыз жазгам. Эми күч органдары ишти адилет карайт, юридикалык баа берет деп ойлойм».

Ош ОИИБнын мурдагы башчысы Абдылда Капаров 2017-жылы 25-мартта кармалган. Ага прокуратура «экстремисттик чакырык таштаган, улут аралык кастыкты козуткан» деген негиз менен айып койгондуктан камалган. Капаров ал кездеги өкмөт башчы, экс-президент Сооронбай Жээнбековго «июнь окуясына байланышуу келген акчаны кымырып алган» деген доомат коюп, кадыр-баркына шек келтирди деген күнөөлөнгөн.

Буга экс-президент, өкмөттүн Ош облусундагы мурдагы өкүлү Сооронбай Жээнбековдун арызы себеп болгон. 2018-жылы 27-июнда Ош облустук соту Капаровду төрт жылга эркинен ажыратып, жаза мөөнөтүн жатак абакта өтөөгө милдеттендирген.

Абдылда Капаров 2010-жылы коогалаң учурунда Ош облустук ички иштер башкармалыгын жетектеген. Кийин Ошто саясатчылар Камчыбек Ташиевди, Акматбек Келдибековду жана Мелис Мырзакматовду колдоп митингдерге катышып жүргөн. Ош шаарындагы митингдердин биринде ал экс-президент Алмазбек Атамбаевдин сүрөтүн өрттөп жиберген. 

Сүрөт интернеттен алынды

«Раимбек Матраимов боюнча туура чечим кабыл алынбады. Бул боюнча өз убагында так иш алып барганда мындай иштер болмок эмес. Экинчиси, бул кишини жоопко тартуу эле эмес, аны бийликке сүрөгөнү өтө чоң мүчүлүштүк болду. «Мекеним Кыргызстан» партиясынын дымагы, каржылык ресурстары белгилүү болчу», — деди саясатчы.

Анын айтымында мындай жагдайда «80% жакыр жашаган калк сатылары айкын болчу».

4-октябрдагы шайлоо жыйынтыктарына нааразы болгон элдин 4-5-октябрдагы толкундоосу Сооронбай Жээнбеков башында турган бийликти кулаткан. Буга шайлоонун жыйынтыгында бийликке таандык «Биримдик» жана Раимбек Матраимовго таандык «Мекеним Кыргызстан» партияларынын басымдуу көрсөткүч менен жеңишке жетиши себеп болгон.

Бийлик алмашкандан кийин узартылган мөөнөт менен иштеп жаткан парламенттин азыркы алтынчы чакырылышынын басымдуу бөлүгү жогоруда сөз болгон партиялар менен шайлоого аттанганы белгилүү.

Сүрөт www

Кыргыз Республикасында октябрь революциясы болду. 15-октябрда президент Сооронбай Жээнбеков кызматтан кетип, оппозиция лидери Садыр Жапаров бийликке келген. Бийликтин алмашуусуна шайлоонун эртеси, 5-октябрда башталган массалык нааразычылыктар себеп болду. Андан кийин митингчилер Бишкектеги башкы имаратты басып алышып, камактагы оппозиция лидерлерин (алардын арасында Жапаров да бар эле) бошотушту. Массалык жана узак убакытка созулган демонстрациялардын натыйжасында мамлекеттик бийликтин жогорку эшелонунда өзгөрүүлөр болуп, кезексиз президенттик шайлоо жарыяланып, парламенттик шайлоо кайрадан өтмөй болду. Өлкөдөгү, биринчи кезекте борбордогу кырдаал акырындык менен турукташып жаткандыгына карабастан, Кыргызстан олуттуу көйгөйлөргө туш болуп жатат: саясий абалдын кризиси, социалдык чыңалуу жана оор экономикалык кырдаал, аны COVID-19 пандемиясы дагы күчөтүп жатат. Мындай абал Россия жана Кытай үчүн олуттуу чакырык, себеби алардын кызыкчылыгы Кыргызстандын саясатына жана Орто Азияга чоң таасир берет.

5-октябрдагы революция өлкөнүн жаңы тарыхындагы үчүнчү окуя болуп саналат (мурункулары 2006 жана 2010-жылдары болгон). Мурункудагыдай эле, бир катар көйгөйлөр революцияга алып келди: президенттин жана анын айланасындагылардын бийликти борборлоштурууга кылган аракеттерине каршылык көрсөтүү, шайлоону бурмалоо, оор кылмыштарга күнөөлөнгөн ар кандай топторунун (негизинен, регионалдык жана уруулук топтордун тирешүүсү: бул жерде өлкөнүн түндүк түштүккө бөлүнүүсү чоң роль ойнойт) кызыкчылыктары. Негизги саясий күчтөр Кыргызстанда болгон эл аралык саясий оюнчулардан ашып түшүүгө аракет кылышууда (сөз он жыл мурун АКШнын камкордугунун ордуна келген Россия менен Кытай жөнүндө болууда). Мезгил-мезгили менен болуп турган саясий кризистер, социалдык жана экономикалык маселелер улам күчөп, өлкөдөгү конституциялык жана укуктук тартипти солгундатып, ошол эле учурда жергиликтүү социалдык чыңалууну күчөттү (акыркы мисалдардын бири — өзбек азчылыгы жашаган түштүк региондордогу 2010-жылдагы окуялар). Башка жагынан алганда, мезгил-мезгили менен болуп жаткан бул кризистер Кыргыз Республикасында плюралисттик саясий маданияттын бар экендигин көрсөтөт, коомдо формалдуу эмес, бирок натыйжалуу өзүн-өзү жөнгө салуу механизмдери бар.

Бийликтин күч менен алмашуусу түндүктүн элиталарынын президент Жээнбековдун авторитардык дымагын социалдык нааразычылыктардын жардамы менен басууга даяр экенин көрсөттү. Күтүлбөгөн жерден оппозициянын лидери болуп чыга келген Жапаров өтө улутчул (өзбектерге каршы) жана популист саясатчы (мисалы, ал чет элдик инвестицияларды улутташтырууга чакырган) экен.

Ал аймактык дагы, борбордук дагы саясатта активдүү. Жапаров кылмыштуу топтор менен байланышы бар деп айыпталып, революция болгон күнү камакта 11 жылдык мөөнөтүн өтөп жаткан. Аны жергиликтүү администрациянын мүчөлөрүн барымтага алган деп айыпташкан. Жапаров бийликке нааразы болгондордун эбегейсиз басымынын жана кризистен чыгуунун компромисстик ыкмасынын аркасында келген. Ошол кездеги президент Жээнбеков анда шайлоону кайра өткөрүүгө даяр экенин, бирок андан кийин күрөштү токтотту. Мунун баары конституцияга каршы болду. Жапаров премьер-министрдин ордун ээлеп, ошондой эле өлкөнүн президентинин милдетин аткаруучу болуп, бардык аткаруу бийлигинин тизгини анын колуна өткөн. Ал эми өлкөнүн парламенти ишин улантууда. Конституциялык референдум 11-декабрга белгиленип, ал эми президенттик шайлоо 2021-жылдын 10-январына белгиленди.

Учурдагы кырдаалды турукташтыруу (айрыкча борбор калаада), бийликти натыйжалуу өткөрүп берүү жана аны мыйзамдаштыруу боюнча жол картасын түзүү — бул Жапаровдун биринчи жана маанилүү ийгиликтери болмокчу. Анын манифести реформатордук жана жарашуучулук мүнөзгө ээ болууда жана бул турукташуу жолундагы экинчи кадам, анткени манифестте азчылыктар, биринчи кезекте өзбектер тарабынан болгон тынчсыздануулар айтылып, коррупцияга жана уюшкан кылмыштуулукка каршы күрөштө көрүлө турган чечкиндүү чаралар көрсөтүлгөн. Ошентип бир катар көрүнүктүү адамдар дароо камалды. Жапаров азыркы парламенттин легитимдүүлүгүн тааныды. Демек ал азыркы абалды күчөтпөй, сактап калууга даяр дегенди билдирет. Буга бир мисал, түштүктөн чыккан Камчыбек Ташиевди Улуттук коопсуздук комитетине башчы кылганы.

Жаңы өкмөттүн билдирүүлөрүнө жана имиджин көтөрүү боюнча көрүлүп жаткан чараларга карабастан, анын чыныгы бийлиги жөнүндө маселе ачык бойдон калууда. Жапаровго өлкөдөгү укуктук тартипти бекемдөөгө жөндөмдүү экендигин далилдөө жана уюшкан кылмыштуулук менен байланышкан айыптарды четке кагуу өтө кыйынга турат. Ал үчүн дагы бир көйгөй — улуттук азчылыктардын өкүлдөрүнүн коркуусу. Чындыгында Жапаров жана атайын кызматтын башчысы Ташиев 2020-жылы өзбек диаспорасынын мүчөлөрүнө кол салууга катышкан деп айыпталган. Бирок, жаңы өкмөттүн алдында турган эң олуттуу көйгөйлөр — бул системалык социалдык жана экономикалык маселелер. Ал эми революция учурундагы башаламандык, ошондой эле COVID-19 пандемиясы жана Россияга массалык эмгек миграциясынын токтошу бул абалды дагы оорлотууда. Маалыматтарга ылайык, 200 миң кыргыз эмгек мигранттары Россиядан үйүнө кайтууга аргасыз болушкан жана дал ошол адамдар акыркы окуяларга активдүү катышкан. Мындан тышкары, алар социалдык чыңалуунун потенциалдуу булагы бойдон калууда.

Бул жолку революция мурункулардай эле аймактар үчүн олуттуу чакырык. Кыргызстанда мындай окучлар кайталанып жана эффетивдүү болуп жатканы Борбор Азия үчүн мүнөздүү болгон авторитардык моделдерге каршы келет. Кыргыздардын нааразычылык акцияларга чыкканы коңшу мамлекеттердеги социалдык чыңалуунун шартында кооптуу прецедент болуп саналат жана өлкөдөгү укуктук тартиптин туруксуздугу (канадалык капиталдын жардамы менен иштетилип жаткан алтын казуудан баштап (Жапаров аны улутташтырууну сунуш кылган) Кытай инвестицияларына чейин) чет элдик инвестицияларга жана кызыкчылыктарга коркунуч туудурат. Улутчулдук сезимдин жарылышы дагы коркунуч туудурат. Мурда андан улуттук азчылык, өзгөчө өзбектер, дунгандар, орустар, күрддөр ж.б. улуттагы элдер жабыр тартышкан эле. Бул сезимдер Тажикстан менен болгон чек ара талашына алып келет, бул жки өлкө ортосунда милициялардын, аскер

кызматкерлеринин катышуусу менен жаңжалдар чыгып, эки тараптан тең курман болгондор болуп келген.

Бул социалдык чыңалуу Россия үчүн – олуттуу көйгөй. Москва Кыргызстанды саясий таасиринин жана жоопкерчилигинин алдындагы өлкө катары карайт. Россиянын салыштырмалуу пассивдүүлүгү жана мындай саясий кризистерден алыс турушу анын авторитетине шек келтирет. Бирок, алар Кытай үчүн андан да коркунучтуу, анткени анын Кыргызстандагы саясатка жана коопсуздук чөйрөсүнө таасири Россиянын таасиринен дагы төмөн.

Кыязы, Жапаров өлкөдөгү кырдаалды турукташтыра алат жана өзүнүн бийлигин натыйжалуу мыйзамдаштырат, анткени ушул убакка чейин ал жетиштүү деңгээлде жогорку компетенттүүлүктү көрсөтүп келген. Мисалы, ал 2021-жылдын январь айында өтө турган президенттик шайлоого мыйзамдуу түрдө катышуу үчүн кызматтан кетти. Ошого карабастан, анын реформалары канчалык натыйжалуу экендиги али толук белгисиз. Жээнбеков жана Матраимовдордун күчтүү кландары, ошондой эле өзбек азчылыгы дагы деле болсо маанилүү ролду ойногон, туруксуз, жакыр жана калк жыш жайгашкан түштүктө кырдаал кандай өнүгөрүн алдын-ала айтуу кыйын.

Кыргызстан Россиянын таасиринин алдында кала берет жана анын жаңы өкмөтү Москванын колдоосун каалайт. Бирок, Россия мурдагы Советтер Союзунда болгон өлкөлөрдөгү кризистерди чечүүдө барган алсыз болуп баратат. Муну Кыргыз Республикасындагы учурдагы кризис гана эмес, Беларуссиядагы жана Тоолуу Карабахтагы чыңалуу дагы тастыктап турат. Кыргызстандагы өнөкөт туруксуздук жана өлкөнүн Кытайдын Синьзян автономиялуу району менен чектешкендиги, акыры Кытайдын коңшусунун ишине активдүү кийлигишүүсүнө алып келиши мүмкүн.

Ведран Обучина (Vedran Obućina)

Сооронбай Жээнбековдун кызматтан мөөнөтүнөн мурун кеткени тууралуу маалымат 15-октябрда жарыяланган. Ал мындай кадамга 6-октябрдан кийин түзүлгөн кырдаалдан улам өлкөнү мыйзам нугуна кайтаруу, элдин тынчтыгы үчүн барганын айткан.

Жээнбеков кызматтан кетер алдында Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинин алдындагы Коррупцияга каршы күрөш кызматын жоюп салганы жума күнү белгилүү болду.

Аликбек Жекшенкулов 2019-жылдын февраль айында Кыргызстандын Орусиядагы элчиси болуп дайындалган.

Аликбек Жекшенкулов бул жарлык боюнча комментарий бере элек.

2019-жылдын 15-январында Кыргыз Республикасынын Президенти Сооронбай Жээнбеков кол койгон Жарлыкка ылайык, Жекшенкулов Аликбек Жекшенкулович Кыргыз Республикасынын Россия элчиси болуп дайындалган болчу.

Сүрөт интернеттен алынды

2020-жылдын 15-октябрында Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков “өлкөбүздүн тынчтыгы, элибиздин бүтүндүгү, коомубуздун ынтымагы бардык кызмат ордунан бийик. Мен үчүн ар бир жараныбыздын ден соолугу, ар бир мекендешимдин өмүрү — баарынан кымбат” деп отставкага кетти. Биз эмне деп айтсак да бул анын конституциялык укугу.

Бирок кийинчерээк маалымат айдыңында өзгөчө абал учурунда мамлекет башчысы отставкага кете албайт деген маалыматтар пайда болду. Бул пикир туура эмес экени талашсыз. Саясий жана юридикалык илимдерди “отставка” термини ага ыйгарылган укуктардан эч кандай себептерди айтпастан эле өз каалоосу менен баш тартуу дегенди түшүндүрөт. Саясий практикада өлкө президенти башка конституциялык себептерге таянуу менен президенттик ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда токтотуу укугун колдонсо болот. Мисалы, “ооруп калгандыктан президенттик ыйгарым укуктарды аткара албай турганыма байланыштуу президент катары отставкага кеттим” дегендей.

Өзгөчө абал учурунда парламент президенттин отставкасын кабыл алабы?

Өзгөчө абал учурунда парламент президент Сооронбай Жээнбековдун отставкасын кабыл алабы деген суроо туулат. Албетте, кабыл алат. Аларда башка тандоо жок.

Себеби “Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин регламенти тууралуу” КРНын мыйзамына ылайык, өлкө башчысынын отставкасы тууралуу арызы эске алынып, протокол гана толтурулат. Жана мындай абалда парламент иш берүүчү эмес. Мындан сырткары, президенттин ыйгарым укуктарын анын парламентке кагаз түрүндө арыз жазганынан кийин же өзү бул тууралуу каалагандай формада билдиргенден кийин дароо токтотулду деп эсептелинет. Мисалы, президент Сооронбай Жээнбековдун отставкасы тууралуу анын басма сөз кызматы маалымат таратты.

Бул жерден буга чейинки жылдарда ата мекенде болгон окуяларды да эстесек болот. Кыргызстандын биринчи президенти Аскар Акаев 2005-жылдын 2-апрелинде отставкага кеткен жана бул чечимди Москва шаарындагы Кыргызстандын элчилигинде туруп кабыл алган, ал арызын биздин парламенттин депутаттарынан турган делегацияга өткөрүп берген.

Ал эми мурдагы ажо К.Бакиев болсо Казакстандын Тараз шаарынан ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда тапшырган, ал отставкасы тууралуу маалыматты факс аркылуу жөнөткөн. Отставканын мындай формасы убактылуу өкмөт кабыл алган.

Эгерде биздин өлкөнүн тажрыйбасы жетиштүү болбосо мисал катары башка мамлекеттердин практикасын деле карасак болот. Россиянын биринчи президенти Н. Ельцин президенттиктен кетип жатканын 1999-жылдын 31-декабрында жаңы жылдык кайрылуусу учурунда билдирген. 2009-жылдын 11-сентябрында Молдованын президенти В. Воронин отставкага кеткен.

Ал эми Феликс Кулов шилтеме кылып жаткан Кыргыз Республикасынын “Өзгөчө абал тууралуу” конституциялык мыйзамынын 23-беренесине келсек, президенттин отставкасы президент институтунун функциясына, түзүмдөрүнө эч кандай өзгөртүүлөдү киргизбейт. Азыр кеп ыйгарым укуктарды башка адам тарабынан убактылуу аткарууда. Өзгөчө абал учурунда президенттик да, парламенттик да шайлоону өткөрүүгө болбойт. Ошондуктан биз президентти “кармап калууну” же арызын кабыл албай коюуну канчалык кааласак дагы аны жасай албайбыз. Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков отставкасы тууралуу жарыялаган күндөн тарта президенттиктен кетти деп саналат. Ал эми парламент болсо муну эске гана алат.

Жээнбеков отставкага өз ыктыяры менен кеттиби?

Коомчулукта Сооронбай Жээнбековдун мөөнөтүнөн мурда президенттиктен кеткени өз ыктыяры менен болдубу деген суроо туулууда?

Бул суроого аргумент менен жооп берүү үчүн ата мекендик жана чет элдик практика менен жооп берсек болот.

Биринчи кезекте алгачкы президент Аскар Акаевдин президенттиктен кеткенин эстеш керек. Өлкөгө келип, мамлекетти башкаруу мүмкүн болбой калганын түшүнгөн А.Акаев президенттик ыйгарым укуктарын мөөнөтүнөн мурда тапшырууга макулдугун берген, бирок “КРнын президентинин кепилдиктери тууралуу” мыйзамдын аткарылуусун талап кылган. Ага ылайык, А.Акаевге жана анын үй-бүлөсүнө мамлекеттик коргоо, мамлекеттик бюджеттен төлөнүүчү атайын байланыш, транспорттук кызмат көрсөтүү жана жардамчылар аппараты керек эле. Ал кайсы мамлекетте экенине карабастан ушул кепилдиктер берилишин талап кылган.

Аскар Акаев жогоруда аталган мыйзамдын “КРнын биринчи президенти” деп аталган IV бөлүмүнө дагы ишенген, анда экс-президент макамына ээ болгон адам абсолюттук кол тийбестикке ээ экени жазылган.

Жана бир дагы адам же мамлекеттик орган ага карата эч кандай репрессиялык чараларды колдоно алмак эмес. Ошол эле учурда, мамлекет башчысынан мамлекеттик нотариус тарабынан күбөлөндүрүлгөн президенттик ыйгарым укуктарынын отставкасын тастыктаган документти алган ошол чакырылыштагы Жогорку Кеңеш алар үчүн протоколдо каралган милдеттенмелерди аткарбоо жөнүндө чечим кабыл алат. Тактап айтканда, парламент “КРнын алгачкы президенти тууралуу” бөлүмдү толугу менен алып салып, экс-президенттин укуктары КРнын аймагында гана иштей тургандай кылып өзгөртүп салышты.

К.Бакиевдин отставкасы тууралуу айтсак, анын өлкөдөн кетиши Кыргызстандагы 2010-жылдын 6-7-апрелдеги окуялар менен байланыштуу. Ал президенттикте өз каалоосу менен кеткиси келген эмес, себеби буга башка себеп жок эле.

Ошентип, мунун баары С.Жээнбековдун президенттиктен эрте кетиши, анын өз убагында А.Акаев менен К.Бакиев сыяктуу болуп келген “жаңы” бийлик менен компромисске баруу менен байланышкан өз ыктыярдуу жеке тандоосу экендигин дагы бир жолу тастыктап турат жана Жээнбековдун бул кадамдары «экс-президент» статусун сактап калуу мүмкүнчүлүгүн сактап калган жана импичмент коркунучун жокко чыгаруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болду. Албетте, мөөнөтүнөн мурда президенттик кызматтан кеткен А.Акаев дагы, К.Бакиев дагы “экс-президент” макамын сактап кала алышкан эмес. Бул суроо өтө маанилүү жана бир аз убакыттан кийин өтө актуалдуу болот.

Эгерде дүйнөлүк тажрыйбаны карай турган болсок, импичмент жарыялоо коркунучу пайда болору менен АКШнын президенти Р.Никсон жана Пакистандын президенти П. Мушарраф отставкага кетүү чечимин кабыл алышкан. Бул АКШ президенти Б.Обамага да тиешелүү.

Президенттик кызматтан өз убагында Гондурастын президенти — М. Селайя; Грузиянын президенти — Э.А. Шеварднадзе; Малинин президенти А.Т. Туре; СССРдин президенти – М.С. Горбачев жана Латвиянын президенти — К. Улманис ж.б. кеткен.

Эми эмне болот: инаугурация, конституциялык реформа же шайлоо?

Учурда парламент Сооронбай Жээнбековдун отставкасы менен алек, анын ыйгарым укуктарын ким аткарат деп турушат. ММКлардагы маалыматтарга ылайык, Садыр Жапаров жаңы президент шайлангыча президенттин ыйгарым укуктарын аткарып турат. Парламенттин төрагасы Канат Исаев президенттин ыйгарым укуктарын аткаруудан өз каалоосу менен баш тарткан.

Президенттин ыйгарым укуктарын убактылуу колдонуп жаткан кишиге карата “убактылуу инаугурация болобу?” деген суроо коомчулукта жаралууда. Албетте, жок. Конституциялык мыйзамда андай процедуралар каралган эмес.

Биринчиден, Кыргызстандын Конституциясы президенттик ыйгарым укуктарды аткарууну тигил же бул субъектке бир нече убакытка гана өткөрүп берет. Ал эми мындай ыйгарым укуктарды алган адам кызматка киришпейт, бирок жаңы президент шайланганга чейин ушул кызмат үчүн Конституцияда каралган ыйгарым укуктарды аткарат.

Ошол эле учурда, ал шайланган статусу боюнча парламенттин төрагасы же министрлер кабинетинин башчысы бойдон да калат. Анын ачык далили катары — Кыргызстанда 2005-жылдын 23-июлунда өткөн кезексиз президенттик шайлоого чейин президенттик ыйгарым укуктарды Кыргызстандын ошол убактагы премьер-министри К.С. Бакиев аткарганын айтсак болот.

Экинчиден, Кыргызстандын Конституциясы өлкө президентинин милдетин аткаруучунун конституциялык укугун чектейт. Тактап айтканда, мындай адам кезексиз парламенттик шайлоону дайындоого, өкмөттү кетирүүгө жана эң башкысы, кезексиз президенттик шайлоодо мамлекет башчысынын кызмат ордуна талапкер болууга укугу жок.

Ушунун негизинде, өлкөнү конституциялык реформа күтүп жатабы, же Кыргызстандын БШКсы өз алдынча парламенттик, ал эми парламент президенттик шайлоону жарыялайбы, аны убакыт көрсөтөт. Бирок, эгерде Кыргызстан шайлоону дайындоо жолуна түшсө, анда мыйзамдар бир күндө эки шайлоо өнөктүгүн жүргүзүшү мүмкүн. Буга эч кандай тыюу салуу жок.

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Жогорку Кеңешке келген экс-президент Сооронбай Жээнбеков депутаттардын алдында сүйлөп жатып, 6-октябрдагы окуядан кийин өлкөнү мыйзам нугуна кайтаруу, элдин тынчтыгы үчүн болгон күч аракетин жумшаганын белгиледи. Жарандык коом менен жалпыга маалымдоо каражаттарынын аракети үчүн ыраазычылык билдири. Бишкек шаарын кайтарган элдик кошуунчуларга рахматын айтты.

Орусия, Казакстан, АКШ, Британия өлкөлөрүнө, Бириккен улуттар уюмуна, Европа Биримдигине кайдыгер карабагандыгы үчүн ыраазычылыгын айтты.

Элдин биримдиги, ар бир адамдын өмүрү кызмат ордунан кымбат экенин белгиледи.

Сүрөт интернеттен алынды

Белиглей кетсек, “Президент Сооронбай Жээнбеков менен белгисиз адам сүйлөшүүдө” делген аудио тараган.

УКМК бул аудиожазууга тиешеси жок экендигин жана бул жазууну жасап,  тараткандар изделип жаткандагыны билдирди.

Сүрөт интернеттен алынды

«Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жөнүндө» конституциялык мыйзамдын 13-беренесинин 4-бөлүгүнө ылайык, кызматтарынан бошотулду:

— Баатырбеков Алмазбек Баатырбекович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын биринчи вице-премьер-министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Асрандиев Эркин Шамшудинович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Мадумаров Акрам Камбаралиевич мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын вице-премьер-министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Темиралиев Таалайбек Асанбекович мурда жүктөлгөн Өкмөттүн Аппаратынын жетекчиси — Кыргыз Республикасынын министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Айдарбеков Чыңгыз Азаматович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын тышкы иштер министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Жээнбаева Бактыгүл Жаныбековна мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын каржы министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Бейшенов Жанат Саматович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын транспорт жана жолдор министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Аскаров Замирбек Марипбаевич мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын өзгөчө кырдаалдар министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Исаков Каныбек Абдуваситович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын билим берүү жана илим министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Жунушалиев Кашкар Астаканович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын ички иштер министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Абдикаримов Сабиржан Токтосунович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Жаманкулов Азамат Капарович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын маданият, маалымат жана туризм министри кызматынын милдеттерин аткаруудан;

— Осмонбетов Эмил Кубатович мурда жүктөлгөн Кыргыз Республикасынын өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин төрагасы кызматынын милдеттерин аткаруудан.

Сүрөт интернеттен алынды

«Эртең саат 11ге чейин суранып, силердин алдыңарга келдим. Сүйлөшүүлөр уланат. Ал кетет. Эртең саат 11ге чейин тарап бериңиздер. Эгер эртең да жыйынтык чыкпаса, мен өзүмдөн жоопкерчиликти алып салам», — деди Жапаров.

Митингчилер аны укпай, резиденцияга барууга чакырып атышты.

Мурдараак президенттин басма сөз кызматы бүгүнкү мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков менен өкмөт башчы Садыр Жапаровдун жолугушуусунда президент кызматынан өлкөдө кырдаал турукташканда – парламенттик шайлоо өткөрүп, жаңы президенттик шайлоо жарыялап коюп, анан кетерин айтканын билдирген.

Сүрөт интернеттен алынды

Саентолог, кыргыздын деми катары таанымал Гүлзат Мамытбек президент Сооронбай Жээнбековго кайрылып, ал тез арада тактан кетишин талап кылды:

-Мен сизге кайрылганымда укмаксан болуп койдунуз, Сиздин бийликке келгениниз менен аялдар абдан кордолду, сабалды, башына дөңгөлөк кийилди, ошондо дагы унчукпай отурдуңуз. Керек болсо жубайыңыз эч нерсе иш аткарбаптыр, — деди ал.

Гүлзат Мамытбек буга чейин эч бир президентти жамандабаганын кошумчалады.

Атамбаев күч түзүмдөрүндө Сооронбай Жээнбековдун тарапкерлери отурганын айтып, аларды элге ок атпоого үндөдү. Ал митингге чогулгандар бүгүн Жогорку Кеңеш тарапка жүрүш жасай турганын кошумчалады.

“Айрымдар мени акчага эл чогултуп жатат деп жатышат. Ал жалган. Менде кайдагы акча, жубайымдын банкатагы эсебин камакка алышкан. Ал 500 сом карыз алым мага абакка тамака алып барды”,-деп билдирди Атамбаев.

Мурдагы президент элден Сооронбай Жээнбековду президент кылып, адашкандыгы үчүн кечирим сурады.

Сүрөт интернеттен алынды

Анда президент өлкөдөгү саясий кырдаал курч абалга жеткенин айтып, аны жөнгө салуу үчүн бир катар сунуштарды берген.

«Жогорку Кеңешке шайлоолордун жыйынтыгын жокко чыгардык. Эми жаңы парламенттик шайлоолор дайындалат. Бул боюнча БШК өзүнүн тиешелүү чечимин кабыл алат. Бул кадамдар азыркы саясий тирешүүлөрдү басаңдатат деп ишенем»,-деген Жээнбеков кризиске чейин иштеп келген өкмөт башчы жана өкмөт мүчөлөрүн отставкага кетирип, кийинки дайындоолорго мыйзамдуу жол ачуу керектигин айткан.

Жаңы премьер-министрди жана өкмөт мүчөлөрүн дайындоону легитимдештирүү үчүн Жогорку Кеңештин токтому жана президенттин жарлыгын чыгаруу зарыл экенин токтолгон.

«Мен жарлыктарга кол коюуга даярмын, ал үчүн Жогорку Кеңештин тиешелүү токтомун күтөм. Жогорку Кеңештин депутаттарынын өз милдетин аткаруусун камсыз кылуу үчүн укук коргоо органдары депутаттардын коопсуздугун камсыз кылуусу керек», — деди Жээнбеков.

Ал азыркы кызматтык өзгөрүүлөрдү мыйзамдаштырып, кырдаалды укуктук талаага кайтарууга зарыл болгон чечимдерге кол коюуну көздөп жатканын, ырдаалды тез арада укуктук талаага салып, бардык мамлекеттик органдарды, өкмөттү легалдуу статуска ээ кылып, өлкө мыйзамдуу жолго түшкөн соң, президенттик кызматтан кетүүгө даяр экенин кайталаган. Саясий тараптарды элди бөлүп-жарбоого жана коомго бүлүк салбоого чакырган.

Сүрөт интернеттен алынды

“Мен буга чейин айткандай, Сооронбай Жээнбеков ар кандай саясий күчтөрдүн өкүлдөрү менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. Бүгүн Жогорку Кеңештин Төрагасы Мыктыбек Юсупович менен телефон аркылуу сүйлөшүүсү болду”, – деди ал.

Толгонай Стамалиеванын айтымында, Кыргыз Республикасынын башчысы ЖК спикерин жолугушууга чакырган.

“Сооронбай Жээнбеков, мыйзамдуу орган – Жогорку Кеңеш  жана ал мыйзамдуу президент катары укуктук талаага кайтуу жараянын тездетип, өлкөнү күтүү режиминен чыгарууга үмүт артат“, – дейт.

Басма сөз катчы белгилегендей, мамлекет башчысы учурдагы башкы милдет кырдаалды укуктук талаага кайтаруу экендигин айтты.

“Сооронбай Жээнбеков жаңы дайындоолор жөнүндө жарлыктарга кол коюуга даяр”

“Сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө импичмент маселеси дагы көтөрүлдү. Президент учурда мен жогоруда айткандай, кырдаалды укуктук талаага кайтаруу, кадрдык дайындоолорду өткөрүү жана конституциялык ыйгарым укуктардын чегинде өз миссиясын аткаруу боюнча маанилүү маселени көрүп жаткандыгын баса белгиледи. Андан кийин Сооронбай Жээнбеков ушул жана башка, анын ичинде өзүнө тиешелүү маселелерди талкуулоого даяр”, – деп билдирди Толгонай Стамалиева.

Ошондой эле президент учурда Бишкекте экенин кошумчалады.

Сүрөт интернеттен алынды

Кыргызстанда 4-октябрда өткөн парламенттик шайлоодон соң саясий кризис жаралды. Добуш берүүнүн жыйынтыгын жокко чыгаруу жөнүндө талап менен башталган митингдер башаламандыкка айланган. 6-октябрга караган түнү митингчилер парламент менен президенттик администрациянын имаратын ээлеп алышкан.

Сүрөт интернеттен алынды