Тизме:

1.”Өнүгүү Прогресс”
2.”Социал-демократтар
3.”Замандаш”
4.”Келечек-Будущее”
5.”Ата-Журт-Кыргызстан”
6.”Биздин Кыргызстан”
7.”Ынтымак”

Эскерте кетсек, 11-апрелде өткөн Бишкек шаардык кеңешинин депутаттарын шайлоону жыйынтыктары жокко чыгарылган. Ал эми, кайра шайлоо 11-июлга белгиленген.

“Жергиликтүү кеңештеги аялдардын саны бул шайлоодон кийин 11%дан 38%га өстү. “Эмне үчүн аялдар аз добуш алса да депутат болот?” деген нааразычылык да болду. Бул эркек депутаттарды дискредитациялоо эмес. Анткени Конституцияга ылайык 30% квота бирдей мүмкүнчүлүккө жетүү үчүн жасалган чара”.

Сүрөт интернеттен алынды

«Кечээ БШК Бишкек шаардык кеңешине байланыштуу талаш-тартышка чекит койду.

Кыргыз саясатындагы чындыктар иллюзияга жол бербейт. Шайлоонун жыйынтыгын таануу керекпи же жокпу деген маселеде эки чоң күч күрөшкөнү белгилүү. Бул Эски аянт жана Эркиндик бульвары. Ошентип соратниктердин ортосундагы пикир келишпестик пайда болгону тууралуу ушактар чын болуп чыкты.

Бирок азыр бул тууралуу эмес. Былтыр күзүндө Нариман Түлеев борборду алууну каалап, бирок куулуп чыгып уят болгонун баарыбыз билебиз. Бул жолку шайлоодо ал эңсеген кызматка отуруу үчүн кайрадан аракет кылды. Ушунчалык эңсептир деңиз, шайлоо процессинде борбордун мурдагы башчысы чечен болуп чыга келди. Таттуу сөздөр «Ак Батанын» бардык жарнак такталарынан шаар тургундарына агылып жатты. Көзгө көрүнбөгөнү менен башка партиялардын артында турган олигархтар деле андан кем калышкан жок. Натыйжада иш оңунан чыккан жок.

Бул эмнеден кабар берет? Соода-олигархтык буржуазиянын күнү батканына ишенгим келет. Анын ордуна күчтүү жаңы муун келет. Акчасы жок, бирок энергиясы ашып-ташкан, тажрыйбасыз бирок креативдүү, эң башкысы арты таза. Алардын келечегине БШК жол ачып берди. Кынтыксыз эмес, каргыш угуп келген, бардык нерсеге күнөөлүү деп санала берген БШК. Биз анын тарыхта калчу жыйындарынын артында эмне турганын билбейбиз жана өмүр бою билбейт окшойбуз. Бирок бул маанилүү эмес, негизгиси жыйынтык. “Дүйнөдөгү бардык жакшы иштер ачуулануудан улам жасалат” деген экен бир акылман. Кандай болгон күндө дагы БШКга жана анын төрайымына ыраазычылык айталы.

Биздин койлор тууралуу айта турган болсок. Балким алар жабык дарбазаларды каккылаганды токтотушат? Жаштарга жол бошоткула.

Жакшы үй, мыкты жубай, карылыкты тынч тосуп алуу үчүн адамдарга дагы эмне керек”,-деп жазат Кабылбеков.

Эске сала кетсек, Бишкек аймактык шайлоо комиссиясы 12-майда Бишкек шаардык кеңешине болгон шайлоонун жыйынтыгын жокко чыгаруу тууралуу чечим кабыл алган. Буга аталган комиссия үч партияны КЭДП, «Эмгек» жана «Ак-Бата» шайлоодон четтеткени жана аталган партиялар алган добуштар жараксыз деп табылганы себеп болгон.

Бишкек аймактык шайлоо комиссиясы борбордогу 30 шайлоо участокторундагы добуштарды жараксыз деп тапкан. Натыйжада жокко чыгарылган добуштардын саны 60 миңден ашып, 45,02%ды түзгөн. Мыйзамга ылайык, добуш берген шайлоочулардын үчтөн бир бөлүгүнүн добушу саналбаса, анда шайлоо жокко чыгарылып, кайрадан шайлоо болот.

Жакында эле, 19-майда БШК бул чечимди колдоду.

Сүрөт www

Алардын маалыматына караганда, тандоо турунан 6 талапкер өткөн. Алар: Нурбек Токтогулов, Султанали Гапуров, Шүкүр Исмаилов, Нематилла Жээнбеков, Ниязали Арипов, Убайдулла Сарыбаев.

Мурдагы муфтий Максатбек Токтомушев ушул жылы 10-февралда кызматын тапшырган. Ал ошол эле күнү кармалып, 12-февралда үй камагына чыгарылган.

Сүрөт www

Борбордук шайлоо комиссиясынын төрайымы Нуржан Шайлдабекова белгилегендей, өлкө туруктуулукка жана өнүгүүгө карай умтулушу керек, өз кезегинде шайлоо ачык-айкын жана таза өтүшү зарыл.

«Таза шайлоо – башкаруу органдарын жана бийликти мыйзамдаштыруунун негизи. Шайлоолор добуш сатып алуудан жана административдик ресурс колдонуудан алыс өтүшү керек. Ал эми «Эмгек» партиясынын арызы биз эч кандай мыйзам бузуулар болгон жок дегендей түр көрсөтүүбүз керектигин билдирет»,-деди ал.

Эскерте кетсек, мындан мурда «Эмгек» саясий партиясы КР БШКга шайлоонун жыйынтыгын жараксыз деп табуу боюнча БАШКнын чечимине каршы арыз жөнөткон.

Жыйындын жыйынтыгында БШК арызды канааттандыруудан баш тартты.

Эске салсак, шайлоонун жыйынтыгы чыгарыла электе эле Социал Демократтар партиясы нааразычылык билдирип, акцияга дароо чыгышкан.

Базар-Коргондо 40ка чукул шайлоочунун жана 1 талапкердин тизмеси катталган участкадан чыкпай калганы үчүн шайлоого катыша алган жок — деп Турмуш басылмасына аймактык кабарчы билдирип, маалымат таратылган.
Бирок алдын ала алынган маалымат боюнча, Кеңеш айылдык кеңешинин депутаттыгына талапкер Салмоорбек Саттаров менен РИИБдин кызматкерлери окуяны тактоо иретинде телефон аркылуу сүйлөшкөн учурда милицияга арыз жаза электигин айткан.
Акипресс маалымат агенттигинин “Турмуш” бөлүгүнө чыгарылган маалыматтын негизинде маалымат Базар-Коргон РИИБдин МЭЖне катталып, учурда аталган №2145 шайлоо участкасына Базар-Коргон РИИБдин документтештирүү тобу барып, жеринде текшерүү иштерин жүргүзүшүүдө.

                                             Жалал-Абад ОИИБдин Басма-сөз кызматы

Сүрөт интернеттен алынды

Шайлоодо 92 836 (12,95%) шайлоочу Баш мыйзамдын жаңы долбоорун колдогон эмес.

Борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматына караганда, добуш берүү өлкөнүн бардык аймактарында, 2 435 шайлоо участогунда жүрдү. Ошондой эле өлкөдөн тышкары чет өлкөлөрдө 48 шайлоо тилкесинде да референдумга добуш берүү болду.

Саат сегизге карата айрым чет өлкөлөрдөгү участокторду эске албаганда, бардык добушканаларда шайлоо аяктады.

Сүрөт интернеттен алынды

Борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматына караганда, саат 18:00гө карата 1 миллиондон ашык адам добуш берүүгө катышты. Жергиликтүү кеңештерге шайлоого 1 024 891, референдумга 1 061 591 киши келди. Шаардык кеңештерге 3 03 176 шайлоочу добуш берип, жалпы шайлоочулардын 28,89% түздү.
Ал эми айылдык кеңештер үчүн 721 715 адам добуш берди. Бул — жалпы шайлоочулардын 31,81 пайызы.
Баш мыйзамдын жаңы редакциясына байланыштуу жалпы элдик референдумга добуш бергендер 29,44% жетти. Башкача айтканда, 1 061 591 киши добуш берүүгө келди.

Референдум үчүн 3 606 201 киши, жергиликтүү кеңештерге шайлоого 3 318 130 шайлоочу катталган.

Сүрөт интернеттен алынды

Шайлоо процессин 11 коомдук уюм көзөмөлдөп, дүйнөнүн 25 өлкөсүнөн 179 журналист каттоодон өткөн.

11-апрелде 448 кеңештин, анын ичинде 28 шаардык жана 420 айылдык кеңештин депутаттарын шайлоо болууда.

Ушул эле күнү президенттик башкарууга ыктаган Баш мыйзамдын жаңы долбоору референдумга коюлуп жатат.

Сүрөт интернеттен алынды

Нарын ОИИБнин басма сөз кызматы билдиргендей, алдыда боло турган 11-апрель шайлоо күнүнө карата даярдык көрүү, шайлоо өткөрүү учурунда коомдук коопсуздукту, коомдук тартипти камсыз кылууда жергиликтүү бийлик өкүлдөрү менен бирдикте милициянын көчмө кабылдамасы менен айыл тургундарына жеринен жолугушууларды өткөрүп, элдин суроо талабына жеринен жооп беришүүдө.

Ат-Башы райондук ички иштер бөлүмүнүн кызматкерлери айыл аймактарга иш сапарга чыгууда, жарандардын арыз даттанууларын, кайрылуусун, жеринен кабыл алууда, милициянын көчмө кабылдамасы менен барып, жеринен көмөк көрсөтүп келишет.

Мындан тышкары жугуштуу илдеттин алдын алууда эл көп чогулган жерлерде бет кап тагынып жүрүү жагы эскертилип жатат.

Анын айтымында, борбор калаада шайлоо тилкелери жайгашкан бала бакчалар 8-апрелден 14-апрелге чейин эле жабыларын билдирди.

Шайлоо жана референдум өткөндөн кийин эки күн билим берүү мекемелеринде дезинфекциялоо иштери жүрөт. Андан кийин буга чейин мектепте сабак мурдагы тартипте уланат.

6-апрелде Бишкекте эпидемияга жана эпизоотияга каршы комиссиянын жыйынында мектеп окуучуларын аралыктан окууга өткөрүү жана бала бакчаларды жабуу чечими кабыл алынган. Мэрия буга борбордо коронавируска байланыштуу эпидемиологиялык кырдаал начарлап кеткени негиз болгонун билдирген.

Сүрөт интернеттен алынды

ИИМдин Басма сөз кызматы

Бул тууралуу министрликтин коомдук коопсуздук кызматынын жетекчиси Сталбек Рахманов дүйшөмбү күнү Борбордук шайлоо комиссиясынын ыкчам чара көрүү тобунун жыйынында айтты. «Мыйзам бузуулар болсо ыкчам чара көрүү топтору менен биргеликте тез аранын ичинде чара көрүү тууралуу ички иштер министринин талаптары коюлган», — деди Рахманов.

Кыргызстанда 11-апрелде өлкөдөгү 448 кеңештин, анын ичинде 28 шаардык жана 420 айылдык кеңештин депутаттары шайланат.

2020-жылдын октябрында орун алган окуялардан улам, 2021-жылды Кыргызстан көбүнесе шайлоолор үстүндө өткөрмөкчү болуп турат. 10-январда өлкө жаңы президент шайлады. 11-апрелде Кыргызстандын дээрлик бардык аймактарында жергиликтүү кеңештердин жаңы курамдары шайланат. Андан ары, алигиче такталбаган күз күнүндө, Кыргызстан былтыр болбой калган парламенттик шайлоону кайрадан өткөрөт. Ошол күзгү шайлоого байланыштуу бир канча ары бүдөмүк, ары талаштуу, ары талуу, бирок канткенде да маанилүү суроолор бар.

Күттүргөн жаңы парламент

Негизи, мыйзамга да, логикага да, саясый ырааттулукка да жараша, башка шайлоолордон мурда парламенттик шайлоо болушу керек эле. Иштеп турган мыйзамга ылайык, былтыр октябрда өткөн шайлоо жокко чыгарылгандан кийин, ал шайлоонун жаңыдан өткөрүлүшү декабрь айында болмокчу болуп, Борбордук шайлоо комиссиясы оболу так ошондой жарыя салган – шайлоо 20-декабрга дайындалган. Бирок бир топ саясый кызыкчылыктарга карап, мыйзамды четке түртө туруп, ал дайындама жокко чыгарылган да, парламенттик шайлоо жай айларына калтырылган. Эл арасында акыркы жылдары байма-бай сынга бөлөнүп, бир чети октябрь окуяларына себеп болгон, бир чети учурдагы баш мыйзамга бирден-бир доо келтирген, парламенттин 2015-жылы шайланган депутаттар курамы өз мөөнөттөрүн өздөрү узартып калышты.

Жаңы парламент курамы өз убагында шайланса, ал Кыргызстанда андан бери болуп жаткан чоң өзгөрүү процесстерине бир чети алда-канча бийигирээк жоопкерчилик менен карамак, бир чети ошол процесстердин легитимдүү – мыйзамга ылайык – болуусун камсыздамак, бир чети өлкөнү ар түр аша чапкандыктардан жана башаламандыктан обочо болууга өбөлгө болмок. Мөөнөтү бүткөн парламент, ишин мыйзамдан сырт уланта бергенде, ал дээрлик эч кандай жоопкерчилик ченемдерине баш ийбей калат. Андай ишмердиктин кесепети эбегейсиз чоң болушу мүмкүн, андай ишмердикке карата мыйзам тарабынан жоопкерчилик да ошончолук маанилүү – ал бийликти узурпациялоо деген кылмыш.

Парламенттик шайлоо жана саясий партиялар

Парламенттик башкаруу системасын сынга алып, четке кагууда, жана парламенттик шайлоо системасын өзгөртүүгө чакырганда, эң эле маанилүү терс баа алган институт – саясий партиялар. Бул институтка карата байкалган терс мамиледе объективдүү, адилет негиз бар экендиги шексиз. Кыргыз шайлоо системасы партияларга таянып калгандан бери (2007-жылы), партиялар такай шайлоого катышуу жана парламентке кирүү үчүн керектелген унаа же билет сыяктуу болуп калгандыгы анык. Маселе, мындай көрүнүштү оңдоо үчүн партияларды шайлоодон жокко чыгарып салуу керекпи, же алардын табиятын, кызыкчылыктарын, эрежелерин өзгөртүп оңдоо керекпи – ошондо.

Жакшы иштеп бергенде, партиялык шайлоо жана өкүлчүлүк системасынын көптөгөн артыкчылыктары бар. Биринчиден, алар шайлоочулардын ар түр талаптарын чогултуп, уюшкан түрдө бийликке жеткире алышат; партиясыз, жеке өкүлдөр андай көптөгөн талаптарды чогултууда, жалпылаштырууда алсыз болот. Экинчиден, партиялык негиздеги шайлоо системасы аркылуу коомдун ар түрдүү катмарларынын өкүлдөрү шайланууга мүмкүнчүлүк алат. Партиясыз, жеке шайлоо системасында, коомдун каадасынча алсызыраак катмарлары – аялдар, жаштар, акчасыздар, ар түр азчылыктар – өз өкүлдөрүн парламентке жибере албай калышат. Үчүнчүдөн, партиялык өкүлчүлүк болгон жерде жылдан жылга, маселеден маселеге, чакырымдан чакырымга туруктуулук, өзөктүүлүк болмок; партиясыз системада, ар бир шайланган жеке өкүл өзү үчүн гана жооп берип, ар маселеде ар түрдүү көз карашта болушу мүмкүн, ар кандай таасир астында көз карашын өзгөртүүсү оңой, жана ар чакырыш сайын жаңы өкүлдөр шайланып, ага чейин каралып жаткан маселелер четте калып кете берүү кообу бар. Дагы бир нече ушу сыяктуу аргументтерди айта берсе болот.

Тилекке каршы, Кыргызстанда партиялык негизге коюлган шайлоо жана өкүлчүлүк системасы классикалык партиялык саясатка жеталбай, аты партиялык болсо да, заты партиясы жок эле, ар түр кишилердин, кызыкчылыктардын ыңгайына жараша чогулган тутуму болуп калды. Бул мандемди моюнга алып, кырдаалды өзгөртүү зарыл болуп турган чагы.

Шайлоо жана өкүлчүлүк системасын өзгөртүү варианттары

Учурда, Кыргызстан парламентин шайлоо боюнча үч вариант каралууда. Биринчиси – парламентти толугу менен бир мандаттуу мажоритардык (көпчүлүктүк деп которсок болот) система менен шайлоо. Башкача айтканда, Кыргызстан калкына жана аймагына жараша тартылган тиешелүү сандагы жеке шайлоо аймактарына бөлүнүп, ошолордун ар биринен көпчүлүк добуш алган бир өкүл шайланып келмек. Бул вариантты жактоонун биринчи эле себеби – акыркы жылдарда кемчиликтери менен тойгузган партиялык системаны жокко чыгаруу. 2007-жылга чейин Кыргызстанда болуп келип, 2005-жылы “Жоогазын ыңкылабына” алып келген парламенттик шайлоо так ушул мажоритардык система болчу. Ал өткөн жылдардагы чыгаан депутаттарды эстеп, бул шайлоо системасы кайра ошондой күчтүү өкүлдөрдү жаратат дегендер, арийне, катуу адашып жатышат. Бугүнкү күндө, ар жерде аймактык жарыштарда, жеке кандидаттар ат салышса кандай кишилер жеңип чыгаарын элестетип эле койуу жетиштүү.

Экинчи вариант – аралаш система кылып, парламенттеги мандаттардын бир бөлүгү жеке мандаттуу аймактардан шайланып, экинчи бир бөлүгү партиялык тизме системасы менен шайланмак. Бул системаны да Кыргызстан мурда эксперименттеп көргөн – 2000-жылкы шайлоодо, эки палаталуу парламент болуп, бир палатанын депутаттарынын азыраак бөлүгү партиялык тизме аркылуу шайланган. Ошол чакырылыш көрсөткөндөй, жарым-жартылай партиялык өкүлчүлүктүн болуусу эч практикалык мааниге ээ боло алган эмес. Ал системаны азыр кайра алып келүүнүн башкарууга, эффективдүү өкүлчүлүк маселесине эч кандай логикалык тиешеси жок. Бул сунуш пайда болуусунун бир эле себеби бар: партиялык системаны жактагандар менен мажоритардык жеке мандаттуу системаны жактагандар ортосунда эки тараптын тең көңүлүн алуу. Парламенттин жарымын партиялык негизде шайлаганда, ошол жарым мандаттар боюнча азыр сөгүшкө кабылган, кемчиликтери ашкереленген системанын кала берүүсү ого бетер логикага жатпайт.

Сунушталган үчүнчү вариант – парламенттик шайлоо толук бойдон партиялык система менен болуп, бирок добуш берүү мурдагыдай бекитилген тизме боюнча болбой, ар партиянын сунуштаган талапкерлери арасында шайлоочу өзүнө жаккан талапкерге артыкчылык берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болмок – преференциалдык добуш беруу системасы. Бул варианттын артыкчылыгы – жогоруда айтылган партиялык системанын жакшы жактарын сактап, андан ары өнүктүрүп кетүү менен бирге, шайлоочуларга да өзү жактырган өкүлдөрүн тандоого мүмкүнчүлүк берүү. Башкача айтканда, партиялык жана жеке мандаттуу мажоритардык системалардын арасында экөөнүн тең маанилүү артыкчылыктарын камтып, бирок экинчи вариантта сүрөттөлгөн маанисиз алараштыруудан баш тартуу.

Көрсөтүлгөн ушул үч вариант эл тандоосуна берилчү болсо, албетте, үчүнчү вариант жакшыраак экени айкын. Тилекке каршы, бул бейтааныш вариант даана түшүнүктүү болбогондуктан, анын логикасын, механизмдерин, анын күтүлгөн натыйжаларын тактабай туруп, четке кагуу байкалууда.

Кала берчү кооптор

Кайсы гана вариант тандалбасын, бир топ тобокелчиликтер дагы деле кала берет. Эң артыкчылыктуу деп өйдөдө айтылган преференциалдык шайлоо системасы киргенде деле кайсы бир маселелер жокко чыгуусу кыйын. Мунун негизги себеби – мыйзамдарды канчалык алмаштырбайлы, шайлоочу жарандарыбыз жана талапкер болчу мекендештер ошол эле кишилер, ал кишилердин түшүнүктөрү, көнгөн адаттары, пейилдери анчейин бат өзгөрө калбайт. Партия көрсөткөн тизменин ичинен көбүрөөк артыкчылык алып суурулуп чыгайын деп, тың чыкма кишилер эскиче манипуляцияларга, добуш сатып алууларга аракет кылаары бар. Партиялар да ар кайсы аймактан көбүрөөк жердеши, добушу бар делген кишилерди өз катарына тартып, идеялык, программалык тутумдар экинчи орунда калып калуу кообу да жок эмес. Артыкчылык алып, партиялык тизме ичинен суурулуп чыккан жеңүүчүлөр депутаттык мандат алаары менен, парламентте партиялык принципке баш ийбей, өз алдынча жолдорго түшүп кетүүсү да мүмкүн.

Мындай коопторго каршы ар түр жолдор, ыкмалар бар. Мисалы, өз партиясын жээриген ээн баштык болбоосу үчүн, партиялар ички уюмдук өнүгүүгө, ынтымакка, идеялык түпкүрдүүлүккө басым кылуусу абзел. Бурмалоо, сатып алуулар болбоосу үчүн, тиешелүү мыйзамдар бекем иштеп, жарандар өз салымын кошуусу керек. Булар сыяктуу маселелердин баарысын шайлоо системасын өзгөртүү менен эле чечип койуу мүмкүн эмес. Мындай чоң маселелерде оңгоруу көп сандаган элементтер, бири-бирин толуктаган механизмдер, бара-бара үйрөнүлгөн адаттардан куралат. Ар бир туура тандоо – мисалы, шайлоо системасы – чоңураак маселени оңгоруунун бир бөлүгү, а туура эмес болгон ар бир чечим – алгалоонун ордуна артка кеткен бир кадам.

Бул макала ар кандай деңгээлдеги шайлоолорго көз карандысыз байкоо жүргүзгөн «Жалпы иш» коомдук фонду менен кызматташуунун алкагында даярдалды. Макалада айтылган пикирлер үчүн автор гана жооптуу; «Жалпы иш» коомдук фонду жана «Элгезит» басылмасы бул пикирлерге кошулбоосу мүмкүн.

Өткөн жылдын октябрь айында башталган Кыргызстандагы опурталдын өзөгү делип конституция айтылды да, баш мыйзамды өзгөртүү элдин эң негизги талабы болуп чыга келди. Бул аныктаманын орчундуу суроолорду туудурганы, балким, дээрлик жок жерден чыга келгендигин айтпай эле кое туралы. Элге тараган Жогорку Кеңештин купуя-сымал планына жараша, ээ-жаа бербей, көптөгөн кооптонууларга, чыркыраган каршылыкка, курч сын пикирлерге карабай, конституциялык референдум 11-апрелге дайындалды. Эмнеге мынчалык сын-каршылык көп болду, сунушталган референдумдун жана ага коюлган конституциялык долбоордун кемчиликтери эмнелер?

Эмне талап кылынды эле?

Октябрь ыңкылабы кандай ураандар, талаптар менен орун алганын чын дилден каалаган киши оңой эле өзү эле эске салса болот. Ал ураан-талаптардын артында кандай түпкүрдүү маселелер жатканын, коомдогу кандай чиештүү проблемалар элге түрткү болгонун алсак, бул суроо узагыраак талкуу, иликтөөнү керектейт. Андыктан, мейли, азыр айтылып калгандай, өлкө баш мыйзамын өзгөртүү негизги талаптардан болгон дейли. Бул талаптын эл үчүн эмне мааниси болушу мүмкүн эле?

Эң эле орчундуу жана мурдараактан бери айтылып келген системдүү көйгөй – жоопкерчиликтүү башкаруу системасын орнотуу болгон. Эч ким эч нерсеге жооп тартпагандай, ар ким өз билгенин, өз кызыкчылыгын аркалагандай абалда болуп, жалпы коом жана экономика бийликке жетип алгандардын төшөндүсү болгон кырдаал элди барган сайын нааразы кылган. А жоопкерчиликтүү бийлик болсун дегендин артында элдин эң эле негизги жана түшүнүктүү каалоосу турат – жакшы жашоо, турмуштун оңолуусу, өнүгүү. Жоопкерчиликтүү бийлик гана жакшы жашоого алып бара алат экенин эл сонун түшүнөт. Андай бийликке алып барчу реформалардын жолдору көп.

Бийлик жоопкерчилигин күчөтүү, биринчиден, сөзсүз конституцияга байланган максат эмес, аны адилеттик жана укук коргоо жааттарында, жарандык коом менен, жергиликтуу коомчулуктардын аракети менен ишке ашырса болот, мисалы. Экинчиден, конституцияга байлачу болсок деле, аны баш мыйзамды түбү менен которбой туруп эле, чектелүү өзгөртүүлөрдү киргизүү аркылуу – мисалы, милдеттер менен ыйгарым укуктарды башкача бөлүштүрүү аркылуу – күчөтүүнүн жолдору бар.  

Бул зор, татаал элдик талап акырында “баш мыйзамды жаңылап, президенттик формадагы башкарууга өтүү” деп чечмеленип калды. Баш мыйзамды өзгөртүү – эң “оңой” жана эң чоң иш. Турган үйдү жакшыртуу, кемчилигин изилдеп оңдоо чеберликти, усталыкты талап кылат. Аны сүрүп салып, ордуна жаңы бир төрт дубал тургузуп койуу үчүн бир бульдозер менен кара жумуш топ керек. Акырында, эски үйдү бузуп, жаңы үй курду деген сөз калат эмеспи. Мындай көз боемо чоң аракеттин пайдасынан зыяны канча эсе оор экенин мындай шашкалаң куруучулар каадасынча ойлошпойт.   

Эмне сунушталды?

10-январдагы эл добушун бетке тутуп, алда канча мурда эле старт алган жаңы баш мыйзам долбоорлоо процесси уланып, февралдын башында Жогорку Кеңешке “президенттик башкаруу системасын камсыздайт, элдин талабын ишке ашырат” делген долбоор тапшырылды. Бул сөздүн канчалык чындыгы бар экенин кыскача айталы.

Бул баш мыйзам президенттик башкаруу системасы эмес, супер-президенттик башкаруу системасын орнотот. Президент аткаруу бийлигин гана жетектеп калбай, дээрлик бардык бийлик бутактарынын үстүндө турган фигурага айланат, парламенттен тартып өзгөчө сот системасына чейин. Ошону менен бирге, президентке тагылган эч кандай реалдуу жоопкерчилик тартуу механизми жок. “Бийликти да берели, жоопкерчиликти да алсын ошого жараша” дегендердин талабы жолдо калды.

Бул жагдайдын системдүү бир кесепети – азыркы доордун конституциялык түзүмүнүн өзөгү болгон бийлик бутактарынын бөлүнүүсү жана алардын өз ара баланс механизмдеринин жокко чыккандыгы. Так айтканда, президенттин күчү чексиз, бардык башка бийлик түзүмдөрүнүн күчү чектелүү жана тобокелдүү. Президент өкмөт башчысын жана мүчөлөрүн каалаганча иштен алат, дайындайт, мыйзамдарды демилгелеп, Жогорку Кеңеш тарабынан кабыл алдыра алат, жеке өзү референдум дайындай алат, жана дээрлик бардык бийлик жана башкаруу орундарына киши дайындоодо түз катышат. Чынында, президент дайындоолор менен иштен алуу маселелеринен башы чыкпай калуу коркунучу бар.

Ага кошо, шашкалаң жазылган баш мыйзам долбоору толгон токой юридикалык чабалдыктарды, териштире келгенде мааниси бүдөмүк болгон түшүнүктөрдү камтыйт. Өзгөчө, мындай көрүнүштөр долбоордун адам жана жаран укуктары жана милдеттери, баалуулуктар тууралуу болгон бөлүмдөрдө көп. Мындай кемчиликтер жөн гана стилистикалык ката болсо мейли эле, бирок андай эмес: ар бир мындай чаржайыт түшүнүктүн артында келечекте конкреттүү кишилер, топтор, кызыкчылыктар коркунуч алдында калууда.

Бийликтин бул демилгесин жактаган кээ бирлер, мындай сындарга жооп берип, “кыргыз элинин, мамлекетинин өзгөчөлүктөрүн эске алыш керек, батыштын үлгүлөрүн түз көчүрүү болбойт” дешет. Андай болсо, биздин коомдогу реалдуулукту эске алалы дегендер кыргыз парламенти канчалык жетелеме болоорун, прокуратура, сот жана күч органдары президенттин оозун карап калаарын, жергиликтүү бийликтер борбордук бийликти карап калаарын, билишпей калган тура. Билишсе, азыркыдай чаржайыт, президенттик тактыга  өбөктөп жазылган долбоорду колдомок эмес. 

Кантип сунушталды?

Баш мыйзам долбоорунун ичиндеги мааниси бир бөлөк, анын айланасындагы демилгелөө аракеттери бир бөлөк маселе болууда. Эгер бул реформаны демилгелеп, ишке ашыруудагы процедуралык эрежелер сакталганда, долбоор өзү да мынчалык проблемдүү болмок эмес.

Шайлоочулар ыйгарып берген мөөнөтү эбак бүтүп калган парламент чакырылышы коом үчүн мынчалык таасирдүү, кесепеттүү чечимдерди кабыл алып жатканы элди сыйлабастыктын туу чокусу чыгаар. 10-январда, президент шайлоого кошо, шашылыш түрдө референдум жарыялап, анын алкагында кыргыз элине эч түшүнүксүз, мазмунсуз эки башкаруу формаларынын бирин тандоо суроосу коюлган. Ал референдум дайындала электе эле, президенттик башкарууга багытталган бирок ашкере чийки, биринчи сыныптын студентин да уят кылчу долбоор ачыкка чыгып, аны оңдоо боюнча легитимдиги жок конституциялык кеңешме иштей баштаган.

Ал кеңешменин ишинин натыйжасы, эч өзгөртүүсүз, талкуусуз, бекитүүсүз эле эл назарына 11-апрелде болчу референдумга коюлууда. Бул референдумду дайындоо үчүн, Жогорку Кеңештин ички иштөө тартибин одоно бузуп, мыйзамдарды кароо эрежелерин унутта калтырып, камактагысын чыгарып, бош жүргөнүн  кармап, керектүү сандагы добуш камсыз кылынды.

Элдик ыңкылап болду, эл бийликти түп-тамырынан тазалоону калап кылды, адилеттүү жаңы бийлик келүүсун каалады деген убакта аброю жерден пас түшкөн депутаттар буга чейинки беш жылда болуп көрбөгөндөй элдин тагдырын чечип атканы сөз менен бааланбас. Мынчалык мыйзамды тепсөө, элдин атын ойноо, мамлекетти шылдың кылуу отуз жылдык өткөөлдө болуп көрбөгөн чыгаар.

Канткенде туура болмок?

Октябрдагы окуялардан тарта, бул айтылган процесстердин баарысы башкача болуусу туура болмок, эл мүдөөсүнө туура келмек. Утурумдук бир өкмөт дайындалып, парламенттик шайлоо өткөрүлүшү керек эле. Ал жаңы шайланган парламент андан аркысын өз мойнуна алса туура болмок. Албетте, мамлекетти оңдоп кетүү, өнүгүүнү, адилеттикти камсыз кылуу эч ким тарабынан кепилдене албайт. Бирок ошол аракет мыйзамдуу, легитимдүү болуусу абзел.

Башында бул жолдон бурулуп кеткенде деле, мыйзам жолунан сырт талаага түшүп алган көч кийинки убактарда деле кайра мыйзам жолуна, конституциялык жолго түшүүсү мүмкүн болчу. Азыркы кезде, конституция жок эмес, бар, ошол конституциянын негизинде жаңы президент шайланып, иштеп, жаңы жергиликтүү кеңештер шайланганы турат. Ошол сыяктуу эле, мөөнөтү бүткөн парламент чакырылышы тарап, жаңы парламент тез арада шайланышы керек эле. Конституциялык реформа мүдөөсүн ошол жаңы шайланган легитимдүү парламент өзүнө алып, сапаттуу коомдук талкуу негизинде салабаттуу баш мыйзам долбоорун алып чыкмак. Ошондой жүрүштө, ансыз да өнүгүүнүн ордуна чырдын кучагында калган Кыргызстандын кадамы кыска өмүрлүү мыйзамдардын бутасында калбай, негиздүү, узакка иштечү мыйзамдардын негизинде арылмак.

Мыйзамдуу өлкө системдүү түрдөгү мыйзам бузуу аркылуу курулбайт. Элдик мандатты жаңы алган президент жана анын командасы мандаты эчак бүткөн депутаттардын бузукулук аракеттерин пайдаланбай, тескерисинче, оңдоп кетүүгө дагы деле, аз калса да, мүмкүнчүлүгү бар.  

Бул макала ар кандай деңгээлдеги шайлоолорго көз карандысыз байкоо жүргүзгөн «Жалпы иш» коомдук фонду менен кызматташуунун алкагында даярдалды. Макалада айтылган пикирлер үчүн автор гана жооптуу; «Жалпы иш» коомдук фонду жана «Элгезит» басылмасы бул пикирлерге кошулбоосу мүмкүн.

ИИМдин басма сөз кызматы тараткан расмий кабарга ылайык бул маалыматтар 13-марттан 27-мартка чейинки убакта катталган.

Министрликтик үгүт учурунда жана шайлоонун жүрүшүндө коомдук тартипти жана коопсуздукту камсыздоо үчүн аймактардагы башкармалыктардын жетекчилери менен онлайн кеңешме өткөргөн.

Ички иштер министри Улан Ниязбеков таза шайлоону камсыздоо үчүн милиция бардык күч-аракетин жумшаарын билдирген.

“Шайлоо таза өтүшү керек, добуш сатуу же сатып алуу деген болбошу керек. Таза шайлоо – бул Кыргызстандын келечеги. Биз шайлоо жана референдумду өткөрүү учурунда коомдук тартипти жогорку деңгээлде камсыздап, ар кандай тартип бузууларга жол бербешибиз керек. Шайлоого байланыштуу бардык материалдар дыкат иликтенип, мыйзам чегинде гана чечимдер кабыл алынат”, – деди Ниязбеков.

Кыргызстанда жергиликтүү кеңештердин депутаттарын шайлоо 11-апрелде өтөт. Ал күнү өлкөдөгү 448 кеңештин, анын ичинде 28 шаардык жана 420 айылдык кеңештин депутаттары шайланат.

Бул өнөктүк менен чогуу Баш мыйзамды өзгөртүү боюнча референдум да болот. Добушканаларда шайлоо жана референдум үчүн деп эки башка үкөк коюлуп, шайлоочуларга экиден бюллетень берилет.