Маргулан Сейсенбаев өз пландары тууралуу Elgezit.kg редакциясына айтып берди.

Сотторду жана бажыны реформаласа, 3 жылда экономикалык секирик жасоо мүмкүн

— Маргулан Калиевич, сиз бир нече күндөн бери Кыргызстанда жүрөсүз, депутаттар менен, эксперттик коом менен, бизнес өкүлдөрү жана медиа коомчулук менен жолугушууларды өткөрдүңүз. Өлкө тууралуу кандай ойдо калдыңыз?

— Мындай жооп берейин: Кыргызстан өнүгүшү керек. Чечилбеген көйгөйлөр көп, масштабдуу реформаларды жасап, адамдардын ой жүгүртүүсүн өзгөртүү зарыл. Мисалы, силердин борборуңар Бишкектин көрүнүшүн кооз, креативдүү кылып оңдосо эмнеге болбосун? Себеби буга көп каражат деле керек эмес да.

— “Жөнөкөй чечимдер кеңсеси” Кыргызстанга жардамга келеби?

— Эгерде өлкө жетекчилиги биз менен кызматташууну кааласа, биз ар дайым даярбыз. Кыргызстанда “Кеңсенин” өкүлү бар, ал Жапаров Усен, кайдыгер карабаган кыргызстандыктар да бар. Биз реформалоо боюнча эксперттерди жөнөтүүгө, ыктыярчы катары иштешүүгө даярбыз. Дүйнөдө демократияны, сөз эркиндигин, адам укуктарын ж.б. коргогон ар кандай уюмдар бар экенин белгилеп кетейин. “Жөнөкөй чечимдер кеңсеси” өлкөлөргө реформа жүргүзүүгө жардам берет, биздин негизги максатыбыз ушул.

—Михаил Саакашвили Кыргызстанга келеби?

— Михаил Саакашвили Кыргызстанга келип, реформаторлук тажрыйбасы менен бөлүшүүгө каршы эмес. Бирок кыргызстандык бийлик мындай сапарга бир аз кооптонуу менен мамиле кылары белгилүү. Саакашвилиден, анын реформаларынан кооптонушпайт, Россия Федерациясынын реакциясынан кооптонушат. Кыргызстан Россиядан көз каранды экенин, ал өлкө сиздердин республикалык бюджетке субсидия берип, жардам берип жатканын түшүнөбүз. Биз Кыргызстан менен Россия ортосундагы кызматташтык жакшы тарапка өнүгүүсүн колдойбуз. Биз антироссиялык пропаганда жүргүзөлү деген оюбуз жок. Биз болгону Кыргызстанда кардиналдуу реформалар жүрүп, экономиканын, кыргызстандыктардын жашоосунун жакшыруусун гана каалайбыз.

Россия жетекчилиги реформаларды дайыма эле колдой бербегени башка кеп. Көпчүлүк учурда Азия өлкөлөрүндө диктатордун башкаруусу Кремль үчүн пайдалуу. Алар менен сүйлөшүү дайыма жеңил жана өлкөнү башкаруу оңой. Ошол эле учурда силер эмнеге дайыма Россиядан жардам сурайсыңар? Себеби Кыргызстанда реформалар жок, коррупция экономиканын өнүгүүсүнө тоскоол болууда. Силер Россиянын жетегинде кала бересиңерби же реформа өткөрүп, бюджетиңерди өзүңөр толтуруп, көз каранадысыз болосуңарбы өзүңөр чечесиңер.

Бюджетиңер бош кезде дайыма бай коңшулардан: Россиядан, Казакстандан көз каранды болосуңар.

— Сиздин оюңузча, Кыргызстанда биринчи кезекте кандай реформа жүргүзүү зарыл?

— Кыргызстандык саясатчылардын көбү экономикалык реформалардан – салык системасынан, уруксат кагаздарын жана лицензиядарды берүүдөн башташ керек дегенди уктум. Мунун баарын кое туруп, биринчи кезекте мамлекеттик бюджетти бат толтурууга жардам берген реформаларды жасоо керек деп эсептейм. Ал үчүн акча кайсы тармакта көп уурдаларын аныктоо зарыл. Кыргызстанда бул бажы тармагы.

Мисалы, Кытайдын маалыматына ылайык, 2019-жылы Кыргызстанда 6,3 млрд доллар өлчөмүндө товар экспорттолгон. Ал эми Кыргызстандын бажысынын маалыматына ылайык, бул сумма болгону 1,7 млрд долларды түзөт. Ортосундагы айырмачылыкты, 4 млрд долларды коррупция “жеп койгон”. Кыргызстан менен Казакстандын бажы кызматтарынын маалыматтарында дагы 2 эсе айырмачылык бар.

Бажы тармагын тартипке келтирүү үчүн укук коргоо органдарын реформалоо зарыл. Алар таза иштебеген бажы кызматкерлерин жоопкерчиликке тартуусу керек. Күч түзүмдөрүн тартипке келтирүү үчүн сот системасын реформалап, күчтүү, көз карандысыз сот системасын түзүү керек. Соттор көз карандысыз болсо укук коргоо органдары таза бизнесмендерге, саясий оппоненттерге жалаа жаба алышпай калат, себеби соттор аларды актап коюшат. Ошондуктан Кыргызстандагы негизги реформа, көз карандысыз сот системасын түзүү. Ошондуктан менин жообум: алгач экономикалык эмес, саясий-укуктук реформаларды жүргүзүү керек. Биринчиси – сот реформасы, экинчиси – укук коргоо органдарынын реформасы, үчүнчү – бажы тармагын реформалоо.

Ушул үч тармакта туура реформа жүргүзсө, үч жылда кыргызстандыктар өлкөдө өзгөрүү болгонун сезе алышат деп ишенимдүү айта алам.

Кыргызстанда реформа жүргүзүү үчүн күчтүү президенттик бийлик керек

— Саясий-укуктук реформаларды биз баштадык. Өзүңүз билгендей жакында жаңы Конституция кабыл алынганы турат. Коомчулук өлкөнү башкаруу формасы боюнча талаш-тартышты токтото элек. Сиздин оюңузча азыр Кыргызстанга президенттик же парламенттик башкаруу формасы туурабы?

— Кардиналдуу реформаларды жүргүзүү көз карашынан карасак, Кыргызстанга күчтүү президенттик бийлик керек. Аткаруу бийлиги президенттик колунда болушу керек, ал реформаларды өткөрүүгө жоопкерчилик алуусу зарыл. Анткени реформаларды жүргүзүү сөз бойдон калып, аны ишке ашыруу мүмкүн болбой калышы мүмкүн. Ошондуктан мамлекеттин башында бир адам — мамлекет башчы туруусу зарыл. Бул жагынан алганда парламенттик республика өзүн актабайт, ал реформалар жүрүп, аны жакшыртуу керек болгондо керек. Фундаменталдуу реформаларды жүргүзүү үчүн коомчулуктун ишенимине ээ болгон, күчтүү президенттик бийлик зарыл.

— Көпчүлүк саясатчылар жана жарандык коомдун өкүлдөрү президенттик бийликтин чыңдалышы суперпрезиденттик республиканын, ал тургай, диктатуранын орношуна алып келиши мүмкүн деп чочулашууда…

— Албетте мындай коркунуч бар. Мындай тарыхый учурларда тобокелчилик дайыма болот жана кыргызстандыктар же президентке ишенип, ага толук ыйгарым укук бериши керек же ишенбеш керектигин чечиши керек. Бирок мен Грузиянын, Сингапурдун тажрыйбасын активдүү изилдеп чыктым, ал жактарда “билимдүү диктаторлор” реформа жасашкан. Бул термин билим менен эч кандай байланышпайт, бул эл президентти активдүү колдоп, президент өз кезегинде шайлоочулардын талаптарын аткаруу үчүн бардык бийлигин колдонот дегенди билдирет. “Билимдүү диктатор” реформа жүргүзбөсө эл ичинде популярдуулугун сактап кала албасын, эл аны тактан алып түшөрүн билет. Ошондуктан элдин активдүүлүгү – негизги фактор. Эгерде эл өзүн пассивдүү көрсөтсө, анда кадимки эле диктатор болуп калат деген тобокелчилик бар.

— Садыр Жапаровдо “билимдүү диктатор” болууга мүмкүнчүлүк барбы?

— Чынын айтсам мен анын ишмердүүлүгүн тереңден изилдеген жокмун, бирок биринчи көргөн кишиге Садыр Жапаровдо харизма бар экенин байкалат. Бул анын сүйлөгөн сөзүнөн билинүүдө. Биз ар түрдүү аналитиктер менен бул темада сүйлөшкөнбүз, анын ичинде Грузиянын экс-президенти Михаил Саакашвили менен дагы. Кыргыз эли Конституцияда президенттин ыйгарым укуктары тууралуу эмне деп жазылганын окубайт деле экен деген чечимге келдик. Эгерде кыргызстандыктарга президент жакпаса, алар аянтка чыгып, кууп салышат экен. Бул жагынан алсак, сиздерде диктаторлорго каршы иммунитет бар.

—Садыр Жапаровдун президенттик кызматтагы биринчи кадамдарына кандай баа бересиз?

— Жыйынтык чыгарууга азыр эрте, ал кызматта отурганына аз эле болду. Көпчүлүк алдыдагы конституциялык реформа боюнча кооптонуп жатышканын окуп жатам. Менимче, Конституцияны өзгөртүү – бул коркунучтуу эмес, Баш мыйзамды кайра өзгөртсө болот. Мамлекет башчысы президенттик шайлоого шайлоочулардын аз келгенинен чочулашы керек. Эгерде ушундай боло турган болсо, эл шайлоо процесстерине көңүлкош мамиле жасай берсе, анда бул өтө олуттуу чакырык. Анткени көңүл коштук менен көңүл калуунун ортосундагы аралык бир кадам. Демек, Садыр Жапаров үчүн президенттин биринчи жылы абдан маанилүү, ал реалдуу жыйынтыктарды көрсөтүп, реформаларды башташы керек. Балким, Конституцияга өзгөртүү киргизүү жана президенттин ыйгарым укуктарын күчөтүү аргасыз чара болушу мүмкүн, анткени Садыр Жапаров жамааттык жоопкерчиликсиздик, анархия, кландык демократия ага реформаларды жүргүзүп, өлкөнү кризистен алып чыгууга жол бербестигин көрүүдө.

Силерде да өзүңөрдүн Илон Маск пайда болушу мүмкүн

— Сиз ири ишкер жана инвестор катары Кыргызстанда кандайдыр бир долбоорду ишке ашырат белеңиз?

— Мамлекетке инвестиция тартуунун кажети жок. Мамлекет экономикага такыр катышпашы керек, анткени мамлекеттик институттар натыйжасыз. Мамлекеттин милдети — көз карандысыз сотторду камсыз кылуу жана өлкөдө жагымдуу шарттарды түзүү. Мындай шартта инвесторлор өзүлөрү өлкөгө агылып келишет, анткени алар ушул жерден таза иштеп, акча тапканга мүмкүнчүлүк алышат. Инвесторлор өлкөгө жагымдуу шарттарды түзүп берет: бизнес коомчулуктар түзүлөт, маданий, билим берүү, IT жана башка тармактар өнүгүп, адамдар тажрыйба алмашып, кызматташтык түзүп, квалификациясын жогорулатат. Эмне үчүн түштүк африкалык Илон Маск аттуу жигит ушунчалык ийгиликтүү? Себеби ал АКШга көчүп келип, Силикон өрөөнүндө иштей баштаган. Кыргызстанда адамдардын потенциалы жогору экенин көрдүм, бизнесмендердин арасында негизги билими жана жөндөмү Илон Масктан кем калбаган адамдар бар экен. Эгер алар Силикон өрөөнүнө эрте кетишсе, анда алар да ийгиликке жетишмек.

Идеалында, ар бир мамлекет ыңгайлуу шарт түзүп бериши керек. Ошондо, Кыргызстанда өзүнүн Илон Масктары пайда болуп, өлкө экономикасы тездик менен өнүгө баштайт.

— Азыр Кыргызстанга эч кандай инвестиция салбайт белеңиз?

— Азырынча бул жакта көз карандысыз соттор жок, ошондуктан андай пландарым жок. Жапар Усеновдун сунушу менен 12 жаштан 15 жашка чейинки балдар үчүн мультфильм тартуу боюнча долбоорду ишке ашырууга катышайын деп жатам. Ошондой эле 15-18 жаштагы балдар үчүн интернетте атайын окутуучу каналды ишке киргизгени жатабыз, ал жакта балдар бизнесин түптөөгө үйрөнүшөт, мисалы, сагыз же кола сатуудан. Бирок бул Кыргызстанга инвестиция эмес, бул интернет-долбоор.

— Мына сиз айылда туулуп-өскөн, бирок өз эмгегиңиз менен болуп көрбөгөндөй бийиктикке жеткен адамсыз. Ийгиликке жетүү үчүн бирдиктүү рецепт жок экени түшүнүктүү, бирок айрым негизги көрсөтмөлөр бар да. Бөлүшө кетпейсизби?

— Ийгиликке жетүү үчүн төрт нерсе маанилүү: Биринчиси: Аракеттердин саны. Ката кетирүүдөн коркпоңуз. Канча куласаңыз, ошончо жолу туруңуз. Бул сизди күчтөндүрөт, тажрыйба берет. Эң башкысы өзүңө болгон ишенимди жоготпоо керек. Кийинки аракет ийгиликтүү болот деп ишенип коюңуз. Бир дагы миллионер биринчи жолкудан эле ийгиликке жеткен эмес.

Экинчиси: Ыңгайлуу шарт. Бул тууралуу көп эле айтканбыз. Сизден кыйын адам менен баарлашыңыз, сиз андан бир нерсе үйрөнүшүңүз мүмкүн. Мурдагы ишткешкендер, классташтар менен сүйлөшүүнү азайтыңыз. Өз ишиңизде прогресс жасаңыз.

Үчүнчү: Өзүн-өзү өнүктүрүү. Тынымсыз окуңуз, дайыма өнүгүүнүн үстүндө болуңуз, мезгилден артта калбаңыз.

Төртүнчү: Ийгилик. Ийгиликсиз эч нерсе болбойт. Бирок белгилүү болгондой, ийгилик кайраттууларга жана өжөрлөргө багынып берет.

Маектешкен Семетей АМАНБЕКОВ

Аялдардын укуктарын коргогон айымдар коркутууларга туш болорун билдиңер беле? Ар бир иш-чарадан кийин аларга коркутуу каты жазылган, каргаган, жаман нерселерди каалаган, “силер тозокко түшөсүңөр” деген ондогон билдирүүлөр келет. Биз аялдарды басмырлоого каршы болгон айымдардын бирин кепке тарттык. Редакциянын суроолоруна Бишкек Феминисттик Демилгелеринин (БФД) программалык координатору Жанна Араева жооп берди.

— Жанна, бизде гендердик зордук-зомбулук кеңири жайылгандыгын алгач качан түшүнгөнүңүздү айтып бериңиз?

— Тилекке каршы, муну бала кезимде эле түшүнгөм, аялдар жана кыздар басмырлоого туш болорун билгем, өзгөчө мектептен классташтарым жана коңшуларым айтып берген окуялардан кийин биле баштагам. Үйлөнүп жаткан жигитке аялын тарбияласын деп камчы белек бериши керектиги тууралуу тамаша дайыма айтылып келет эмеспи. Виктимблейминг, слатшейминг жана зомбулук көрсөткөндөрдү актоо бардык жерде кезигет. Зомбулук көйгөйү дароо эле пайда боло калган жок, аялдарга карата зомбулук СССР маалында деле, 90-жылдары, 2000-жылдардын башында деле бар болчу, бирок жаш өткөн сайын бул чоң көйгөй экенин түшүнүп баштайт экенсиң. Интернеттин, көз карандысыз ММКлардын жана социалдык тармактардын өнүгүүсү менен катар эле зомбулукка байланыштуу окуялар коомчулукка жайылып, талкууга алына баштады, ошондуктан азыр зомбулук көбөйгөндөй сезилип жатат. Аялдарга карата зомбулук бар экени мен үчүн ачылыш болгон жок, бирок жарандык коом уюмдарында иштеп баштагандан бери көйгөйдүн масштабдары белгилүү боло баштады.

— Буга байланыштуу кандай чараларды көргүңүз келди?

— Активист болгон бардык эле адам жеке укуктары, адилеттүүлүк жана акыйкаттык үчүн күрөшөт эмеспи. Тилекке каршы, биздин өлкөдө адилеттүүлүккө, демократиялык процестерге ишенүү кыйын, ошондуктан биздин өлкөдөгү процесстер жарандык коом тарабынан демилгеленет, активисттерди кандай жамандашпасын, батыштан гранттарды алып жатышат деген мифтерди ойлоп табышпасын, баалуулуктарды жоготушту деп күнөөлөшпөсүн дал ушул жарандык коом бар үчүн адамдын укуктары аз да болсо корголуп келе жатат. Албетте, баарын дароо эле өзгөртүп салгың келет, бирок элдин түшүнүүсү үчүн убакыт керек, ошондуктан биздин уюм аялдардын укуктары бузулуп жатканын, бул коомдун өнүгүү жолундагы чоң тоскоолдук экенин элге жеткирип, болушунча көп маалымат берүүгө аракет кылып келет.

— Сиздин оюңузча эмнеге бизде азыркыга чейин үй-бүлөлүк зомбулук көрсөткөндөрдү актап, жабырлануучуларды күнөөлөп, алар ушундай мамилеге татыктуу деп келишет?

— Виктимблейминг – аялдардын жүрүм-туруму туура эмес деп күнөөлөө патриархалдык көүнүштөн улам келип чыгат, бул коомго сиңип калган жана дайыма салтка байланыштырып келишет, ошондой эле динди туура эмес жеткиргендер да бар. Патриархалдык коомдо аялдарды буюм сыяктуу көргөндөр да жок эмес жана айрым аялдар буга жол берип келишет.

Мизогиния маданияттын бир бөлүгү болуп калган жада калса, фольклордо да бар. Кыргыз коомчулугунда аял — бул функция, объект, ал максаттары жана көз-караштары бар тең укуктуу адам эмес, ошондой эле адам катары ал “кожоюнга” — эркекке каршы чыгууга укугу жок. Аны менен катар эле биздин патриархалдык коомдо көп убакыттан бери гендердик стереотиптер бар, анын алкагынан чыгууга аракет кылсаң болду аялдар дагы, эркектер дагы жинденип баштайт. Аялдарга карата мындай мамиленин себептерин көпкө талкууласа болот жана бул тууралуу көптөгөн китептер, макалалар, илимий иштер жазылган, менин оюмча негизги көйгөй биздин өлкөдө аялдарды тең укуктуу адам катары санашпаганында, ал эми басмырлоонун деңгээлин билүү үчүн жөн гана аял дагы адам экенин эстен чыгарбоо керек. Ошондо гана гендердик стереотиптердин жана ала качуу сыяктуу салттардын натыйжасы кандай болуп жатканын билүүгө болот. Ала качуу бул малга жасалган мамиледен дагы жаман нерсе жана аны салтка байланыштыруу туура эмес.

Дагы бир көрүнүш бул аялдар сөзсүз эркектерге турмушка чыгуусу керек деген түшүнүк. Башкача айтканда, кыздарга кичине кезинен эле толук кандуу адам эмес сыяктуу сезим калтырышат, үйүңдө убактылуу жашайсың дешет, эркекке баш ийүү керектиги айтылат – кыскасы, патриархалдык эрежелер үйрөтүлөт. Натыйжада бул эрежелерге баш ийбөө туура эмес деген түшүнүк калыптанат, бул эрежелер туура эмес жана заманбап жашоодо такыр керексиз. Менимче, өзгөрүүлөрдү кабыл албоо башкаруучу патрирахалдык күчтөрдүн саясаты жана аялдар толук кандуу адам экенин кабыл албаган салттарга да байланыштуу. Эгерде коом аялдарды толук кандуу адам катары кабыл алса, аларга эч ким турмушка чык дебейт эле жана көптөгөн аялдар билим алууну, карьераны тандап, көз карандысыз болуп, жаман мамилеге чыдашпайт болчу, эгерде мамлекет жана коом аларды колдоп турса анда биз эбак эле экономикалык жактан дагы, социалдык жактан дагы өнүккөн өлкө болмокпуз.

— Силердин уюм (БФД) үй-бүлөлүк зомбулукка каршы кандай чараларды көрүп келет?

— Биздин уюм билим берүү жана агартуучу иштер менен, жарандык активдүүлүк менен иштеп келет, биз зомбулуктан жабыркагандарды коргоп жөө жүрүштөргө, митингдерге чыгып келебиз, аялдарга алардын укуктары тууралуу айтып беребиз жана феминизм тууралуу маалыматтарды жайылтабыз. Биздин максаттарыбыздын бири –аялдарды басмырлоо көйгөйүнө коомдун көңүлүн буруу. Аялдар басмырлоого унчукпай койбой, укуктарын билип, басмырлоо менен күрөшүүсү абдан маанилүү. Алар менен болуп жаткан окуяларды патриархалдык көз караш менен карабай, жеке укуктары үчүн күрөшүү, аялдардын укуктары үчүн күрөшүү керектиги маанилүү.

— Кризистик борборлорду кошпогондо үй-бүлөлүк зомбулукка кабылгандарды ким жана кандай жол менен колдоого даяр?

— Кризистик борборлордон сырткары бир катар өкмөттүк эмес уюмдар бар, алар зомбулуктан жабыркагандарга укуктук жана психологиялык жардам берип келишет. Бирок бул көйгөй менен түздөн-түз иштешкендер кризистик борборлор, бирок аймактарда жашагандар колдоо алуу үчүн аялдардын укуктары тармагында иштеген уюмдарга кайрылышса болот. Бул тармакта иштеген уюмдардын тармагы бар, жана бул тармактын ичиндеги уюмдар жана активисттер маалыматтар менен бөлүшүп, кайрылууларды бири-бирине жөнөтүп, үй-бүлө мүчөлөрүнө жардам берүүгө аракет кылып келишет.

— БФДда аялдар өз укуктары менен күрөшүүсү үчүн жылуу мамилени кантип түзө алдыңыздар?

—БФД көптөн бери иштеп келет жана курбу башка курбусуна жардам берүүсү керек, биргелешип көйгөй менен күрөшүү керек деген салт калыптанып калган. Активситтер үчүн моралдык колдоо алуу маанилүү, ошондуктан биз аялдардын укуктары үчүн күрөшүү маанилүү экенин түшүнгөн, өз укуктарын билгиси келген айымдар, бир багытта ойлонгон кыздар менен жолугушууларды көп уюштурабыз. БФДнын негизги максаттарынын бири аялдар үчүн коопсуз мейкиндик түзүү, анда алар бири-бири менен идеялары, көз караштары тууралуу пикир алмашып, колдоо таап турушат.

— Четте туруп, “мен бул көйгөйгө кабылбайм” дегендерге иштеген жериндеги кысымдарга каршы, аялдарга карата зомбулукка каршы күрөш маанилүү экенин кантип түшүндүрөт элеңиз?

— Аялдарды басмырлоого эртели кеч көпчүлүк кабылышы толук мүмкүн. Тилекке каршы, биздин өлкөдө аялдар коргоосуз калууда. Айрымдар мен мындай көйгөйгө кабылбайм деши мүмкүн, бирок чындап ал башына келгенде кеч болуп калат. Коомчулук эркектердин кандай аракеттери болбосун актай берет, бирок өз укуктарын коргоо тууралуу ой аялдарга канчалык эрте келсе басмырлоо менен күрөшүү ошончолук жеңил болот. Патриархалдык эрежелер менен ойноо коргойт деп айтуу кыйын, ал болгону эркиндикти чектейт.

— Гендердик теңсиздик менен күрөшүп жатып сиз кандай чечимге келдиңиз?

— Чечимдер абдан көп жана күн сайын толукталып жатат: эң негизгилери өзүндү аёо, жеке мейкиндигиңди коргоо; аялдарга эмне зарыл экенин алар өздөрү гана чечет; активизм, жөө жүрүштөр, митингдер, акциялар абдан маанилүү; аялдарды өлтүрүп жатышса акылдуу, назик бололу деген болбойт. Басмырлоого активдүү түрдө каршы туруу менен гана укуктар бекемделет. Аялдар бул калктын жарымы жана биз биригип, өзүбүздү жана аялдарды колдосок эч ким бизди таарынта албайт.

— Сиздин оюңуз боюнча, жалпы коомубуз үчүн гендердик теңсиздик көйгөйүн четке кагуу жана аялдарга (кыздарга) карата зомбулуктун көбөйүшү кандай кесепеттерге алып келет?

— Мен зомбулук көбөйдү деп ойлойбойм, болгону ал маалыматтар көп жайыла баштады жана бул дагы теңсиздик менен күрөшүүгө болгон кадам. Басмырлоо коомдун бузулуусуна алып келет жана анын кесепетинен улам калктын жашоо деңгээли төмөндөйт: калкынын жарымынын укуктары корголбогон өлкө өнүкпөйт, аялдары билимсиз болгон, адилеттүүлүк орнобогон, ден-соолугуна кам көрбөгөн, коом өнүкпөйт.

Коомдун ар бир мүчөсү өз потенциалын өнүктүрө алган жана тандоо эркиндиги бар коомдо гана өнүгүү тууралуу сөз кылууга болот. Бизде демография тууралуу айтканды, көп бала төрөш керек дегенди жакшы көрүшөт, ар кандай социалдык төлөмдөр берилерин убада кылышат, бирок үй-бүлөнү пландоо, бойго бүтүүдөн сактануу сыяктуу маалыматтар жокко эсе. Эгерде биз азыр гендердик теңсиздик менен күрөшпөсөк анда коопсуз жай издеп, жакшы жашоону эңсеп, чыгармачылык жактан өнүгүүнү самап чет жакка кеткендердин саны көбөйөт.

— Пандемия башталгандан бери үй-бүлөлүк зомбулукка кабылган жана үй иштерин тынымсыз жасап, мектептер иштебегени үчүн үйдө отурган балдарды кароодон улам психологиялык стресске кабылган аялдардын саны көбөйдү. Аларга кандайча колдоо көрсөтөт элеңиз?

— Сиз жалгыз эмес экениңизди эстен чыгарбаңыз дейт элем. Биз биргебиз жана күчтүүбүз. Көйгөйүңөр тууралуу үн катпай отура бербегиле, колдоо издегиле, бириккиле, чыдап, коркуп отура бербегиле. Сизди эч ким түшүнбөйт деп ойлобогула, айланаңызда сизге колдоо көрсөтүүгө, жардам берүүгө даяр көп айымдар бар. Кайсы бир аял колдоого муктаж болуп турса кайдыгер карабагыла, бири-бирибизге жардам берүү абдан маанилүү. Бириккенде гана биз зомбулукка каршы тура алабыз. Ошондой эле тынчтык жүрүштөрү, митингдер аркылуу өзүңдүн талабыңды билдирип, саясий процесстерге активдүү катышуу, демилгелүү топторду түзүү өтө маанилүү.

Сүрөт: БФД

—Чар-жайыт, башаламандык. Россиядагы көпчүлүк, анын ичинде президент Владимир Путин дагы 2020-жылдын октябрь айындагы окуялардан кийин сиздин өлкөдөгү абалды ушундай сүрөттөдү. Сиз мындай баа менен макулсузбу?

—100% макулмун. Бүгүнкү күнгө чейин Владимир Владимирович айткандай болду. Эмнеден улам мындай болду? Себеби жогору жактагы биздин аткаминерлер башаламандык менен алек болушту. Бүгүнкү күндөн тарта мындай болбойт. Коррупцияны, бюрократияны жок кылабыз. Бизде буга эрк жетет. Мындан ары баары жакшы болот.

— 4 ай мурун эле сиз түрмөдө отурдуңуз эле, азыр болсо президенттик резиденцияда маектешип отурабыз. Баш айланткан карьеранын сырын ачсаңыз.

— Биз бул нерсеге көптө келдик. 4 айда эле эмес, он жылда жеттик. 2010-жылдан тарта иш жүрүп келген.

— “Биз” дегенде кимдерди айтып жатасыз?

— Мен, Камчыбек Ташиев, Талант Мамытов. 2012-жылы бизди “Кумтөрдүн” айынан камап салышкан (Ошол маалда Садыр Жапаров тарапташтары менен бирге канадалык Centerra Gold Inc. Компаниясы иштетип жаткан “Кумтөр” алтын кенин улутташтырууну талап кылып чыккан — “Ъ” ). 2017-жылы мени экинчи жолу камашты, биринчиден мени президенттик шайлоого катыша албай калсын дешсе, экинчиден “Кумтөр” маселесин көтөрбөсүн дешкен. Бирок мен түрмөдө жөн эле отура беген жокмун, социалдык тармактар аркылуу эл менен иштеп жаттым.

— Түрмөдө уруксат беле?

— Мыйзам боюнча болбойт, бирок биз жолун таптык. 3,5 жыл мен карапайым калк менен түз байланышта болдум.

«Одноклассники», Facebook, Instagram социалдык тармактарында топторду түздүм. Адамдардын телефондорун алып, WhatsApp тиркемесинде 50 топ түздүм, ар бир топко 256 контакт батчу. Ушул группалар аркылуу “Кумтөр” жана менин ишим тууралуу маалымат таратчумун. Ошентип 3,5 жыл ичинде карапайым калкка үнүмдү жеткирдим.

Түрмөдө суткасына 24 саат бошсуң: бош убактың көп. Ушундай жол менен, түрмөдөн төңкөрүш жасадым.

—Түрмө сизге эмнени үйрөттү?

— Баарын үйрөттү. Түрмөдөн чыккандан кийин эл мени премьер-министр кылып шайлаганда мени Кудай атайын ошол жакка жибериптир, түрмөдө кимдер отурат, Мыйзамдар кандай иштейт көрсүн дептир деп калдым. Ал жакта отурган жарандардын 90-95%ы жөнөкөй адамдар. Бир дагы аткаминер, алардын балдары же туугандары жок. 5-10%ы жашоосун криминалга арнап койгондор. Ал эми 90%ы карапайым адамдар: телефон, тоок уурдагандар. Журналисттер мени кылмыш дүйнөсү менен байланышы бар, бандит деп жана мени кылмышкерлер бийликке алып келди деп жазып жатышат. Камчыбек Көлбаев менен байланыштырышты.

Мен түрмөдө отурган 3,5 жыл ичинде жөнөкөй адамдарга жардам бердим, кылмышкерлерге жардам берген эмесмин. Мен камакта кезде мага кайрылган 100дөн ашуун адам түрмөдөн чыкты.

Алар мага иштешип, менин жакшы адам экенимди айтышып, маалымат таратып жатышты. Мен камактан чыкканда митингдерге келип, мени колдоп жатышты. Үчүнчү төңкөрүштүн сыры мына ушунда.

— Октябрь айындагы окуялар учурунда сизди эле эмес, канча бир убакытка Алмазбек Атамбаевди дагы түрмөдөн чыгарышты. Бирок кийин кайра темир тор артына камашты. Ал дагы отурабы?

— Мыйзам боюнча отурушу керек. Себеби ал 2019-жылы Кой-Ташта жана былтыр Бишкекте башаламандык уюштурбадыбы. Ал контрреволюция кылганга аракет жасады.

— Сооронбай Жээнбековду отставкага кетүүгө макул кылуу жеңил эле болдубу?

— Оор болду, бирок көндүрдүк.

— Кандай аргументтердин жардамы менен?

— Эл аны кетсин деди. Биринчи 5-6 күн ал муну сезген жок, 10 күндөн кийин жумурай журт анын отставкасын талап кылып жатканын билди.

— Ал эмнеге кетиши керек эле, себеби нааразычылыктар парламенттик шайлоого карата болду го.

— Себеби Жээнбеков парламенттик шайлоону көзөмөлдөй алган жок. Ага жакын адамдар парламентке 3 партия келиши керек деп чечишти. Ал өзүнүн инисин парламентке келчү 3 партиянын биринин тизмесине кошту. Эл бул бийликтин колу менен жасалган иш экенин билди. Ошондуктан президенттин отставкасын талап кылышты.

— Кыргыз саясатчыларында дайыма ага-инилерине байланышкан көйгөй жаралат. Сизде да ага-ини бар да? Бир жылдан кийин аларды мамлекеттик кызматтардан же ири бизнестердин башынан көрбөйбүзбү?

-Бар. Мен аларды бийликке жолотпойм.

Мен өлкөнү канча убакыт башкарарымды билбейм, бирок сиздерге эркекче сөз берем: бир дагы инимди же агамды бийликтен көрбөйсүңөр.

—Былтыркы окуяларды революция деп эсептейсизби?

-50-50. Революция деп атасак болот, элдик толкундоо десек болот.

— 2005-жылы “жоогазын революциясы” болду эле, 2010-жылы кандуу апрель революциясы болду. Былтыр кандай революция болду?

— Кантип айтарымды деле билбейм. Элдик толкундоолор. Айрымдары “үмүт революциясы” деп атап жатышат.

— Сиз түндүктөнсүз. Кыргызстанда өлкө түндүккө жана түштүккө бөлүнүп турат. Бир түштүктүк, бир түндүктүк бийликке келет. Мындай бөлүнүүнү жок кылса болобу?

— Болот. Мен жок кылам.

—Кантип?

— Негизи бизде эл нааразычылыгын билдирип баштаганда саясатчылар коомчулукта абалды курчутуп, түндүк жана түштүк көйгөйүн көтөрүп башташат. Эгерде түндүктүк болсо түштүктүктү, түштүктөн болсо түндүктүктү күнөөлөп башташат. 5-октябрдан кийин Жээнбековдун тарапташтары ал түштүктөн болгон үчүн аны кууп жиберишти деп башташты. Бирок аны бүтүндөй эл кабыл алган эмес. Мен бул бөлүнүүнү жеңем деп эмнеге айтып жатам? Себеби мен биздин элди түштүктүк, түндүктүк, орус, кыргыз, өзбек деп бөлбөйм.

Мен үчүн кыргызстандыктар бирдей. Муну түндүктүктөр да түштүктүктөр да билишет. Мен саясатта жүргөн 15 жыл ичинде эч кимди бөлгөн эмесмин. Менин түндүккө караганда түштүктүк досторум көп.

— Сиз өлкөнү башкаруу формасын парламенттиктен президенттикке алмаштырдыңыз. Эмнен өзгөрткүңүз келип жатат?

— Буга чейин бизде парламенттик-президенттик башкаруу формасы болчу. Бирок баары бир президент баарын башкарчу. Башка бирөөлөрдүн колу менен иштерди жасап, бирок жоопкерчилик алчу эмес. Бардык иштерди мисалы, премьер-министрдин колу менен жасачу, ал эми президент болсо таза бойдон кала берчү. Бизде 30 жылда 32 премьер алмашты! Ушунун айынан биз кризистин сазына баттык. Ошондуктан мен президенттик башкарууну сунуштап жатам. Президент көлөкөдөн ачыкка чыгып, жоопкерчилик алсын. Ыйгарым укуктарын так-даана дазыш керек, президент экономикага, ички жана тышкы саясатка да жооптуу болсун.

— Ишти жөндөп кете аласызбы?

— Жөндөйбүз. Эл жардам берет.

— Сиз мурда “Кумтөрдү” улутташтырыш керек дечүсүз. Азырчы?

— Мен 8 жыл мурун улутташтыруу керек дегем. Азырынча кендеги акыркы абал тууралуу маалымат алганга жетишкен жокмун. 2012-жылы бардык коррупциялык иштер, экологиялык мыйзам бузуулар тууралуу билчүмүн. Азыр кызматыма киришсем ал жакка барып, баарын өз көзүм менен көрүп, текшерип, чечим кабыл алам. Азыр кандай кылам айта албайм.

— Сиздин президенттик шайлоо алдындагы билборддордо: келечекке кызмат деген жазуу болду. Кайсы келечекке?

— Мени негизинен жаштар жана карапайым калк колдойт. Алар 70-805ды түзөт. Келечек жаштардын колунда жана аларга кызмат кылууну каалайм.

Менин программамда чет жакка кеткен жаштарды мекенине кайтаруу тууралуу пункт бар. Алар Россияда, Казакстанда, Европада, Америкада, Түркияда, Түштүк Кореяда. Алардын баарын кайтаруу керек.

Бардык мамлекеттердин байлыгы – анын адамдык ресурстары, адамдар. Ал эми бизде болсо 2 млнго жакын адам – негизинен жаштар чет жакта. Алар акыркы 30 жылда кеткендер.

— Аларды кайтаруу үчүн сунуш болуш керек да. Кандай сунушуңуз бар?

— Бизде план бар. Мен эртең эле баарын кайтарып келебиз дебейм. 2-3 жыл керек болот. Биринчи жылы биз экономиканы көтөрүшүбүз керек. Экинчи, үчүнчү жылдары анан мекенине кайтаруу ишин баштайбыз. Биз алар үчүн жумуш орундарын түзүүбүз зарыл. Адамдар эмнеге кетип жатышат? Негизинен акча топтоп, үй алыш үчүн. Ошондуктан ипотека менен камсыз кылышыбыз кажет, ансыз болбойт жана жумуш орундарын түзүү абзел.

— Оригиналдуу деле идея эмес экен. Бул тууралуу сизге чейин эле көптөр айтып жүрүшкөн, бирок эч нерсе ишке ашкан жок. Сиз ушул ишти жасайсыз деп эмнеге ишенишибиз керек?

— Мамлекетти башкаруу адамдын өзүнөн көз каранды. Мен өзүмө ишенем. Мен коррупцияга жол бербейм, туугандарым мамлекеттик ишке киришүүсүнө жол бербейм. Ошондуктан жумуш орундарын түзөм деп ишенимдүү айтып жатам. Гидроэлектростанцияларды курабыз, ири инфраструктуралык долбоорлор тууралуу өнөктөштөр менен сүйлөшөбүз. Бизде мурда президенттер убада берип, бирок кийин коррупцияга малынып кетишчү, натыйжада эч нерсе курулчу эмес. Мисалы, Жогорку-Нарын ГЭС каскадын абдан жарнамалап, үч станция курса болот дешкен. Кийин биздин аткаминерлер акча уурдашып, натыйжада Россияга 37 млн доллар карыз болуп калдык. Ал жакта эч нерсе курушкан жок. Жада калса, башташкан жок. Бул президенттен көз каранды. Эгерде ал өзү коррупцияга аралашпаса жанындагылар дагы ага барбайт.

— Сиз коррупционерлерди “кустурам” дедиңиз. Кантип?

— Акыркы айда эле казынага 3 млрд сом (36 млн доллар) кайтарып беришти, алар бюджетке түштү.

Биздин республикада акыркы 30 жылда “жогору жакта” турган болжол менен 250–300 үй-бүлө бар. Алар коррупция менен алек болуп келишет, бюджеттен уурдашат.

Бул алаканга салгандай эле көрүнүп турат. Ар бири. Алар өздөрү да жана бүтүндөй эл алардын коррупционер экенин билишет. Алар уурдашат, алардын балдары гана мамлекеттик кызматка барышат, ушундай көрүнүш 10 жылдан бери уланып келет. Азыр көпчүлүгү акчаларды кайтарып башташты, аттарын атагым келбей жатат.

— Сиз Райымбек Матраимов тууралуу айтып жатасызбы?

— Жок-жок. Матраимов 2 млрд сом (24 млн долларга жакын) кайтарды.

— Ооба, бирок ал тууралуу басма сөз кызматтары аткезичилик жол менен миллиард долларларды тапканын жазышты эле го, болгону 2 млрд сом кайтарыптыр.

— Бул далилдене элек да, биз муну текшеребиз. Мен казынага 200 млн сом төккөн башка аткаминер тууралуу айтып жатам.

— Өз ыктыяры менен каражаттарды кайтарууну кантип жол-жоболоштурдуңар?

— Тергөө менен иштешүү. Бизде дагы бир берене бар “Экономикалык амнистия” деп аталат, ага ылайык акчаларды бюджетке кайтарат.

— Өлкө президенти Курманбек Бакиев болуп турган маалда сиз коррупция менен күрөшчүсүз да, 2008-жылдан 2010-жылга чейин Коррупцияны алдын алуу боюнча улуттук агенттикти жетектеп тургансыз. Сизди ошол маалда ийгиликке жетишкен эмес деп сындап келишет. Ушул жерден мындай суроо пайда болот экен: Ошондо ишке ашыра албаган, эми кантип ишке ашырат?

— Коррупцияны алдын алуу боюнча улуттук агенттик деп аты айтып тургандай алдын алчу, күрөшчү эмес – мониторинг менен гана алек болчу. Эч кандай опер кызматкерлер, тергөөчүлөр болгон эмес. Отурасың, мониторинг кыласың, “коррупция менен алек болбогула” деп кат жөнөтөсүң. Ал жада калса Өкмөттүн курамында эмес болчу. Мен Өкмөттүн мүчөсү эмес элем.

— 2010-жылы бийликтен түшүрүлгөн Курманбек Бакиевди башкы коррупционер, ал эми анын башкаруусун өлкөнүн тарыхындагы кара так катары айтып келишет. Сиз Бакиевдин командасында элеңиз. Бакиевдин башкаруусундагы учурга, анын үй-бүлө мүчөлөрүнө, ошол маалда өлкөдө болгон окуяларга кандай баа бересиз?

— Бизде, Кыргызстанда аткаминерлер бирөөлөр аркылуу же түз эле кызматка суранып келишет, акча сунушташат, туугандарын ортого салышат. Мен анткен эмесмин. Бакиев мени өзү чакырган. Мен анын буйрутмаларын аткарган эмесмин, өзүмдүн гана ишимди, мыйзамдын чегинде алып барчумун. Эми Бакиев тууралуу айтсам. Биринчи 2 жыл ал жакшы иштеди. Акаев кеткенден кийин биздин бюджет 25 млрд сом болчу. Бакиев 2007-жылы аны үч эсеге көбөйттү. Кийин өлкөнү башкарууну баласына өткөрүп берип койду. Анын агасы Жаныш Бакиев – процесстерди башкара баштады. Ошентип, 2010-жылы экинчи революция болуп, Бакиевди кууп чыгышты. Ошондуктан мен мурдагы бийликтин каталарын кайталабайм деп дайыма айтып келем.

— Курманбек Бакиевди жана анын үй-бүлө мүчолөрүн сыртынан түрмөгө кесишти, көп жыл беришти, бул адилеттүү деп ойлойсузбу?

— Кандай чечим чыкканын билбейт экенмин, кызыккан эмесмин. Бааны тарых берет.

— Кыргыз бийлиги Максим Бакиевди Лондондон, ал эми Бакиевдин өзүн Белоруссиядан алып келип, алар эмнелерди кылганын териштирүүсү керекпи?

-Эгерде алардын күнөөсү далилденсе, ала канча уурадаганы 100%далилденсе эмнеге болбосун?

Уурдагандардын баары сот алдында жооп бериш керек.

Ал жакта коррупция жана мыйзамсыз схемалар тууралуу эле иштер эмес да. 2010-жылдагы апрель революциясынын натыйжасычы. Бул кандуу революция болгон да.

— Президенттик кызматта 10 жыл мурдагы окуяларды териштиресизби?

— Айтуу кыйын. Эгерде эл күнөөлүүлөрдү таап, мыйзамга ылайык жазалоону талап кылса, анда кайрадан иликтеп чыгуу керек. Эгерде эл кечирип, эскини унуталы, баарын ак барактан баштайлы десе, анда алдыга кетебиз.

— Сиздин атаандаштар сиз менен өлкө бийлигине Бакиевдер кайтып келишкенин, артыңыда алар турарын айтышууда.

— Бул карандай калп. Бакиев менен менин байланышым жок экенин эл түшүнүп жатат. 2017-жылы өлкөгө кайтып келгенимде мени камап коюшту, ошондо дагы Бакиевден келди, революция уюштурат экен дешкен. 2010-жылдан бери Бакиевдерден 1 тыйын да албаганыма Кудай күбө. Эл мага ишенди, түрмөдөн алып чыкты.

— Кыргызстандын өзүндө дагы жана чет жакта дагы ири наркотрафик, аларды көзөмөлдөгөн кылмышкерлер жана калкалаган бийлик тууралуу ачык эле айтып жатышат.

— Ооба, мурдагы бийлик наркотрафикти калкалап турган. Мен ишке киришерим менен наркотрафикти жабуу тапшырмасын бергем. Бул биринчи кезекте. Экинчи кезекте коррупцияны жоюу керек. Үчүнчү тапшырма – экономиканы көтөрүү.

Биз наркотрафик менен катуу күрөшөбүз. Бизге каналдарды жабуу үчүн 2-3 жыл керек.

—Катуу деген эмне?

— Бул демек, биз менен соодалашууга мүмкүн эмес, жада калса эч ким сүйлөшпөйт дегендик. Буга чейин бийлик өзү калкалап келген. Укук коргоо органдары баңгизатын ташуу менен алек болушкан. Кимдир бирөө баңгизат менен кармалса, алардан акча алып, кое берип жиберишчү. Мындан ары мындай болбойт. Россия бизге наркотрафик менен күрөшүүгө 150 млн сом бөлдү. Биз баңгизаты менен алек болгондор менен аеосуз күрөшөбүз.

— СССРдин курамында болгон мамлекеттердин аймагы ири державалардын геосаясат боюнча атаандашуучу мейкиндикке айланды. Батыш, Россия, Кытай. Сиз өлкөнү ири оюнчулар өзү дагына тартып жатканын сезип жатасызбы?

— Баары эле өз тарабына тарткысы келет. Бирок биз берилбейбиз.

Биз Россия менен 70 жыл бир мамлекетте болдук. Советтер Союзу кулагандан кийин 30 жылдан бери Россия биздин стратегиялык өнөктөш болуп келет. Ал ошол бойдон кала берет.

Эмнеге? Себеби ал башка өлкөлөргө караганда көп жардам берет. Башка мамлекеттер менен, Америка, Кытай менен эки тараптуу, бирдей шартта кызматташабыз.

Материал «Коммерсантъ» интернет-басылмасынан алынды.

Сүрөт: Александр Миридонов

Шолпан Казакстанда туулган. Бишкекке жалындуу сүйүүнүн арты менен келген. Бекжан менен таанышкандан кийин Бишкекке келүүнү чечкен. Ал убакта аны келечектеги үй-бүлөлүк жашоо ойлондурган эмес. “Эң башкысы күйөөгө тийсем, андан кийин бактылуу жашоо күтүп турат”,- деп ойлогон кечээки секелек.

Ал өз окуясын айтып берүүгө макул болгондо колунда баласы бар эле жана көптөгөн уруштарды, басынтууну, сабоону башынан өткөргөн экен…

Шолпандын сөзүнө караганда, ал 4 жылдын ичинде бир топ чоңойгон, ал эми акыркы убакта ал баш калкалап жаткан кризистик борбор аны сактоочу жайга айланган.

— Шолпан, мунун баары кандайча башталды?

— Мен ал убакта колледжди бүткөн элем. Бош убактым көп эле. Курбумдун жигити Бишкекке бат-баттан барып турчу, бир жолу биз да ээрчип алдык. Ал көптөн бери курбумду Бишкекке алып барам деп жүрчү экен, курбум мени да ээрчитип алууну туура көрдү. Ошентип биз бул жакка келдик. Бизди Бекжан тосуп алды. Алар иштерин бүтүрүп жүрүштү, анын унаа оңдоочу жайы бар экен. Ал мага өтө кыйын жигит көрүндү. Жаш айырмабыз 7 жыл эле. Келбеттүү, күчтүү жана абройлуу. Алардын компаниясында кыздар бар болчу, бирок ал мени эле карап жатканын сездим. Мен биринчи жолу чегип, энергетик ичип баштадым, себеби Бекжан лидер болгон компаниядан айырмалангым келген жок. Таанышкандан кийин биз киного бат-баттан барчубуз, кийин тоого чогу бардык. Мен аны жакшы билип калдым деп ойлодум, менин ал тууралуу билгеним мага абдан жагып турду. Ошентип, биз жолугуп баштадык, бир нече айдан кийин чогу жашап калдык. Башында баары жакшы болчу. Биз көп убактыбызды бирге өткөрчүбүз. Ал мага абдан көп көңүл буруп турчу. Кетүүгө убакыт келгенде мен Бекжанга көнүп калганымды түшүндүм. Ал мени кал деп баштады.

— Ата-энең кандай кабыл алышты?

— Атам жок. Мен аны тааныбайм дагы, ал эми апам менен мамилем оор эле. Мен дайыма ага кереги жок экенимди сезчүмүн. Тайэжемдин үйүндө жашачумун. Ал мага ападай эле болуп калган, себеби өзүнүн балдары жок болчу. Ал менин Бишкекте каларымды укканда абдан капа болду. Ага жолукканда айта албай, билдирүү жазып жибердим, андан кийин чалдым. Ал бизди бөпөлөп багып алам деп ишендирди. Бирок ал жашоого даяр эмес экенсиң, менсиз эч нерсени чече албайсың дегени мага жакпай баштады, бирок мен ага абдан ишенчүмүн. Ал менин кийингенимди жактырбай, кандай кийим кийишим керектигин айтып баштады. Бир жакка барарда мага баладай эле мамиле кылчу: мен тамак жегим келип жатат десем, үйдөн жебейт белең дечү. Кийинчерээк боюмда бар экенин билдим. Бул күтүүсүз болду жана мен шок болдум. Бул ушунча тез болуп кетет экен деп ойлобоптурмун. Бара-бара толуп баштадым, муну жолдошума кантип айтарымды билбей жүрдүм.

— Бул силер күткөн, каалаган эле бала беле?

— Ооба да жок да десем болот. Чынын айтсам мен туманды эле аралап жүргөндөй болдум. Өзүмдүн апа болуп жатканымды элестете алчу эмесмин. Бекжан менен болгон сүйлөшүү өтө оор болду. Ал азыр эрте экенин, көйгөйлөр көп экенин, иши жүрүшпөй жатканын, мен үчүн баарын таштаганын айтып баштады. Ал абдан түнт болуп кетти, дайыма мага кыйкырып, бакырып баштады, андан соң аны мындай абалга мен жеткирип жатканымды айтчу. Мен буга ишенип, өзүмдү күнөөлөп баштадым. Мен ал эмнеге өзгөрүп кетти деп, анын себебин издей берчүмүн. Мен андан коркконум менен жумушунда кармалып калса сагынып да баштачумун. Тайэжем чалганда дайыма баары жакшы экенин айтчумун.

— Эмнеге?

—Билбейм. Балким ичимде өзүмдү-өзүм алдагым келчү. Бул жерден мага психолог эркектерден көз каранды болуу абалын түшүндүрүүгө аракет кылды. Башка өлкөгө келгеним жана боюмда болгону мени алсыз кылып, дароо чечим кабыл алуу мүмкүнчүлүгүн азайтканын түшүндүм. Бекжан менен болгон мамиле мага тозоктой сезилип баштады, кээ бир күндөрү сүйүүгө мас болуп, колуна көтөрүп алган, эркелешкен деле күндөр болду. Бул мени баары өзгөрүп, өз ордуна келет, чыныгы сүйүү бар деген үмүткө жетелечү. Бул эч кандай сүйүү эмес экенин эми түшүнүп отурам.

— Кетип калуу чечимин кантип кабыл алдың?

— Төрөгөнгө чейин өзүмдү-өзүм түшүнбөй эле жүрдүм. Бекжан абдан кеч келчү. Мас болуп келчү. Титиреп чыкчумун, бирок сүйлөшө алчу эмесмин, чындыкты билүүдөн коркчумун. Ошентип Амина төрөлгүчө жашадык. Мени тез жардам менен алып кетишти, анан операция жолу менен төрөй турганымды айтышты. Мен коркуп, Бекжанга чалып баштадым, ал трубканы албай, улам басып салып жатты, ошентип курбума жаздым. Ал кызым экөөбүздү чыгарып кеткени келгенде абдан катуу таарындым. Ооба, ал кечирим сурады, бирок бул көпкө созулган жок. Эч кандай үй-бүлө эмес экенибизди, жаңылганымды качан түшүнгөнүмдү билбейм. Бекжан көптөн бери башкаларга барып жүргөнүн мойнуна алды. Ал дайыма ойноп жүрө берерин, мен унчукпай жашашым керектигин айтты. Ошондо ал мени жаакка бир чапты, полго кулап түштүм. Ал чачыман сүйрөп, эки-үч жолу ичиме тээп жиберди. Мени сабап жатып: “акмак, бир жолу оозуңду ачып, бир сөз айтып көр” деп кыйкыра берди. Денем абдан ооруганы менен, жан дүйнөм андан дагы катуу жабыркады. Балам менен кайда барам, үйүм да жок, билимим да жок, жумушум да жок деп эле ойлоно бердим. Ашыкча сөз сүйлөөдөн коркуп эле, унчукпай жашап келдим. Бекжанга эч нерсе жакпай, кагып-силккенине дагы көнүп калдым. Унчукпай, көп нерсени ичиме сактаганды үйрөндүм. Амина үчүн баарына көнүп баштадым, бирок мен канча аракет кылганым менен, ал урушканга ошончо себеп таап баштады. Бир жолку уруштан кийин ал мени жаака чаап ийди, мурдум канап кетти. Амина башка бөлмөдө ыйлап жатты, мени болсо полго кадап салышкандай эле жаттым. Бекжан перекись алып кеткени чуркап кетти, канап жаткан мурдумду карап коркуп кетти, мага валерьянка берип, кечирим сурап жатты. Эмне кыларымды билбей отурдум. Бул окуя тууралуу кимдир бирөөгө айтуу мүмкүн эместей сезилди. Күйөөм сабаганына өзүмдү күнөөлөп, балким өзүм туура эмес кылып жатам деп ойлочумун.

Амина менен сейилдеп жүргөнүмдө кошунам менен сүйлөшүп калдым, мага жардам бергиси келгенин айтты. Мен абдан уялдым, анкени биздин уруш тууралуу эч кимбилбейт деп ойлочу элем. Көрсө, алар подъездден кыйкырыктарды укчу экен жада калса продъезддеги улуу эжеге да айтышыптыр. Ал мени кризистик борборго кайрыл деп көндүрүүгө аракет кылды, дарегин берди, акча да карматты.

Мен кризистик борборго дароо эле чалган жокмун. Аминаны атасынан айрып коем деген коркуу сезими болду. Бекжан өзгөрөт деп ойлочумун. Бир күнү мага бейтааныш кыз чалып, Бекжандан боюнда бар экенин айтканда эсиме келдим. Абдан жиним келип, бирөө мени танк менен тебелеп кеткендей эле болдум. Кечинде Бекжанга “баарын билем, мындан ары чыдай албайм” дедим. Ал күнү дагы сабады. Ал менин телефонумду тартып алды, кийинки күнү эч жакка барбай, үйдө калып калды. Улам эле бир нерселерди айта берди, ал менден эмнени каалап жатканын такыр түшүнө албай койдум. Амина болсо кечке ыйлай берди, көтөрсөм да басылбайт. Бекжан жинденип чуркап келип жатты. Анын кызыл көздөрү жана жансыз көз карашы дагы деле эсимде.

Биздин мамиле уят дегенимден, өзүмдү күнөөлөөп жашаганымдан жана менин жалгыздыгым менен эле кармалып, үзүлбөй турган экен. Бекжан менен байланышты үзгөнгө күчүм жеткенине дагы деле ишенбей кетем, ар кандай коркунучтуу түштөр кирет. Азыр өзүмдү дарылап, Аминанын апасы күчтүү болушун каалайм…

Шолпан жолугуп, өз окуясын айтып берүүгө макул болгондо мен сыртынан бактылуу көрүнгөн үй-бүлөдө деле зомбулук мамиле болорун түшүнүүгө аракет кылдым. Себеби зомбулук – бул физикалык жактан эле кордук көрсөтүү эмес (көгалалар, жаракаттар), ал эмоционалдык, жада калса, финансылык дагы басым кылуу. Басмырлоонун кандай түрү болбосун психикага таасир берет. Зомбулук жылдап созулган учурлар да жок эмес.

Тилекке каршы, мындай тагдырга кабылган жалгыз Шолпан эмес. Психологияда үй-бүлөлүк тиранды козуткан жабырлануучунун жүрүм-туруму боюнча жетиштүү изилдөөлөр бар. Мындай жүрүм-турум курмандык деп аталат (англисче victim — жабырлануучу). Бул сиздин төмөнкүдөй мамилеңизден улам пайда болот:

— өнөктөшүңүздүн ачуулануусунан корккондо;

— “жок” деп айтуудан коркуп, анын каарынан коркуп, анын таарынтпоого аракет кылганыңызда;

— башкалардын көзүнчө сизге начар мамиле кылганын актаганыңызда же кечиргениңизде;

— сиздин жашооңузга байланышкан чечимди өнөктөшүңүздүн пикирине жараша кабыл алганыңызда;

— сизди бала сымал урушса да сиз унчукпай тура бергениңизде же сиздин апаңыз тууралуу жаман айтса да үн катпаганыңызда.

Көбүнчө аялдардын чыдамдуулугу жана зөөкүрдүн жазасыз калганы аны жаңы зордук-зомбулукка түртөт. Ар бир адам ага карата жасалган мамилеге жол бергени үчүн ошондой мамилеге туш болуп жатканын эстен чыгарбоо керек.

Жазып алган: Джамиля Дандыбаева

Иллюстрация: Дениз Аберлин

Бүгүнкү маектин каарманы кандай кырдаалда болбосун, биринчи кезекте адам бойдон калат. Жашоосунда түйшүктөр жана кескин бурулуштар көп болгон, ал өзүн түшүнүүнү, баардык нерсени аягына чыгарууну, адамдарга аяр мамиле жасап, өткөндү кое берүүнү үйрөндү. Расул Алматы шаарында туулуп, балалыгынын көпчүлүк бөлүгүн Фрунзе шаарында өткөрүп, дүйнөнүн 30дан ашуун өлкөсүндө болуп, Ванкуверде жашоону чечти …

— Биз баарыбыз бала кезибизди эстен чыгарбайт эмеспизби, бирок Сиздики кандай өттү?

— Менин балалыгым жылуу маанайда өттү. Менин эсимде балалыгым таттуу балалык катары калды. Бирок бул нерсеге психотерапевтке көрүнүп, бала кезимдеги травмаларды, кайгыларды, жоготууларды, нааразычылыктарды эсимден чыгарууга аракет кылганда гана келдим. Бул жерде эс тутум мага бир аз жардам берди, айрым эсте калган нерселерди жөнгө салып, сезимдеримди оңдоп койду.

— Өспүрүм кезиңиз эмнеси менен эсиңизде? «Тополоңдор» болуп турчу беле?

— Менин өспүрүм жылдарым тынымсыз “тополоң” болду деп ойлойм. Ошол учурда мен өзүмдүн жеке чектеримди активдүү жана агрессивдүү коргодум, аны чоңдор: ата-энелер, мектептеги мугалимдер тынымсыз бузууга аракет кылышчу. Тополоң абдан катуу болчу, кээде “тырышып” өзүмдүкүн бербей туруп алчумун. Бир жолу үйүмдөн качып кетип, бала бакчадагы отургучта уктап, тоңуп калгам. Мен ал учурга абдан ыраазычылык билдиргим келет, себеби ал мезгил мени жеке чегимди коргоого үйрөттү. Аны менен катар эле мен ал убакта тажрыйбасыз болчумун, эмоцияларымды көзөмөлдөй алчу эмесмин, айрым учурдагы жаңжалдарды уялуу менен эскерем. Бирок аларды оңдоо үчүн эч нерсе кыла албайсың, тарыхты кайра жаза албайсың, дегеле мен эч нерсеге өкүнбөйм — ошол каталарды кетирип, өкүнүп, адамдарга аяр мамиле кылууну үйрөндүм.

— Акыл-насааттарын айтканы үчүн кимге ыраазычылык билдиресиз?

— Менин жашоомдо бир нече насаатчыларым болгон. Алардын ар бири менин жашоомо кандай таасир тийгизгенин билген жок. Менин чоң апам Анна Филипповна алгачкы насаатчым эле. Менин жашоомдогу көп нерсе анын мени кандайча тарбиялаганына, кандай акыл-насааттар менен бөлүшкөнүнө байланыштуу болду. Мен көптөгөн баалуулуктарды андан үйрөндүм. Алардын айрымдары бир нече убакыт өткөндөн кийин керек болбой калды, мен аларды коё бердим, айрымдары бүгүнкү күнгө чейин актуалдуу. Жана ушул актуалдуулары менин жашоомдун негизи болуп калды жана «эмне жакшы, эмне жаман» экенин үйрөттү. Андан кийин дагы мага жол көрсөткөн бир нече устаттарым болду, алардын катарында КРСУнун мен аяктаган экономикадагы математикалык методика кафедрасынын башчысы Ирина Викторовна Лукашова бар, Hyatt мейманканасынын финансылык директору — Анатолий Кондратенко, башкы менеджери — Пунит Тандондун таасир чоң. Бул адамдардын баары кайсы бир убакта мага жол көрсөтүп турушту, натыйжада биз дос болуп калдык. Алар мага ишенишкенине, колдошконуна, акылман жана чыдамкай болуп, адамдык сапаттарынын бийик болгонуна абдан ыраазымын.

— Эң кечирилгис катаңыз жана эң туура тандооңуз кайсы болгон?

— Кечирилгис ката болбойт, мен буга ишенгем. Туура тандоо… мен дайыма туура тандоо кылам деп ойлойм, ошол убактагы туура тандоо. Кийин абал өзгөрүп кетиши мүмкүн, мен көз карашымды өзгөртүшүм мүмкүн дегендей… Бирок ошол маалда мен жасаган тандоо мен үчүн эң туура тандоо болгон болот.

— Сиздин жолуңуз кандай?

— Татаал жол, кээде бир кадам алдыга жылганым менен 2 кадам артка кетишим мүмкүн, айрым учурларда ийгиликсиз да болду, бирок ал менин гана жолум. Ошондуктан мен дайыма мага кеңеш бергендерди угуп коем (өзүм кеңеш сурабасам дагы) бирок өзүм туура деп ойлогон нерселерди гана жасайм. Анткени мен баскан жолду өзүм гана өтө алам. Ал жолдо кандай басыш керек экенин дагы өзүм гана билем.

— Бакыт деген эмне?

— Бакыт — бул жашоо, өзүңдүн тынчтыгың, жан дүйнөң тынч болсо, демек дүйнөдө дагы тынчтык өкүм сүргөндөй сезилет. Анан материалдык жетишкендик десем да болмок, себеби бул жашоомдун эң маанилүү бөлүгү, бирок акча мени бактылуу кыла албасын түшүндүм. Жан дүйнөм тынч болгону – мени бактылуу кылат экен. Акча бактылуулукту сезүү үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүүгө жардам берет жана мүмкүнчүлүктөрдү кеңейтет, бирок жан дүйнөм тынч болбосо эч кандай баалуулуктарды бере албайт.

— Эмне үчүн көчүп кетүү жөнүндө ойлоно баштадыңыз?

— Негизи эле көпкө чейин бир жерде жашай албайм. Тажап кетем, кызыгуу жоголот, өзүмдү издеп баштайм, жаңы жерлерди издеп баштайм. Бул жагынан атамды тартсам керек, себеби ал дагы бир орунда тура албайт, дайыма жолдо. Ошондуктан башка өлкөгө көчүү бала кезимден эле мен үчүн кадимки көрүнүш болчу, пландарымдын бир бөлүгү эле. Ошондуктан ушул тармакты тандап алгам, дүйнөнү көргүм келчү. Учурда 30дан ашуун өлкөнү көрдүм, мындан ары дагы саякаттоону пландап жатам, себеби саякат дүйнө таанымды кеңейтет. Мурда Дубайда, БАЭде, Бакуда, Азербайжанда жашагам. Канадага баруу тууралуу алгач 2013-жылы ойлонгом, ошол маалда Макс экөөбүз гейлер жакшы жашоодо жашаш үчүн кайда жашаса болорун байкаштырып жатканбыз.

— Максим менен жолугушуу сизге кандай таасир берди?

— Максим жашоомдо чоң роль ойноду, өзүмдү кабыл алууга, гомосексуалдуулукту кабыл алууга жардам берди. Ал өзүнүн сексуалдуулугуна жеңил карачу (мага ошол маалда ушундай сезилген), бул мен үчүн чоң ачылыш болду: “Ошондой кылса болобу?” дегем. Аны менен 12 жылдан бери чогу жашап күн сайын жаңы нерселерди үйрөнүп келем. Бул жолугушуу мага өтө жакшы таасир берди.

— Сиз гомофобиялык чөйрөдө болгонсузбу?

— Канадага келгенге чейин гомофобиялык чөйрөдө жашадык. Гетеронормативдик (кадимки) чөйрөдө жашагандарга муну түшүнүү кыйын. Көпчүлүк гейлер, анын ичинде мен дагы гетеренормативдик чөйрөдө өскөнбүз, мындай чөйрөдө сексуалдык багыты башкача болгондор абдан кодуланат. Мындай чөйрөдө жашоо өтө татаал, ошондуктан ЛГБТлар арасында өз өмүрүнө кол салгандар көп. Биз ыңгайсыз чөйрөнү алмаштыруу үчүн Канадага кеттик, себеби мурда жашообузду, өзүбүздү жашырып жүрүүгө туура келчү, коомчулук бизди башкалардай кабыл алчу эмес, баары бизди уяткарып турчу.

— Бишкекте өткөн акыркы жылыңыз эмнеси менен эсиңизде калды? Кетип жатканда айрыла албай кыйнаган нерсе эмне болду?

— Мындай ойлорду ойлобойм, себеби мен Бишкекти жашоомдон чийип салган жоксун. Бишкекте үй-бүлөмдүн бир бөлүгү, досторум, мен жактырган, мен баалаган адамдар калды. Жаңы жерге көчүп барганда мурдагы жашаган жеримде көнүп калган нерселерди сагынам. Кийин көнүп кетесиң жана жаңы келген жериң үйүң болуп калат. Бир чети акыркы бир нече жылдарда мен Бишкекте чет өлкөлүк адамдай эле жашадым, бир чети ал жакта жашаган жакын адамдарым байланышты үзүүгө жол беришпейт, анын үстүнө Бишкек менен байланышты үзүп салайын деген деле ойлорум жок. Мен Бишкекке туугандарыма барайын деп жатам, бизнес-пландарым да бар. Ошондуктан Бишкектен айрылдым дебейм, болгону жашоомдун жаңы барагын ачтым.

— Декабрь айында жыл жыйынтыгын чыгаруу адатка айланган эмеспи. Көчүп кеткенден сырткары дагы кандай маанилүү нерселер болду?

— Оиий 2020-жыл тууралуу шумдук суроо болду! Көп маанилүү нерселер болду, алардын баарын айтсам чакан китеп чыкса керек (балким, качандыр бир убакта “2020” деген китеп жазам). Быйыл мени тарбиялап өстүргөн чоң апам Анна Филипповна көз жумду. Бул мен үчүн эң чоң кайгы болду. Мындан кийин эмнени айтып бере алам… аны эскергенден башка арга жок, себеби жашоо улана берет экен, ал өзү дагы көпкө кайгырбай, дайыма ачык маанайда жашоо керек деп айтчу. Мен кайрадан өзүмдүн баалаганды үйрөндүм, бул дагы маанилүү жана жашооңду жакшы жакка өзгөртөт.

— Сиздин оюңузча жашоодо эмне маанилүү жана эмненин анча мааниси жок?

— Бул “жашоонун маңызы эмне” деген сыяктуу суроо болду окшойт, бул суроого ар кимдин өз жообу бар да. Балким, менин жообум кимдир-бирөөгө пайдалуу болсо керек, мен үчүн жүрөгүмдүн тынчтыгы маанилүү жана ден соолук. Калганы өз агымы менен боло берет.

— Максимдин кайсы сапаты сизди багындырды? Бирге жашоодо эмнеге умтулуп жатасыз?

— Мени жылмайткан суроо болду. Мен Максимди кантип сүйүп калганымды айтсам, анда мен кыялымда жаратып алган образды сүйүп калдым. Ал эми чындыгында мен ал убакта көргөн образдай болгон жок. Ошол эле маалда “эмне жакшы, эмне жаман деген” түшүнүктө бирдей ой жүгүрткөнүбүз биздин мамилебиздин пайдубалы болду жана декабрь айында мамиле куруп баштаганыбызга 12 жыл болду. Мен дайыма Максимден бир нерселерди үйрөнүп келем. Эмнеге умтулам… менде азыр чогу жашаш керек деген максат жок, болгону өзүмдүн үстүмөн иштеп, биздин үй-бүлөбүзгө кошчу чоң салымым – бактылуу жана жашоого ыраазы болгон Расул.

— Канададагы жаңы жашооңуз кандай болууда?

— Жаңы жашоом абдан кызыктуу. Көп нерсени үйрөнүп жатам. Ошондуктан көп стресс болуп жатам, биз көптөгөн биз күтпөгөн окуяларга туш болдук. Жумуш, акча маселеси дагы кооз Канаданын жана кызыктуу Ванкувердин карын майындагы кумалагы болуп жатат. Мени балалык кезимдеги кызыгуулар сактап калууда. Мага жаңы нерселердин баары кызык жана бул стрессти жеңүүгө көмөкчү болуп, окууга мүмкүнчүлүк түзүүдө.

Төмөндө анын маегин окуй аласыздар.

— Жакында эле Сиз Кыргызстандагы саясий окуялар мыйзамсыз, башкача айтканда мыйзам талаасында эмес деп айтып чыктыңыз. Таалатбек Шамудинович, бул саясий туруксуздук жакын арада укук талаасына келет деп ойлойсузбу?

— Өлкөдө негизги мыйзам болгон — Конституция бар, өлкө 5-6-октябрдагы окуяларга чейин ошол мыйзам менен жашап келген. Мыйзам кимдир-бирөөгө жагабы же жокпу, туурабы же коомдун бүгүнкү талаптарына жооп бербейби бул алдыда жооп таба турчу маселе.

Бирок шайлоо ачык эле бурмаланып, саясий партиялардын өкүлдөрү шайлоонун жыйынтыгына макул болбой, нааразы болушуп, аянтка чыгышты. Натыйжада бийликке жаңы саясий күчтөр келди, ал күчтөр негизги мыйзамга баш ийип, парламенттик шайлоону кайра өткөрүп, андан кийин гана президенттик шайлоо өткөрүшү керек эле, андан соң Конституцияны реформалоо менен алек болушу керек эле. Бирок жаңы күчтөр башка жол менен кетишти. Менин пикиримде, бул саясий процесстер мыйзамсыз.

Жаңы бийликтин өкүлдөрү жана Конституцияны өзгөртүүгө каршы чыгып жаткан саясий күчтөр чыныгы диалог жүргүзүп, бири-бирин угуп, укуктук талаага кайтышат деп ишенем. Бирок азырынча тараптар бири-бирин укпай келүүдө жана туруксуздук сакталууда.

— Таалатбек Шамудинович, маектериңиздин биринде Сиз Кыргызстан өнүгүүсү үчүн демократия эмес, өлкө криминалга батып калбашы үчүн темирдей тартип керек экенин айтыптырсыз. Бирок азыр Кыргызстан мыйзам үстөмдүгүнө, демократиялык процедураларды жана укуктарды ишке ашырууга муктаж болуп турат окшойт?

— Мыйзамга ылайык катуу тартип мыйзам үстөмдүгү деп түшүнөм. Иштебеген мыйзамдар менен демократия тууралуу айтуу мүмкүн эмес. Демократия, демократиялык процедуралар жана укуктар жөнүндө сөз кылганда, ар кайсы өлкөлөрдөгү ар кандай саясий күчтөр бул процедураларды жана укуктарды ар башка түшүнүп, ишке ашырышат. Демократияга баа берүү үчүн кандайдыр бир критерий барбы? Кыргызстанда тилекке каршы, демократия тууралуу чакырыктар эле бар. Биздеги болгон жападан жалгыз демократия – бул сөз эркиндиги болсо керек. Ал эми башка жактарда, коомубуздун жашоосунун башка тармактарында болсо башаламандык, анархия.

— Таалатбек Шамудинович, айрым серепчилер Кыргызстан кыйроо алдында экенин жана чексиз башаламандыкка батып бара жатканын айтышууда. Сиз бул пикирге кошуласызбы же бүгүнкү кыйынчылыктарды жеңип чыгуу үчүн өлкөдө кандайдыр бир мүмкүнчүлүктөр бар деп ойлойсузбу?

— Биз чексиз башаламандыктын чегине жеттик эмес, бизде өлкө толук башаламандыкта десем да болот. Өлкө кыйроо алдында турат. Ошол эле учурда, элибиз бүгүнкү кыйынчылыктарды жеңе алат деп ишенем. Ушул жайда өлкөдө коронавирус күчөп турганда, өкмөт өзүнүн жөндөмсүздүгүн жана компетенттүү эместигин көрсөттү, ал эми катардагы кыргызстандыктар өкмөттүн жардамысыз эле өздөрү уюшуп, бири-бирине жардам бере аларын көрсөттү. Мындай мисалдар өлкөдө чоң үмүттү жаратат.

— Бир катар саясатчылар Кыргызстан эч качан Борбор Азиядагы демократия аралчасы болбогонун жана биздеги революциялардын баары мамлекеттин төнкөрүш экенин, себеби андан соң бийлик кайрадан эле авторитардык режимге өтүп келгенин айтышууда. Бирок, балким, бул саясий процесстер демократиялык плюрализмдин, жарандардын саясатка катышуусунун башталышы болуп жүрбөсүн?

— Менимче, Советтер Союзу кулагандан кийин 5-7 жылдан соң, биринчи президент А.Акаевдин убагында Борбордук Азиядагы биринчи демократиялык процесстер дал ушул Кыргызстанда башталган. Ошондо биз Кыргызстан демократия аралчасы деп сыймыктанып айтчубуз. Бирок тилекке каршы, бул демократиялык реформалар аягына чыккан жок жана тескери процесс кетти.

2005-2010-2020-жылдардагы окуяларды кимдир-бирөө революция, кимдир-бирөө жөн гана төңкөрүш деп атап жүрөт. Бирок биз аны кандай атабайлы анын натыйжасында биздин жарандык коомдун көзү ачылды жана биздин эл өлкөнүн ар бир бурчунан мурдагыдай жашоону каалабай турганын ачык айтып чыгышты. Бул жакшы жана керектүү процесс.

— Менимче, биздин коомдо демократиялык саясий баалуулуктар кеңири жайылып жатат, муну октябрдагы окуялар да далилдеди, мисалы, жарандар биригип, кошуундарды түзүп, бишкектиктердин тынчтыгын өз ыктыярлары менен коргоп жатышты. Таалатбек Шамудинович, бул көрүнүштөр тууралуу эмне деп ойлойсуз?

— Бул жарандык коомдун калыптанганы, жөнөкөй кыргызстандыктардын жогорку деңгээлдеги ой жүгүртүүсүн жана акылмандыгын далилдеп турат. Албетте, мындай көрүнүштөр шаардык жарандарда көбүрөөк байкалды, себеби шаардыктардын билим деңгээли жана алардын саясий активдүүлүгү айылдагыларга салыштырмалуу дайыма жогору болуп келген.

Маектешкен: Талгат Мамырайымов

Elgezit.kg редакциясы мурдагы дипломат, Берлиндеги KaiserCommunication деп аталган PR-агентсттиктин жетекчиси, саясий процесстер боюнча белгилүү адис Гунтрам Кайзерд менен маектешти.

–Кайзер мырза, быйыл президенттик шайлоого катышууга 65 адам талапкерлигин койду, айрымдары кайра баш тартышты. Сиздин оюңузча акырында канча талапкер калат?

– Шайлоого чейин 5 же 6 эле талапкер калат. Кыргыз тадрыйбасы көрсөткөндөй шайлоо бир эле тур менен бүтөт, кандайдыр бир күтүүсүз нерселер күтүлбөйт деп ойлойм.

– Ким жеңерин айта аласызбы?

– Жок! Бирок силер өзүңөр эле социалдык сурамжылоолорду карап көрсөңөр болот. Шайлоого жакын тандоо кыла албай жаткан шайлоочулардын саны азаят, көпчүлүгү жарыштагы лидерди тандашат.

– Жеңишке жетүүгө мүмкүнчүлүгү жок талапкерлер шайлоого кандай максатта катышып жатышат?

– Себеби көп. Кимдир бирөө өзүнө көңүл бурдуруп, шайлоодон кийин жогорку кызматка барууга болот деген пикирде. Айрымдары коомчулук үчүн маанилүү болгон социалдык көйгөйдү чечип калуу үчүн абалдан пайдаланып жатат, себеби талапкер макамы ар кандай темада пикирин ачык билдирип, медиадан колдоо алууга мүмкүнчүлүк берет.

Башка өлкөлөрдө айрым талапкерлер саясий күтүүсүздүк болушу мүмкүн деп катышат, бирок салыштырмалуу Кыргызстанда шайлоо ачык-айкын өтөт, ошондуктан мындай практика жайылган эмес.

– Бул шайлоодо “кара” технологиялар канчалык деңгээлде колдонулушу мүмкүнбү?

– Бул шайлоо этикалык жактан идеалдуу болот деп айта албайм. Өлкөдө кыш катуу болору күтүлүүдө, ошондуктан “салттуу” түрдө айылдарда шайлоочуларды көмүр менен сатып алуу аракеттери болот.

Астротурфинг – социалдык тармактарда этикага жатпаган технологиялар колдонулушу мүмкүн. Муну менен катар эле айрымдар өзүн талапкердин тарапташтары катары көрсөтүп, атаандаштарына карата агрессивдүү мамиле кылышы мүмкүн. Натыйжада талапкерлер бири-бирин “боттор фабрикасын” түзүп алган деп күнөөлөп, шайлоого аттангандарга карата басым болуп жатат деши мүмкүн.

–Бул шайлоодо россиялык жана америкалык саясийтехнологдор тартылат деген кептер айтылууда…

– Буга таң калып кереги жок. Советтер союзунун курамында болгон өлкөлөрдүн көбүңдө Россиядан, АКШдан, Улуу Британиядан PR-адистерди тартышат. Бул өлкөлөрдө саясий консалтинг мектеби жакшы калыптанган, ал эми КМШ өлкөлөрүндөгү адистердин тажрыйбасы анча бай эмес.

– Технологдордун кимиси мыкты иштейт?

– Америкалыктар элдерди массалык иш-чараларга жакшы чогултушат, орустар болсо социалдык тармактар жана ММКлар менен жакшы иштешет, британиялыктар болсо талапкердин имиджин түзгөндү мыкты өздөштүрүшкөн. Бирок баары технологдон жана биринчи кезекте, талапкерден көз каранды.

– Биздин шайлоого башка өлкөлөр кийлигишеби?

– АКШ, Россия, Кытай ж.б. өлкөлөр шайлоого расмий кийлигишпесе керек. Албетте, бул өлкөлөрдүн ар бири айрым талапкерлерди жактырышы мүмкүн, бирок ачык кийлигишүү болбойт. Мындан сырткары, кыргыз эли акылдуу жана мындай кадамдарга жол бербейт.

– Жөнөкөй шайлоочуга кандай кеңеш берет элеңиз?

– Негативден алыс болуп, социалдык тармактардагы уруш-талашка аралашпоого аракет кылыңыздар. Шайлоо – бул башка кишилерди таарынтууга себеп эмес. Талапкерлердин программасын көңүл коюп окуңуз, бул татыктуусун тандаганга мүмкүнчүлүк берет. Анан албетте, добуш берүүгө келиңиздер. 10-январда канчалык көп адам тандоосун жасаса, өлкөдөгү абал шайлоодон кийин ошончо туруктуу болот.

Elgezit.kg редакциясы мурдакы дипломат, берлиндик KaiserCommunication PR-агенттигинин жетекчиси, поствоеттик мейкиндиктеги саясий процесстер боюнча таанымал адис Гунтрам Кайзер менен маектешкенбиз.

– Кайзер мырза, бул жолу президенттик шайлоого катышуу ниетин 65 талапкер билдирди, алардын бир бөлүгүг жарыштан чыгып да кетти. Сиздин көз карашыңызда жыйынтыктоочу бюллетенде алардын канчасы калат?  

– Реалдуутаймашка беш же алты талапкер жетет. Мында, кыргызча тажрийба көрсөткөндөй, таймаш биринчи тур менен аяктай тургандай, анткени бул жерде кандайдыр бир күтүлбөстүктөрдү күтүү кыйын. 

– Жеңүүчүнүн фамилиясын атай аласызбы?

– Жок! Бирок социалдык сурамжылоолордун жыйнтыктарын өзүңөр деле карап көрсөңөр болот. Шайлоого жакындаганда күмөн санагандардын саны ылдыйлайт да, көптөгөн шайлоочулар жарыштын анык лидерине басым кылышат. 

– Жеңишке жеткенге мүмкүнчүлүгү жок талапкерлерди шайлоого катышууга сүрөгөн эмне?

– Мотивдер көп эле болушу ыктымал. Кимдир бирөө жөн эле өзүнө көңүл бурдургусу келет же шайлоого катышсам, андан кийин кандайдыр бир жогорку кызматты ээлеп каламбы деп да ойлошу мүмкүн. Дагы бирөөлөр кырдаалдан пайдаланып, коом үчүн маанилүү болуп турган социалдык маселени чечкиси келет – себеби талапкердин статусу ар кандай темалар боюнча ачык сүйлөп, маалымат каражаттарынын колдоосун алууга мүмкүнчулүк түзөт. 

Башка өлкөлөрдө айрым талапкерлер саясий спойлерлер (орой айтканда, бузукулук) катары аракеттенишет, бирок Кыргызстан бул жааттан алып караганда, шайлоолорду кыйла ачык жана таза өткөргөндүктөн, мындай практика ал жакта жайылтылган эмес.

– Бул шайлоодо кара технолгияларды колдонуунун канчалык ыктымалдуулугу бар?

– Этикалык көз караштан алып караганда, бул шайлоону деле идеалдуу болот деп айтуу кыйын. Республикада быйылкы кыштын суук болоору күтүлүп жатканын эске алганда, айыл жерлеринде жашаган шайлоочуларды “салтка айлангандай” көмүр, отун менен сатып алууга аракеттер болушу мүмкүн.  

Социалдык тармактардагы этикага жатпаган технологияларды пайдалууну да күтсө болот. Бул жерде ниети бузук адамдар талапкердин тарапташыбыз демиш болуп, өзүлөрүн абдан агрессивдүү кармашат жана талапкердин атынан оппонеттерди коркутуп -үркүтө башташат. Андан кийин талапкерди “боттордун фабрикасын” түзүп алып, шайлоонун башка катышуучуларына кысым жасап жатат деген айып тагуулар бишталат.  

– Бул шайлоого россиялык жана америкалык саясий технологдор тартылууда деген имиштер жүрөт…

– Мында таң калаарлык эч нерсе жок. Постсоветтик мейкиндикте   PR-адистерди Россиядан, АКШдан жана Улуу Британиядан көп чакырышат. Бул өлкөлөрдө саясий консалтингдик (кеңеш берүүчү) мектеп абдан жакшы калыптанган, ал эми КМШдагы андай иш билги кесипкөй адистердин деңгээли аларга азырынча жете элек.   

– Алардын кайсынысынын технологдорду мыкты иштейт?   

– Америкалыктар адамдарды массалык иш-чараларга тартууга уста, орустар болсо социалдык тармактар, маалымат каражаттары менен мыкты иштешет, британиялыктар талапкердин имиджин кантип калыптандырууну жакшы билишет. Бирок мунун баары конкреттүү технологдон, биринчи кезекте, талапкердин өзүнөн көз каранды.

– Биздин шайлоого башка өлкөлөр кийлигишеби?  

– Силердин шайлоого АКШ, Россия, Кытай, Казакстан жана башка мамлекеттер расмий түрдө кийлигишпейт деле. Анткен менен бул өлкөлөрдүн ар бири бул же тиги талапкерди сөзсүз жактырат, бирок ачыктан ачык кийлигишүү болбойт. Андан тышкары, даанышман кыргыз эли мындайга жол бербейт. 

– Катардагы шайлоочуга кандай кеңеш берер элеңиз?

– Жаман ойлодон алыс болуп, социалдык тармактар аркылуу тилдешпегиле деп айтаар элем. Шайлоо – башка адамдардын көңүлүн оорутууга, капа кылууга шылтоо болбошу керек. Талапкерлердин программаларын кунт коюп окугула, ошондо силер акыл-эстүү тандоого мүмкүнчүлүк аласыңар. Анан да албетте, добуш берүүгө сөзсүз келгиле. 10-январда канчалык көп адам өз пикирин билдирсе, өлкөдөгү шайлоодон кийинки кырдаал ошончолук туруктуу болот.

– Иштериңиз кандай? Эмне жаңылык?

– Биринчи кезекте, сиз менен амандыкта көрүшүп жатканыма кубанычтамын. Жай айларында өлкөдө болуп өткөн абал бир гана мени эмес, башкаларды дагы ойго салып, убакытка, жашоодогу максаттарга болгон көз карашты өзгөртүп, жакындар, кесиптештер жана курбу-курдаштар менен болгон мамилени баалоого үйрөттү. Бул убакытта Кыргызстан көптөгөн мыкты инсандардан, анын ичинде маданият менен искусствонун улуу өкүлдөрүнөн ажырады, албетте, ичиң ачышат, анткени бүтүндөй доор урап жатат…

– Кинематографиянын абалы бүгүнкү күндө төмөнкү тепкичте экенин уккам…

– Чынын айтканда, кинематография тарабынан келген статистикалардын жана отчёттордун жөн эле кооздолгонун Ак үйдө дагы түшүнүп турушат. Кино үйүндөгү болгон чогулуштардын биринде кинематографиядан барган чоңдорубуз аймактардагы мамлекеттик кинопрокат жөнүндө оозун кере сүйлөп баштаганда, Жогорку Кеңештен келген эксперт мамлекет тарабынан башкарылган кинотеатрларда койлор жайылып жүргөндүгүн кесе айтып, бул кырдаалды жөн эле кооздоп көркөмдөбөөсүн суранып өткөн. Коронавирус кырдаалы ансыз да начар абалда турган ата мекендик кинематографияны оор абалга алып келди, бирок кино тармагы биздин маданияттын туу чокусу болуп эсептелинет. Андан көрө өндүрүштөгү, кинопрокат тармагындагы жана эл аралык кинофестивалга, кинопремияларга алып чыгуудагы маселелер тууралуу сүйлөшөлү. Мисалы, баарыбыз эле мамлекеттик кинопрокаттын абалы кандай экенин түшүнүп турабыз. Бул тууралуу сөз кылгым келбейт, андан көрө бул тармакта реформалар керек экенин айтып өтөйүн, ал эми жаңы кинотеатрлардын курулушуна миллиондогон каражатты сарптаган бизнестер бүгүнкү күндө оор абалда. Эсиңизде болсо, аларды март айында жапкан. Албетте, сентябрь айынын аягында ачылат деген үмүттөбүз. Көрүүчүлөр үчүн кинотеатр – бул тасманы чоң экранда көрүүгө шарт түзүлгөн чоң аянт. Ал эми кинематографисттер үчүн өз эмгегин көрсөтө турган жай. Коңшу өлкөлөрдө улуттук кинопрокатка колдоо көрсөтүлүүчү программалар иштелип чыгып, түрдүү акциялар, маалыматтык компаниялар өткөрүлүп турат. Ал эми бизде бул тууралуу кеп да болбойт.

Мен ар дайым режиссёрлор жана продюсерлер менен баарлашып келем, алардын айтымында, кинотеатрлар менен болгон кырдаалды оңдобосо, ыйлай турган абалга туш болобуз. Анткени жыл сайын кино жанрын өндүрүү статистикасы кыскарууда, барган сайын тасма тартуу үчүн каражат табуу оорлоп бара жатат. Бул тасмалар бир гана кинотеатрларда өзүн-өзү актай алат.

Жабык кинотеатрлар – биздин продюсерлер жана аз сандагы инвесторлор үчүн терс көрүнүш. Бул жерде кинотеатрлардын ачылышын гана күтүп турган чет өлкөнүн тасмалары утушка ээ болот. Алар биздин көрүүчүлөрдүн акчаларын жыйнайт дагы, кайрадан өзүнүн каармандарынын атагын чыгарууну уланта берет.

Россиядагыдай жана Франциядагыдай системаны киргизүү керек. Орусияда чет өлкөнүн тасмаларын чыгаруу үчүн атайын уруксат алып, бир тасмага беш миллион рубль төлөшөт. Ал эми Францияда улуттук кинону колдоо фондуна ар бир сатылган билеттин 13%ын алышат, демек, француздар улуттук кинону чет элдин жана Голливуддун тасмаларынын эсебинен колдоп турушат.

– Чоңдор ар дайым айтып келген реформалар тууралуу сөз кылсак.

– Өзүбүздүн кемчиликтерибизди жана каталарыбызды моюнга алууну үйрөнүшүбүз керек. Эсиңизде болсо, туура бир жыл мурун Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана туризм министри “Т.Океев атындагы Кыргызфильм” Улуттук киностудиясына барып, өзгөртүүлөрдү киргизиш керек деген. Бул “АКИпресске” дагы “Маданият министрлиги “Кыргызфильм” киностудиясын реформалоого киришет” деп жарыяланган. Эч кандай реформалар жүргүзүлбөгөнүн убакыт көрсөтүп турат. Менин пикиримде, бул кырдаал министр мындай чоңдор менен алыска бара албастыгын көрсөттү десем жаңылбайм, жаш министрге болгон ишенимди дагы жоготту. Дагы бир учур жанды кейитет, шайлоо бүткөн соң Өкмөттөгү министрлердин баары өзгөрүп калат.

– Тасмаларды тартуу жана аларды каржылоо маселеси кандай?

– Мамлекет тарабынан өткөн жылы бир нече кинотасмалар тартууга киришкен. Жеке студиялар быйыл кино тартуу үчүн тобокелдикке барышкан жок, бир-эки гана тасма тартылып, кийинки көрсөтүүгө жылдырылганы маалым.

Жакында эле тааныштарыма конокко барсам, арасында жолдорду оңдоо менен алектенген бизнесмен бар экен. Ал менден кыргыз киносунун бюджетин, мамлекет канча каражат бөлүп берерин сурап калды. Киноредакцияга, киностудияга жана тасма тартууга биригип 40-50 миллион сом бөлүнөрүн айтып өттүм. Ал күлүп, бул акча 400-500 метр жолду оңдоо үчүн кетерин айткан эле. Сүйлөшүүбүздүн акырында ушул акча да жок экенин белгилеп өттүм.

– Ушунчалык ыйлай турган абалбы?

– Бул жылы жакшы жаңылыктар дагы жок эмес. Шанхайда дүйнөлүк премьерада дароо кыргыздын эки тасмасы: Артыкбай Сүйүндүковдун “Шамбала” жана Эмиль Атагелдиевдин “Көл” тасмалары көрсөтүлдү. «Shanghai International Film Festival» эл аралык кинофестивалы – Кытайдын эң ири кинофестивалдарырынын бири, “А” категориясындагы дүйнөлүк 15 фестивалдын катарына кирет. Мындай ийгиликтен кийин тасмаларды башка да эл аралык аренага алып чыгыш керек. “А” классындагы кинофестивалга катышуу – бул чоң ийгилик. Тез арада дүйнө боюнча алдыга жылдыруу керек.

Бирок биздин кайрылуубуз 10 айдан бери каралбай жана каржыланбай келет. Биз алтындай болгон убактыбызды бекер коротуп жатабыз. Жакында Ак үйгө да кайрылганбыз, бирок ал жакта да тынч.

– Жакшы жакка өзгөрүүлөр болот деген үмүттөр барбы?

– Эффективдүү башкаруу системасы болбосо, кыргыз киносунун өсүү мүмкүнчүлүгү жок. Заманбап менеджментте бул ийгиликтин ачкычы. Баштан өткөн кризис муну тастыктады. Президент Сооронбай Жээнбеков Биринчи радиого берген кезектеги маегинде Кыргызстанда парламенттик шайлоодон кийин административдик-аймактык реформа жүргүзүлөт деди. Бул мамлекеттик аппарат өзгөрүп жатат, биздин коом өзгөрүп жатат дегенди билдирет. Менин оюмча, биздин кинотематографка да өзгөрүүлөрдүн жана реформалардын жолуна түшө турган кез келди.

Маектешкен Каныкей МАНАСОВА

• —Алдыда Кыргызстанда шайлоо болот. Парламентке депутаттарды шайлоодо кайсы партияны колдоп жатасыз?
• -Шайлоого барам. Биринчиден, «баарына каршы» деген добушумду берейин деп чечтим. Менин эле жердештерим өз кызыкчылыктары үчүн чуркап жүрүшөт. Кээ бири бизнестерин улантканы келип жатышканы айдан-ачык болуп калды.
• Айрымдары балдарын чет мамлекеттен окутуп, бул жерде такыр жашабай, кетип калчудай эле элес калтырат. Кыскасы, Кыргызстанга кайдыгер мамиле жасашат.
• Экинчиден, бийликке аттангандардын максаты бир. Креслого отургандан кийин өз адамдарын, тааныш-билиштерин коюп коюшат да, нааразычылыктар болсо, кайра аны жылдырып башка орунга коюп койгондугу өкүндүрөт. Аны сыналгыдан жамандап жакшы иштебейт деп сөгүп койсо, биз ага ынанып, жакшы иштеп атат деп сүйүнүп жатып калабыз. Айланып келип эле ошол эле адамдар бизди башкарып жатышат. «Үч баштуу ажыдаар болсо дагы көчүгү бир» дегендей болуп жатат бул жагы.

—Шайлоо ушундай кырдаалга туш келгени, бирок бийлик шайлоону сөзсүз түрдө  өткөрүп жатканы боюнча пикириңиз?

-Бул коронавирус атына жараша бийлик менен сүйлөшүп алган окшойт. «Мен 4-октябрда жоголуп кетейин, кайра 5-октябрда пайда болуп калайын деп» деп тамашалап коем. (күлүп). Эл көчөгө чыгайын десе эле чыгарбайт, бийликке бир нерсе керек болуп калса жоголуп кетет экен. Билбейм булар элге керек болуп жатканда жоголуп кетет, анан шайлоо учурунда пайда болуп калышат. Уурулар «ууруну карма» десе, бандити — «бандитти кармайм» дейт, ал эми коррупционер — «коррупцияны жоём» дейт. Бирок эл баарын билет, ким ким экенин.

—Талапкерлерден татыктуулар жокпу?

— Бул жолку шайлоодо мурдагылардан уяты барлар кетти. Уяты жоктор калды. Айрымдары жүрөт бул эми можаритардык система болуп калды. Алар ордуна башкаларга, жаштарга жол бергендин ордуна кайра эле талапкерлигин коюп жатканы кейитет.

Система өзгөрүлмөйүнчө эч нерсе өзгөрүлбөйт. Коомдун дал ошо жаштарга, жаңы жүздөргө болгон суроо-талабына жооп берген мезгил келди.

-Куудулдардын арасында кимдер бийликке аттанды?

-Куудулдардын арасынан Рахман Разыков агайыбыз «Бүтүн Кыргызстандан» өз талапкерлигин койду. Агайыбызды сыйлайм. Кыргыз маданиятын, саясатын көтөрө турган адам. Эл арасында маданият адамдары өз кесиби менен алектенсе деген пикирге мен каршымын. Мисалга алсак, Чыңгыз Айтматовдун деле кесиби жазуучу болгон эмес, бирок ал кандай залкар жазуучулардын катарын толуктайт. Ошол сыяктуу эле маданият адамдарынын арасынан деле элге кызмат кыла тургандар бар. Рахман Разыковдун жазгандарын окуп-билгендер аны баалашат. Китептерин окусак эле анын ой-пикирин түшүнөбүз.

—Жакында эле Кыргызстандын Эгемен алганына 29 жыл болду. Мына ошол салтанатта сахнага чыккан акын Аалы Туткучев эл алдында баарын бетке айтып саясатты сындады. Куудулдар дал ушундай эркин айтканга жол берилеби?

-Албетте, биз 30 жылдан бери эле бетке айтып келатабыз, бирок бизди мындай концерттерге чакыруу боло элек. Алгачкы болуп саясатты мен сындаган болчумун.

Ак үйдү аэропорттун жанына алып барбайлыбы. Качып бараткандарды таш менен урабыз деген тамаша болчу.

Бийликтегилерден бир гана Адахан Мадумаров ар дайым келип турат, калгандары бийликтен кеткенден кийин гана келишет. Негизи эле чиновниктердин көпчүлүгү эки жүздүү болот экен. Менин кааларым, бийликтеги чиновниктер биздин концерттерге келсе, ошондой президент болсо жада калса ошол Ак үйдөгүлөр да келсе орундуктардын баарына отургузуп, алардын ишине баа берип, тамашага салмакпыз. Жогору жактан ушундай бир схема түзүлсө жакшы болмок. Ошондо гана чындык айтылып, атка минерлерибиз кемчиликтерин билип алышмак деп ойлойм.

-Учурда партияларга иштеп, концерт коюп бериңиз деп сизге кайрылуулар, буюртмалар жасалып, сунуштар түшүп жатабы?

-Жок, азыр саясатчылардын баары артист болуп калыптыр. Желектерин көтөрүшүп, каяктагы бир асмандын башын айтып, убадаларды берип жатышат. Алар кеткенден кийин баягы эле шыпырылбаган көчө, казылбаган арык ошол бойдон калат. Куру убада менен элди тойгузуп жатышат. Эл болсо «бул менин жердешим эле, айылдашым колдоп коелу» деп ишеним артып жатканы жанды кейитет.

• Пандемия маалында сизди каза болду деген тамашага кандай реакция бердиңиз?
• -Мен ал жигитке капа болгон жокмун, тескерисинче, ыраазы болдум. Себеби, өлүмдү эскерте турчу нерсени айтты. Мен өзүмө өзүм мен эмне кылдым ушул жашоомдо деген суроону бердим. Муну мен «отчёт» бере турган нерседей кабыл алдым. Ошондон кийин кандай жакшы нерселерди жасаганымды анализ, ой жүгүртүү кыла баштадым. Дагы бир жагынан ким мага кандай мамиле жасарына көзүм жетти.
• Көбү «бейишке кирсин» деген баталарды берип жатышты. Демек, мени эл арасында сыйлагандар арбын экенин билдим. Бул жашоодо жакшы да, жаман да нерсе бир Алладан.
• -Сиз кайра бул дүйнөгө келген болсоңуз кесибиңизди алмаштырат белеңиз?
• -Мен артист болбой эле молдо болмокмун. Көп убактымды Алланы тааныбай, кызмат кылбай өткөрүп жибериптирмин. Эми менин угармандарыма, көрүүчүлөргө, окурмандарга Алланы тааныгыла деп айтып кетмекчимин. Мечитке барбаган адам концертке келет. Менин сөзүмө маани берген адамдарга дин жолуна түшүүcүнө чакырам. Азыр көп убактымды ушул динге арнап, билгендеримдин баарын колуман келишинче айтып берип жатам. Мурункудай эле артист болуп кала берем, бирок убактымдын жарымын ушул динге арнадым.
• Учурда эмне менен алексиз?
• Азыр менин НТС каналында автордук «Борончу шоу» программасы токтоп калган. Мен өзүм ютуб каналымды ачкам, ал жактан азыркы жаштардын тили менен айтканда «вайндарды» тартып, жаратып жаткан учурум. Өзүм чыгармачылык менен эле алекмин. Учурда шайлоого карата саясый тамашалуу роликтерди даярдап жатам. Андан тышкары Ислам жаатында дагы адамдардын жакында эле пандемияга байланыштуу боорукерлигин, кайрымдуулугун, адамгерчилик менен жардам берген адамдар же баалуулуктар тууралуу чакан роликтерди тартып баштадым. Эмдиги жылы 55 жашка толом буюрса. Концерт берейин деген оюм бар.
• Пандемия учурунда кимди жоготтуңуз?
• -Коронавируста жакшы, санаалаш досторумдун кандай экенин билдим, мурда жоготуп алган досторумду кайра таптым. Эгер мен каза болуп калсам, мага чалып койбогондорго таарынып чалдым.
• Рахмат, дагы ийгиликтерди жаратып, элди күлкүгө бөлөңүз!
• -Рахмат!

Маектешкен Жазгүл Урмамбетова

Еlgezit.kg

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Сүрөттөр Борончу Кудайбергеновдун архивинен алынды

— Ал аны урат.

— Эмнеге андай ойлоп жатасың?

— Билесиңби, менин атам доктур болчу. Апам болсо бетиндеги көгаласын боек менен жабууга аракет кылчу. Бетинин бир тарабына жашыл консилер сүйкөп, андан соң тоналдык бет май койчу. Андан кийин бетинин өңү окшош болуш үчүн экинчи тарабын дагы ушинтип боеп чыкчу.

— Бул коркунучтуу…

— Биздин чоң үй-бүлөбүз баары муну билип туруп эле, көз жумуп кое бергени коркунучтуу. Көз жумуп койгондорду жек көрөм.

Бул америкалык “Эмнеге аялдарды өлтүрүшөт”  (2019) деп аталган комедиялык-драма тасмасындагы аялдын монологу.

Үй-бүлөдөгү зомбулук коронавирус пандемиясы учурунда эле чыга калган көйгөй эмес. Бул көрүнүштүн себептери тереңде.

Көбүнчө аялдар жана балдар, башкача айтканда, өзүнө тура албаган, катылгандардын катыгын бере албаган алсыздар зомбулукка кабылышат.

Бул тууралуу сүйлөшүп жатып мени таң калдырган окуяларга туш болом. Зордук-зомбулук барган сайын күч алып, кыйноонун ар кандай түрлөрү колдонула баштаганы дагы мени өтө таң калтырды. Бул Сузактагы келиндин окуясындагыдай болуп ММКлардын чордонунда болуп, социалдык тармактарда чоң талкуу жаратты. Бирок ал аял күйөөсүн кечирип койду. Ага керек болсо, Джорджа Клуни фонду дагы болушуп чыкканын ММКлар жазышты.

Бирок мындай иштер жазасыз калганы дагы мени коркунучка кептеп келет.

Күйөөсүнөн ажырашкан аял, эки баласы бар, алар мыкты окушат жана мүнөзү абдан жакшы.

— Бизде аялды сабаган кадимки көрүнүш катары кабыл алынат. Ар бир үй-бүлөдө, жада калса, меникинде дагы. Бирок сырттан караганда андай деп ойлобойсуң. Менин мурун сөөктөрүм кыйшайып калган, омурткаларым жылышып кеткен. Ушунун айынан гаймориттен дарыланып жүрдүм. Омурткаларым да сыздап турат, эми өзүң түшүнөсүң да.

— Эмнеге мындай болду? Ал сени сабачу беле? Эмнеге? Сен анчалык эмне кылдың эле?

— Эч нерсе, болгону мас болчу. Анын ичкени тажатып жибергенде: “Эмнеге ичип жатасың? Бул канчага чейин уланат? Чарчадым…” деп баштайсың. Бул сөздөрдү көтөрө албайт. Бир жолу биздин үлпөт тойдогу сүрөтүбүздү алып, сындырганы калды. Мен тоскоол болуп, эмне кылып жатасың деп артынан чачынан кармадым. Ал бурулуп туруп бет талаштыра чаап калды… Бетим көгөрүп, мурдум шишип чыкты. Врач мурун сөөгүм кыйшайып калганын айтты. Туугандарыма бул тууралуу айткан жокмун. Бул тууралуу дагы, мени жаздык менен тумчуктурганын дагы айтпадым… Биз негизи мындай окуяларды жашырып турабыз. Бул тууралуу айткыбыз келбейт. Мындай окуялар толтура да. Менин курбум көп эле көгала болуп жүрөт. Сен кантип чыдап жатасың деп сурайм. Ал бир туруп жини келет, бир туруп аны сүйөм дейт. Балдарчы? Ооба аларга да мындай окуяларды көрүү абдан оор. Башка таанышым болсо тажаганынан асынып алды. 10 жашар кызы аны сактап калды – мектептен эрте келип калып отургуч берип, куткарып калды. Ал кыз чоңойгондон кийин бир нече жолу өз өмүрүнө кол салууга аракет кылган…

Ооба, бул бир коркунучтуу окуядай угулуп жатат. Бирок мунун баары чындык.

Зомбулук – бул алсыздардын куралы. Жан дүйнөсү алсыз, күчүнө таянгандардын куралы. Үй-бүлөдө күчтүү адам алсыздарды сабаганынын төмөнкүдөй себеби бар:

Эркек киши: ичип алат, жумушу жок, жинин аялынан жана балдарынан чыгарат, үйдө тамак жок болгонуна аялы жооптуу деп ойлойт, кызганат, ошентип үй-бүлөдө өзүнүн башчы экенин көрсөткүсү келет.

Аял киши: Күйөөсүнөн кете албайт, анткени барар жери жок, балдарым менен эч жерге батпайм деп ойлойт, акчасы жок, уялат, урушту сыртка чыгарбаш керек деген пикирде, күйөөсү бирөөгө айтсаң дагы катуу сабайм деп коркутат, туугандары өзүң күнөөлүүсүң дешет, үй-бүлөмдүн бетин жер каратам деп ойлойт, кичүү сиңдилерин күйөө албай коет дейт (бул өзгөчө түштүктө, өзбектер арасында калыптанган).

Айланадагылар: үй-бүлөлүк зомбулукка кабылгандарга туугандары болушпайт, күбөлөр дагы унчукпайт, башка үй-бүлө, өздөрү чечип алат дешет.

Мыйзам: зомбулук үчүн айып пулду жабырлануучу өзү төлөйт, себеби зомбулук көрсөткөн адам коронавируска байланыштуу карантинден улам иштебей отурат, мурда жабыр тарткандар арыз жазганы менен эч кандай көйгөй чечилбей келген, азыр болсо зомбулук көрсөткөн адамга коргоо ордери бар болгондуктан ал физикалык зомбулук көрсөтпөгөнү менен, моралдык жактан жеп коет. Азыр ЖКда кабыл алынган Мыйзамга ылайык, зомбулук көрсөткөн адамды 48 саатка камап койсо болот, бирок ал кайра үйүнө келгенде аял үчүн накта тозок башталат. Үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыркагандардын саны өсүүдө. Ар кайсы булактардын маалыматында статистика ар кандай, 2 миңден 8 миңге чейин. Жарым жылдык карантин учурунда бул сандар бир топ эле көбөйдү. Бул маселени тезинен чечип, тизгиндеп калуу керек. Бул боюнча эксперттер, Мыйзам чыгаруучулар, коомдук ишмерлер жана бейөкмөт уюмдар иш алып барып жатат.

Үй-бүлөлүк зомбулукка кабылгандарга кантип жардам берип, кантип сактап калсак болот?

Бул тууралуу психология илимдеринин кандидаты, балдар менен иштешүү боюнча психолог-эксперт Юлия Давыдова менен сүйлөшкөм. Ал балдар менен гана эмес, үй-бүлөлөр менен, психологиялык көйгөйгө кабылгандар менен да иш алып барат.

Адистер эл үйгө отурган убакта үй-бүлөдөгү абал начарлаганын, себеби үй-бүлө каржы жагынан көйгөйгө учураганын билдиришүүдө. Дал ушул абал эркектерде агрессия жаратып жатат, көбүнесе алардын катарына жашы өтүп калган аялдар дагы кошулушат.

Балдар дагы үй-бүлөлүк зомбулуктан көп жабыркашат. Үйүнөн качып кеткендер дагы, жылдап кордоого кабылгандар же зомбулукка күбө болгондор бар. Психологдор зомбулук көп болгон үйдө балдар дагы жабырлануучунун жүрүш-турушун, тагдырын кайталарын билдирип келишет. Эгерде бул айлангөчөктү бузбасак, анда бул көйгөйдүн аягына чыга албайбыз. Бирок бул процесс айларга гана эмес, жылдарга созулушу мүмкүн, мунун себеби тереңде, адаттарда, каада-салтта, аң сезимде жатат.

Мындай абалда азыр зомбулукка кабылган аялдар жана балдар эмне кылуусу керек?

Карантин маалында республика боюнча зомбулукка кабылгандардын саны көбөйүп, жабырлануучуларга жардам берген кризистик борборлор көбөйдү. Алардын ичинен эң белгилүүлөрү – “Сезим” жана “Шанс” борборлору.

Борборлордун тизмеси 2020-жылдын январь айында Kaktus.media сайтында жайгаштырылган.

Оор кырдаалга кабылган, үй-бүлөсүз камкордуксуз жана көзөмөлсүз калган, тууган-туушкандарынын жана досторунун жардамынан айрылган балдарга жана жаштарга жардам берүү аракетин көргөндөргө кылмыш иши козголуп жатканы өкүнүчтүү. Мындай балдарга “Балдарды жана жаштарды реабилитациялоо борборунун” жетекчиси Алексей Петрушевский жардам берип келгенин Юлия Давыдова билдирди. Борбордо тарбия алгандар ага дайыма ыраазычылыгын билдирип келишет. Франциянын адам укуктары боюнча консультативдик комиссиясынын премиясына татыган. Бирок азыр Петрушевский жаштардын жашоосун сактоонун ордуна убактылуу кармоочу жайда камакта.

Бишкектеги №14-мектепте Зомбулуктан жабыркаган балдарга жардам берүү борбору иштейт: +996 (312) 44-25-10, +996 (312) 54-29-34.

Ошондой эле психологдун кеңешин жана пайдалуу маалыматтарды алуу боюнча номерлер дагы иштейт. Бул Эмгек жана социалдык өнүгүү министрлигинин “111” ишеним номери жана “112” номерлери.

Мыйзам канчалык катаал болбосун үй-бүлөлүк зомбулук адамдардын башында, жан дүйнөсүндө пайда болот. Бул көйгөй менен күрөшүү үчүн жан дүйнө менен иштөө керек.

Бул биздин жалпы аң-сезимибизге да, башкача айтканда, зомбулукка кайдыгер мамиле жасагандыгыбыздан көз каранды. Зомбулукка көз жумуп койбогонубуздан көз каранды. Өзгөчө күндө көрүп, жаныбызда болуп жаткан зомбулукка көз жумбаганыбыздан көз каранды. 

Материалдын автору: Элеонора ПРОЯЕВА
Сүрөт: ЮНИСЕФ/Нурани

Материал Elgezit.kg тарабынан Норвегиядагы Хельсинки Комитетинин жардамы менен «Корголбогон окуялар: Зордук-зомбулуктан жабыр тарткандар менен жолугушуудан зомбулуктун алдын алуу чараларына чейин» долбоорунун алкагында даярдалды.

Төмөндө Мамлекет башчысынын маегинин текстин толугу менен жарыялайбыз.

— Кутман күнүңүздөр менен, урматтуу радиоугармандар. Салтка айланып калгандай, бүгүн «Биринчи радионун» суроолоруна өлкө Президенти Сооронбай Шарипович Жээнбеков жооп берет.

Саламатсызбы, урматтуу Президент Мырза.

— Саламатсызбы.

— Кечээ жакында өлкөдө жалпы улуттук аза күтүү күнү болду. Коронавирус инфекциясы, өлкөнүн күн тартибинде негизги суроо бойдон калууда. Бул илдетке байланыштуу бүгүнкү кырдаалды кандай баалайсыз?

— 30-июнь жалпы улуттук аза күтүү күнү деп жарыяланып, бул илдеттен каза болгон мекендештерибизди эскердик, аларга арнап Куран окудук. Кайтыш болгон бир боорлорубуздун жакындарына дагы бир ирет терең кайгыруу менен көңүл айтам.

Бул илдет ар бир кыргызстандыктын тынч жашоосуна бүлүк салды. Көптөгөн мекендештерибиз аза кайгысын тартышты. Мен дагы чогуу иштеген, жакшы тааныган замандаштарымды, жакындарымды жоготтум. Баарыбыздын тагдырыбыз бир болуп турат. Эми, мына ушул кыйын күндөрдөн да чогуу, биримдикте Кудайдын колдоосу менен буюрса чыгабыз деп элибизди ишендирип кетмекчимин.

Бүгүнкү кырдаалды адистер, «абал турукташа баштады, ооруканаларга, стационарларга кайрылгандардын саны азаюуда» деп маалымат берип жатышат. Бул албетте, жакшы жышаан. Бирок, мындай шашма баа берүүгө дагы эрте. Эмне үчүн дегенде, өзүңүздөр көрүп жатасыздар. Окуп-көрүп жатабыз. Дүйнөдөгү абал да бир кылка калыпка келе элек.

Кээ бир ушул пандемия токтоп калды, азайды деп карантинди алган өлкөлөрдө дагы, өнүккөн өлкөлөрдө дагы бул илдет кайрадан башталып атат.

Ошондуктан биз дагы деле кырдаалга жоопкерчилик менен мамиле кылып, ар ким өзүн, өз жакынын коргоосу зарыл болуп турат. Ошондуктан, биримдик менен бирге бекем тартипти унутпайлы.

Негизги көңүл дары-дармек менен камсыздоо, ооруканаларыбызды кышка даярдоо, жаңы ооруканаларды куруу, эскилерин жаңы талапка ылайык өзгөртүү дегендей иштерди жүргүзүп жатабыз.

Азыр мына ушул иштерди катуу көзөмөлгө алдык, өкмөт бул багытта иштеп жатат. Кырдаал көзөмөлдө. Дагы бир ирет өзгөчө баса белгилеп кетем. Кырдаалды мамлекеттик органдар, Өкмөт гана оңдой албайт. Ар бирибиз жарандык жоопкерчиликти катуу кармасак, бул илдетти буюрса жеңебиз.

— Бул илдет баардык күч-аракетибизди талап кылууда. Ошентсе да өз мезгилинен калбай аткарылчу иштер бар. Мисалы, биздин мектеп бүтүрүүчүлөрүнүн жогорку окуу жайларга тапшыруусу. Быйыл жогорку окуу жайларга тапшыруу аралыктан, санарип ыкмасында жүргүзүлдү. Жаңы окуу жылы да аралыктан окутуу аркылуу башталат деп Билим берүү министрлиги кабарлады. Бул ата-энелер тарабынан бир беткей кабыл алынган жок. Нааразы болгондор да бар. Өлкөнү санариптештирүү боюнча саясат бул тармакка кандай таасир берди деген ойдосуз? Министрлик билдиргендей, баардыгы ойдогудайбы?

— Акыркы эки жылдан бери өлкөнү туташ санариптештирүү саясатын жүргүзүп жатабыз. Негизги максат — калкка мамлекеттик кызмат көрсөткөн тармактарда адам факторун, коррупциялык элементти кыскартуу. Өзгөчө, калкыбыздын калың катмарын камтыган — билим берүү, саламаттыкты сактоо тармактары, салык, бажы тармактары, элге социалдык кызмат көрсөткөн тармак толугу менен санариптешет.

Биз негизги тармактарга өзгөчө көңүл буруп жатабыз. Ушул гана жол менен биз өлкөнүн өнүгүүсүнө терс таасир тийгизген коррупцияны кыскарта алабыз, азайта алабыз. Элди ашыкча, кереги жок түйшүктөн арылтып, ыңгайлуулуктарды түзө алабыз. Муну биз ойлоп тапкан жокпуз, бул дүйнөлүк практика. Биздин өлкө, албетте, абдан кеч баштадык, бирок акыркы эки жылда жарандарыбызга сезилерлик жылыштарды жасай алдык. Мындан ары да бул саясат жеке көзөмөлүмдө болот. Бул менин президенттик ишимдеги негизги багыттардын бири болуп саналат.

Ал эми билим берүү тармагын санариптештирүүнү алсак, ушул коронавирус пандемиясы бул процессти тездетти. Муктаждык жаралып, окутуу процесси толугу менен аралыктан окутууга өткөнгө шарт болду. Буга өттүк десем туура болот. Албетте, мугалимдерибиз өз иш милдетин аткарышты. Буга кошумча, ата-энелер да бул процесске катышууга мажбур болушту. Баарыбыз тең көнүп калганбыз да. Балдарды окутуу, тарбиялоодо негизги милдетти, жоопкерчиликти мугалимдерге жүктөп келгенбиз.

Мына ушундан улам, албетте, ата-энелерибиз, айрымдары нааразы болушу мүмкүн. Баланы окутуудан тышкары башка үй тиричилиги бар, жумушта иштеш керек дегендей маселелер көп. Ошондуктан кээ бир наразычылыктар болууда.

Кечээ жакында билим берүү министринен жаңы окуу жылына даярдык боюнча маалымат алдым. Алгачкы чейректи аралыктан окутуу менен баштап, андан кийин кырдаалга карайбыз деген камылгасын көрүүдө.

Бирок, 1-класска келчү балдарыбызды мектепте окутуу маселесин кароону министрге да, премьер-министрге да айттым. Аларды аралыктан окутуу мугалимге да, ата-энеге да түйшүк алып келет деген ойдомун. Ошондуктан, азыр бул маселени тиешелүү органдар карап жатышат.

Жалпысынан айтканда, билим берүү тармагын санариптештирүү уланат. Быйыл мына, мектеп бүтүрүүчүлөрү аралыктан жогорку окуу жайларга тапшырышты.

Менимче, ата-энелерге, балдарыбызга ыңгайлуу болду. Мурдагыдай, алыскы айылдардан 1 ай мурда Бишкекке келип, ата-эне түйшүк тарткан жок.

Балдар ошол жашаган райондордон эле тандаган кесиби боюнча аралыктан тапшырып, бир топ ашыкча чыгымдан кутулушту. Адам факторунун кийлигишүүсү жоюлду. Бул биз үчүн өтө чоң жетишкендик болду. Саламаттыкты сактоо тармагын дагы санариптештирүүнү күчөтөбүз.

Көп пландар бар, болгону азыр пандемия шартында бир аз мурдагыдай темпте болбой, жайыраак ишке ашып жатат. Буйруса, элибиз түздөн-түз кайрылып, мамлекет кызмат көрсөткөн тармактын баарын санариптештиребиз. Бала төрөлгөндө алчу документтер, мүлк сатып алып каттаган жана башка, айтор күнүмдүк тиричиликте көп түйшүк алып келген нерселердин баарын тең, адамдын кийлигишүүсүн санариптештирүү менен жоебуз деген ниетибиз бар. Буга дагы жогоруда айтылгандай катуу көңүл бурулат.

Мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, дагы бир жагдайды айта кетейин. Ушул санариптештирүүгө байланыштуу. Мамлекеттик жана муниципалдык кызматка кадр тандоо системасын да туташ санариптештирдик.

Жыл башында Өкмөткө, Мамлекеттик кадр кызматына бир канча багыттар боюнча милдеттер коюлуп, бул иштин өтөөсүнө чыгыш боюнча тапшырма берилген. Мына ошол иштин өтөөсүнө буйруса чыктык.

1-августтан тартып, жаңы конкурстук система ишке кирет. Иштей баштайт. Эми тестирлөөдөн ким биринчи орунду алса, кызматка ошол талапкер гана сунушталат. Негизги максат — тааныш-билиштикти жоюу. «Кадрлар баарын чечет» деп, бизге чейин эле айтып кетишкен.

Айрым мыкты кадрларыбыз мамлекеттик кызматка кире албай, калып кеткени жашыруун эмес. Аны көпчүлүк билет. Ошондуктан бул негизги маселе. Ошол кадр тандоодо мамлекеттик кадр кызматы бошогон мамлекеттик, муниципалдык орундарга биздин жарандарыбызга ачык-айкындыкты, калыстыкты түзүп берүү. Кадр тандоо маселесине биздин жарандардын ишеничин толук алып келүү. Ошону менен биздин мамлекеттик жана муниципалдык кызматтагы орундарга даяр кесипкөй, тажрыйбалуу, билимдүү балдарды тартуу. Буюрса, бул реформаны ишке ашыруу боюнча тиешелүү чечимдер кабыл алынып, өз максатына жетти.

— Сиз буга чейин бир нече ирет айткансыз. Мурда башталган социалдык-экономикалык тармактардагы долбоорлор пандемия шартында, кыйынчылыктарга карабай, улантылат деп. Өлкө экономикасы чоң жоготууга учурады. Республикалык бюджетте тартыштык жаралды. Мына ушундай кырдаалда өлкө экономикасын өргө тартып кете турган күч — ишкерлер, чакан жана орто бизнес деп айтып жүрөбүз. Мамлекет тарабынан ушул секторго жетишерлик көңүл бурулуп жатабы?

— Азыр түзүлгөн оор кырдаал шартында, ишкердикти колдоо багытында, бир топ иш-аракеттер жасалды. Ишкерлерди фискалдык, каржылык жактан колдоо боюнча мен деталдаштырып, токтолбой эле коеюн. Бул боюнча Өкмөт, тийиштүү министрликтер маалымат берип, иш алып барып жатышат. Маалыматты дагы такай берип жатышат.

Мен баса белгилеп айтып кетчү жагдай — «Ишкердик субъекттерди каржылоо» программасы бекитилди. Программаны биринчи башталгандан жалпы каржылоо фонду 14 млрд сомдон кем эмес өлчөмдө пландалууда. Бул быйылкы жылга кабыл алынган пландар, баштапкы этап.

2021-жылы бул сумманы 40 млрд сомго чейин көбөйтөбүз. Бул боюнча тиешелүү финансылык каржы институттары менен иштеп жатабыз. Ошол жактан дагы каражаттарды тартабыз. Программанын алкагында коммерциялык банктарга Финансы министрлиги тарабынан 2,2 млрд. сом бөлдү. Бул каражаттарды көбү сурап атпайбы, кайда кетет деп. Бул программанын алкагында биринчи жеңил өнөр жайы, туризм, фармацевтика өнөр жайы, жүк ташуулар, өндүрүштүк жана кайра иштетүү ишканаларына өзгөчө басым жасайбыз.

Ушул каражаттарды биз жумушчу орундарды түзүп, айрыкча экспортко чыгып аткан ишкерлерди, ишканаларды жана импорттун ордун толтуруп аткан ишканаларга жумшайбыз.

Бул боюнча иш токтобойт, көзөмөлүмдө. Мен дагы Өкмөткө жардам берип, финансы булактарын сырттан издөө боюнча иштерди жүргүзүп атам. Буюрса, биздин ишкерлерди колдоо фондуна каражат топтоп, ошол койгон максатыбызга жетебиз.

— Сиз айтып жаткан, мамлекет тарабынан берилчү ушул каражат ишкерлер чөйрөсүнө даректүү жетеби? Анткени, бизнес чөйрөсүндө ишенбөөчүлүк да бар. Чиновниктик бюрократия, тааныш-билиштик бул жерде да терс таасирин тийгизип кетпейби?

— Эми алардын кооптонгону бир жагынан туура. 2019-жылы 2 млрд сом биринчи жолу республикалык бюджеттен каражат бөлүнгөн. Айрыкча, экспортко чыгып жаткан кайра иштетүү өнөр жайын колдоо боюнча. Мына ушул маселе да бюрократташып, 534 млн сому берилип, калганы берилбей калды. Мына ошондон улам чыгып жаткан маселе. Мен да бул маселени айттым, вице-премьер-министр Эркин Асрандиев тапшырма алган. Ошондой болбой, банктар аркылуу көзөмөлдөш керек. Ошол тиешелүү жумуш ордун түзүп жаткан, жакшы иштеп экспортко чыгып жаткан, импортту толтуруп жаткан ишкерлер менен ишканаларга тездик менен каражаттар жетиши керек. Муну көзөмөлдөп жатам, иш башталды. 7 айдын жыйынтыгы боюнча дагы бул маселеге кайрылып келебиз.

— Өлкөбүздөгү кышка даярдык боюнча Өкмөт азыр уюштуруу иштерин жүргүзүп жатат. Электр ишканалар тармагы оңдоо иштери менен алектенүүдө. Бирок Токтогул суу сактагычындагы суунун көлөмүнүн азайышы көпчүлүктү кооптондурууда. Кышта электр жарыгысыз калбай тургандыгыбызга кандай кепилдик бар?

— Бул маселе бир эле бизде эмес, региондо суу тартыштыгы болуп жатат. Былтыр тоолордо кар орто дээңгелде эле болду. Аба ырайына жараша Токтогулга келе турган суу 17 миллиарддын тегерегинде болот деген божомол болгон. Бирок, тилекке каршы, «Ойлогон ойду кыстаган турмуш жеңет» дегендей, жайында жамгыр жаап, тоолорго кээде кар жаап, күн салкын болуп, тоодогу мөңгүлөр эрибей Токтогулга дагы, биздин республикадагы суу сактагычтарга дагы — эл аралык маанидеги суу сактагычтар бар: Киров, Орто-Токой, Папан суу сактагычтарына суу азыраак келип калды. Айрыкча, суу июнь менен июль айларында келет. Былтыркыга караганда азыр 2 млрд 400 млн куб суу аз болуп турат. Август айын күтөлү, августтун башы кандай башталат, ошого карап, анан тиешелүү мамлекеттик органдар иш жүргүзөт. Жакшы үмүт менен жакшы тилек тилеп туралы. Элибиз жарыксыз, электр энергиясыз калбайт. Сырттан дагы электр энергиясын алып келүүгө аракеттер болот. Эсептөөлөрдү жүргүзүп жатабыз. Ага чейин өзүбүздүн мүмкүнчүлүк бар. Эгерде күн жылып, ысып кетсе, мөңгү-кар бар, суунун келиши көбөйсө, сырттан электр энергиясын сатып алганга зарылдык болбойт. Өзүбүздүн күчүбүз менен чыгабыз, буйруса.

— Өлкөдөгү айрым укук коргоочулар жакында эле кайтыш болгон Азимжан Аскаров боюнча билдирүүлөрдү жасашты, бул маселеге ар кыл өңүттө мамиле кылгандар бар…

— Бул иш 2010-жылдан тартып Кыргызстандын элинин, дүйнө коомчулугунун көңүлүн буруп келди. Соттун ар кандай инстанцияларына эки тарап тең кайрылып жатты. Эл аралык норма дагы сакталды. Кыргызстанда мыйзам үстөмдүк кылыш керек. Ал эми мен сот чечимдерин комментарий кылганым туура эмес болуп калат.

Азыркы пандемия шартында, тилекке каршы, көптөгөн жарандарыбыз каза болушту.

Ушул айт күндөрү, жакындарын жоготкон жарандарыбызга, ким болбосун, дагы бир жолу, баарына терең кайгыруу менен көңүл айтам.

Жараткан Кудай жерибизге тынчтык, элибизге жакшылыктарды берсин деп тилейм. Ушул апаатты дүйнө эли менен бирдикте жеңели. Ар бир үйгө жакшылыктарды, ийгиликтерди каалайм.

— Урматтуу Президент мырза, кезектеги баарлашуубуз үчүн Сизге радиоугармандардын атынан ыраазычылык билдиребиз. Ишиңизге ийгилик каалайбыз.

— Рахмат, сиздерге да жакшылык, ийгиликтерди каалайм.

Elgezit.kg менен болгон маегинде уюмдун жетекчиси Лилия Тен ЛГБТ-коомчулугу кандай кыйынчылыктарга туш болуп жатканы жана өз өлкөсүндө алар өзүн коопсуз сезеби же жокпу айтып берди.

— 7 жыл ичинде сиздин ишиңизде кандай өзгөрүүлөр болду?

— 2013-жылы биз гомофобияга каршы күрөшүүнүн жаңы жолдорун изилдөө үчүн чогулганбыз. Мен бул уюм түзүлгөндөн бери иштеп жатам. “Каршы туруу”, “күрөш” деген сөздөрдү жаман көрөм. Биз позитивдүү иш жасайлы дегенбиз – адам укуктарын коргоо, теңчилик, дискриминацияга жол бербөө. Башкача айтканда, күрөшүп эмес, белгилүү бир идеологияны түптөйлү дегенбиз. Биздин негизги иштерибиздин бири – бул коомчулукка гомосексуал деген түшүнүк тууралуу маалымат берүү. Объективдүү маалыматтын жоктугу гомофобияга алып келет деп санайбыз. Муну видеороликтер, маалыматтык иш-чаралар, акциялар жана кампаниядар аркылуу жеткирүүгө аракет кылуудабыз. Ошондой эле ЛГБТ-коомчулуктар менен иштеп, аларды окутуп, колубуздан келген жардамды жана колдоону беребиз.

2013-жылдан бери биздин уюмдун иши ошол эле бойдон калды, чоң деле өзгөрүүлөр болгон жок. Бир гана акыркы бир нече жылда биз лесбиянкалар, бисексуалдар, квирт-аялдар (англ. Queer – сексуалдык жана гендердик өзгөчөлүктөрү гетеросексуалдуулукка жана цисгендердикке (эки жыныстуулук) туура келбеген адамдар — Elgezit.kg) менен көп иштеше баштадык. Эмнеге? Анткени биздин коомдо аялдар көбүрөөк аялуу катмарга кирет. Ал эми аялдар жалпы күтүлгөн социалдык талаптарга жооп бербесе, ал кодулоого туш болот. Бул ЛГТБ-коомчулугунун ичинде да сезилет. Ошондуктан биз ушундай багытты тандап алдык.

— 7 жыл ичиндеги жеңиштер, жеңилүүлөр, табылгалар жана жоготуулар тууралуу айтып берсеңиз.

— Дароо айтайын: мен жумушума сын көз караш менен карайм? Cебеби the Grace уюмунун жетекчисимин. Мен сыймыктанчу бир топ жеңиштерибиз бар. Алардын бири ЛГБТ-адамдарды колдогон ролик тартып, YouTube-каналга жүктөгөнүбүз болду. Буга чейин башка уюмдар дагы роликтерди тартышкан, бирок алар коомчулуктагы адамдарга эле көрсөтүлчү, себеби аларды башкаларга көрсөтө алышу эмес. Биз бул роликтерди көрсөтүүдө балдардын коопсуздугун кантип сактаса болорун карап чыгып, жолун таап, жайгаштырдык. Бул теманы көтөрүп чыгып, ачык айткандардан биринчи биз болдук.

 Бизде [the Grace] өнөктөштүктү жакшы түзө алат. Бир катар долбоорлор болду. Алардын бири журналисттер менен иштөө. Биз тренингдерди өткөрүп, «гомосексуал» деген эмне экенин, бул теманы кандай чагылдырса болору тууралуу маалымат берчүбүз. Эч кимди капа кылбай, бирок объективдүү маалымат жеткирүүнү үйрөтчүбүз. Адвокаттар менен иштөө боюнча жакшы долбоорубуз бар болчу, биз аларды чогултуп иш алып бардык. Алардын айрымдары азыркыга чеийн бейөкмөт уюмдар менен тыкыр кызматташып, ЛГБТ-адамдарга жардам берип келишет. Башкача айтканда, алар бул теманы терең түшүнүп, ЛГБТ-коомчулугу кандай көйгөйлөргө туш болорун мыкты билип калышкан. Менин оюмча бул эң чоң жеңиш.

2018-жылы биз айымдардын лидерлиги боюнча чоң конференция өткөрдүк. Анда 10 айым сөз сүйлөгөн, алардын арасында ЛГБТ-коомчулуктан да аялдар бар болчу. Бул эң кызыктуу тажрыйба болду. Ошондо биз ЛГБТ-уюмдары ЛГБТ-коомчулук жана өнөктөштөр менен гана иштеп чектелбешибиз керектигин түшүндүк. Жаңы өнөктөштөрдү издөө керектигин түшүндү, бул баарыбыз үчүн абдан маанилүү болду.

Биздин жеңишке өзүбүз тарткан “Анын тарыхы” деп аталган тасманы да кошсок болот. Ал 2020-жылы 26-январда Бишкекте жабык көрсөтулгөн. Бул биздин жарандар тарткан лесбиянкалар, бисексуалдар тууралуу уникалдуу тасма.

Буга чейин документалдык тасма тарткан чет жактагы кесипкөй адистер келчү. Бир долбоорго мен катышып, маек бергем, көпкө чейин сүйлөштү. Бирок натыйжада бирибиз дагы даяр продукт көрө алган жокпуз. Ошондуктан “Анын тарыхы” – бул биз тууралуу биздин мекендештер тарткан чоң эмгек. Менимче, тасма эң сонун тартылган.

— Ушул жылдар аралыгында ийгиликсиз иштер да болдубу

— Ооба, андай учурлар да болду. 7 жылда биз 7ге дакын долбоорду ишке ашырдык. Бейөкмөт уюмдар үчүн бул жетишсиз. Ийгиликсиз болду дегеним, мындан да көп долбоорлорду ишке ашырсак болмок. Тилекке каршы, жасай албадык. Бул каражатка жана убакытка келип такалган маселе.

— Биздин өлкөдө ЛГБТ-адамдар кандай көйгөйлөргө туш болот?

—Алар кандай көйгөйгө туш болбогонун айтуу оңойураак го дейм. Мен каршылаштарыбыз эмне деп айтып жүрүшкөнүн айтайын. Эң башкы айтылып жүргөн сөз – бул гомосексуализм жана, бисексуализм – бул оору дешкендер. Жок, бул оору эмес, кепти ушундан баштайлы. Эмнеге бул оору эмес экенинин себептерин айтып кереги жок деп ойлойм. Бул оору эмес экенин далилдеген белгилүү бир стандарттар бар, медицина, окумуштуулар бар.

Экинчи жаңылыштык… Азыр бир аз күлкүлүү болот. Кыздар тууралуу “ал жакшы эркекти жолуктура албаганы үчүн лесбиянка болду” деп айтышат. Ал эми гейлерди жөң гана жаман көрүшөт. Эркек өзүнүн артыкчылыктарынан баш тартып, аял болууда деп жактырышпайт. Ошондуктан гейлерди “катын” дешет.

Гомофобия тууралуу айтсак, бул физикалык күч колдонуу – келип сабап кетишкет. Сөз менен кемсинтишкен учурларды айтпай эле коеюн. Көчөдө тааныбаган эле адам сенин кебетең башкачараак экенин көрсө: “Сен лесбиянкасың же гейсиң” деп ачык эле бетке айтышат. Бул ЛГБТ-адамдардын жашоосунун бир бөлүгү.

Аялдарга сексуалдык зомбулук көрсөткөн учурлар бар: “А сен ушундай экенсиң, демек жакшы эркек көрө элек окшойсуң. Мен сени “дарылайм” деп чыгышат”. Милициялар атайылап эле акча талап кылган учурлар болот.

— Бул кандайча болот?

—Укук коргоо органдарынын кызматкерлери ЛГБТ-адамдар менен таанышуу сайттары аркылуу таанышып, жолугушууга чакырышат. Ал жолугушууга келгенде сайттагы жазышууну көрсөтүп: “Сенин жакындарыңа, кесиптештериңе көрсөтөм. Болбосо акча бер” дешет. Бул акча талап кылуунун классикалык схемасы.

— Ушундай акча талап кылууга учураган тааныштарыңыз барбы?

— Ооба, бар. Жада калса, милиция кызматкери ЛГБТ-адамга кол салып, бычак менен сайган учур да болгон. Милиция кызматкери жолугушууга чакырыптыр, ал гомофоб болчу экен. Жабырлануучу гей болгон, ал кадимки эле жолугушууга келдим деп ойлогон. Башында алар сүйлөшүп, кийин чакырган адам ага бычак менен кол салган. Гей өзүн коргой албай калган, дагы жакшы аман калды.

Бул 4 саат мурун болгон окуя. Жабырлануучу жардам сурап биздин уюмдагы  жактоочуга кайрылган. Сотко бердик, жактоочу аны утуп чыкты. Кол салган адам келтирилген чыгымдарды төлөп берген.

Көпчүлүк учурда ЛГБТ-адамдар түнт болушат. Алар жада калса, милицияга кайрылгандан да коркушат, себеби маалымат ата-энесине жетип калат деп коркушат. Ал эми алар буга даяр эмес. Жада калса, мындай иш милицияга жеткен күндө деле Кыргызстанда гомофобия же жек көрүү себеп болгон деген юридикалык классификация жок экен. Мыйзамга ылайык, мындай кол салуулар бейбаштык же денеге оор залал келтирүү катары эле каралып калат.

— Ал азыр Кыргызстанда жашайбы?

— Ооба, ал бул жерде. Анын жашоосу өзгөргөн жок, ал ЛГБТ экенин жашырып жашап жүрөт.

 Мындай абалга көнүп каласың. Башка өлкөдө же шаарда жашап айырманы сезмейинче ушул абал туура, ушундай болушу керек деп жашай бересиң.

— Кыргызстанда ЛГБТ-адамдардын укуктарына байланышкан көйгөйдү чечүү жолун кандай көрөсүз? Балким, бул үчүн ыңгайлуу убак өлкөнүн экономикасы гүлдөп өскөндө болот чыгар…

— Мен экономикага байланыштуу дегенге чоң суроо белгисин коет элем. Менимче, бул бири-биринен көз каранды болбогон нерселер. Дүйнөдө идеалдуу өлкө жок. Бардык жерде ЛГБТ-коомчулуктарда көйгөй бар, болгону бир жерде жакшыраак, бир жерде начар дегендей.

Кыргызстан тууралуу айтсам, мен нерсени өз аты менен атаганды үйрөнүшүбүз керек дейт элем. Мисалы, гомофобиядан улам кылмыш болсо, ошондой аталсын. Ошондой эле укуктук талаага өтүүбүз керек. Менимче, бул жалгыз туура жол. Бул ЛГБТ-адамдардын башкалар менен болгон мамилесиндеги көйгөйдү чечүүгө болгон кадам болмок. Бирок ал баары бир аягына чейин чечилбейт. Маданий, тарыхый мурас, экономикалык фактор… Бул жерде бир гана комплекстүү кадамдар керек, убакыт, адамдар, өсүү.

— Кыргызстанда ЛГБТ-активдүүлү Батыштан саясий качкын статусун алуу үчүен керек деген пикирлер да бар. Буга эмне дей аласыз?

— Алар кимдер экен? (күлүп) Эгерде ушундай ойлоп жатышса, Кудай үчүн ойлой беришсин. Эки нерсе бар. Биринчи – ар бир адамдын жашай турган жерин тандоо укугу, бул адам укугу декларациясында жазылган. Эгерде адам жашаган жерин өзгөрткүсү келсе, анда себептер бул жерде экинчи орунда. Экинчиси – иммиграция тууралуу. Өзүн-өзү сатып, анан башка өлкөгө качып кеткидей, биздин активисттер акылсыз эмес. Негизи кандай болот? ЛГБТ-адам активдүү болуп, бир нерсени өзгөрткүсү келет. Ал ошол багытта иш алып бара баштайт. Тилекке каршы, анын иши жашоосуна тоскоол болуп, өлкөдөн кетүүгө аргасыз болот. Биздин коомчулукта эч нерсе кылбагандар да бар. Бирок алар ЛГБТ-адам болгондуктан аларга жашоого мүмкүнчүлүк бербеген шарттар коюлуп, алар карыган ата-энесин таштап өлкөдөн кетүүгө аргасыз болгон учурлар да бар. Нидерландыга менин бир таанышым кеткен. Бул жерде жумушунда гомофобия болчу – аны дайыма кысымга алышып, коркутуп-үркүтүшкөн. Бул 5 жыл мурун болгон окуя.

ЛГБТ-активисттердин арасында чет жакка иммиграцияга кетүү үчүн баарына даярлар бар экенин да танбайм. Себеби биз баарыбыз ар түрдүүбүз…

— Сиздин уюм тарткан “Анын окуясы” аттуу документалдык тасма тууралуу айтып берсеңиз.

— Тасма тартуу идеясы 5 жыл мурун келген. Аны тартууга каражатты эми гана алдык. 2019-жылдын күз айларынан баштап тарттык. Биринчи этап – даярдануу – абдан татаал болду: биз бетин ачык көсөтүп сүйлөп бере турган баш каармандарды табышыбыз керек эле. Себеби каармандарды бетин көрсөтпөй же артынан тартуу анча жакшы ыкма эмес. Ошентип көпкө издедик.

Натыйжада 3 кыз таптык. Алардын экөө тасмада жүзү ачык тартылышты. Алар жашоосу кандай болуп өзгөрүп кетерин билишет. Үчүнчүсү бетин көрсөтпөй тартылууга макул болду, ошондуктан артынан тарттык. Натыйжада ЛГБТ-аялдар көргөн кордуктарды чагылдырган документалдык тасма пайда болду.

Материал Elgezit.kg тарабынан Норвегия-Хельсинский комитети тарабынан “Корголбогондордун окуясы: Кордук көргөндөр менен таанышуудан баштап зомбулуктун алдын алууга чейин” долбоорунун алкагында даярдалды.

Маектешкен Каныкей МАНАСОВА

Сүрөт: Наталья Заманских

Анын жүрүшүндө өлкө башчыга бир катар суроолор узатылды.

— Урматтуу Президент мырза, өлкөдөгү эпидемиологиялык кырдаалды турукташтыруу жеке көзөмөлүңүздө. Өкмөт кайсы багыттарда ишин күчөтүшү керек?

— Республикалык штаб күнү-түнү иштөөдө. Кубат Айылчиевич менен, башка жооптуу чиновниктер менен дайыма байланыштамын. Өкмөт оңой эмес кезде иштеп жатат. Ошондуктан, дагы бир ирет кайталайм, баарыбыз Өкмөткө жардам берчү мезгил.

Сынды, коомдогу болуп жаткан нааразычылыктарды мен да күнүгө айтып турам. Премьер-министрден баштап, бардык тиешелүү мамлекеттик орган жетекчилеринин өздөрүндө да толук маалымат бар. Эмне үчүн дегенде азыр биздеги болгон кемчиликтердин бардыгы тең эле социалдык түйүндөрдө ачык айтылып, жазылып атат. Кайрылып жатышат.

Азыр негизги маселелердин бири жалпы элибизди дары-дармек менен камсыздоо маселеси турат. Экинчи, кышка даярдык, жаңы окуу жылына даярдык маселелери турат. Бул боюнча да иштер жүрүп жатат.

Азыр баарыбызды эң кооптондуруп жаткан маселе — район-айылдардагы элибизди илдеттен коргоп калыш, алдын алыш, ооруп калгандарга мамлекет тарабынан жетишерлик жардам көрсөтүш жана дары-дармек менен камсыз кылуу маселеси болуп жатат. Мына ошолорду күчөтүш боюнча иштерди алып барып жатабыз.

Эл көп айтып жаткан маселелердин бири, муну мен облус жетекчилери, тиешелүү мамлекеттик органдар менен сүйлөшкөндө айтып жатам, сырттан келген каржылык жана гуманитардык жардамды кайда жумшап жатабыз, ошол маалыматтын ачыктыгын элге жеткизиш маселесин коюп жатам.

Келген гуманитардык жардамдын метрине, килограммына чейин эл билсин, каякка кеткенин деп, бул боюнча иштер жүрүп атат. Маалыматтарды жакшылап бере башташты. Кээ бир маселе чыгып калып жатат, кечээ жакында эле Дүйнөлүк банк Кыргызстанга гранттын негизинде тез жардам машиналарын берген, кымбат алып келген деген маселелер чыгып жатат. Тендерлердин тазалыгын камсыздоо маселеси бар.

Кандай гана кыйынчылыктар болбосун, биздин калган тармактарды да унутпашыбыз керек. Ошонун ичинде эң зарыл болгон экономикага абдан көңүл буруу зарыл.

Ошондуктан, жай турмушта башталган долбоорлор токтобойт, ошол багыттагы бардык иштер ишке аша баштайт жана биздин көзөмөлүбүздө турат. Жолдорду оңдоо, куруу, экспортко чыгып жаткан ишканаларды колдоо, жумушчу орундарды түзүү, ирригация, таза суу, санариптештирүү, аймакты өнүктүрүү маселелери, өлкөнүн дары чыгаруучу, медициналык каражатты чыгаруучу, фармацевтикалык компанияларын колдоо маселелери. Иш көп, баары тең көзөмөлдө. Алар боюнча унуткан жокпуз, ишти алып барып жатабыз.

Ошону менен бирге, бардык мекендештеримди чакырам. Мурда да айткам. Азыр да кайталап айтып коёюн. Медиктер талап кылган жөнөкөй эрежелерди бузбайлы, урматтуу мекендештерим. Тартип, биримдик азыр өтө зарыл. Ошондо гана биз ушул илдетти жеңебиз.

Медиктер талап кылган жөнөкөй эрежелерди бузбасак, ошону сактасак, вирустун тез жайылуусу да кескин түрдө азаят. Ар бирибиз, өзүбүз да жооптуу болушубуз керек. Мамлекет тарабынан буюрса, бардыгы аткарылат.

— Дүйнөлүк пандемия өлкө экономикасына терс таасирин тийгизип, бюджеттик тартыштык жаралды. Эл аралык каржы уюмдарынан каражаттар, өнөктөш өлкөлөрдөн жардам алынууда. Белгилүү болгондой, өлкөнүн тышкы карызы да мамлекеттик бюджетке жүк. Сырткы карыздарды жоюу, убактысын жылдыруу багытында Сиздин деңгээлде сүйлөшүүлөр болуп келгендиги маалым. Азыр кандай натыйжаларга жетише алдык?

— Пандемияга чейин эле сүйлөшүүлөр болуп келген. Ал сүйлөшүүлөр, албетте, токтогон жок, муну улантып жатабыз.

Буга чейин алынган карыздарды, биз — мамлекет, төлөшүбүз керек. Мына буга чейин 5 жыл, 10 жыл мурун, 15-20 жыл мурун алынган карыздарды төлөй турган учурлар келди. Кээ бирлери 5 жылдык мөөнөт менен алынган оор кредиттердин төлөө мөөнөтү дагы келип калды. Мөөнөтүн узартуу боюнча тынбай сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатабыз.

Биздин өнөктөштөр азыркы кырдаалды туура түшүнүп, Кыргызстанга көмөк көрсөтүүгө даяр экенин белгилешти. Мен өзүм бардык финансы институттары менен, тиешелүү мамлекет жетекчилери менен телефон аркылуу февраль айында сүйлөшө баштагам. Анын жыйынтыктары болуп жатат.

Мисал катары айтсам, июнь айында Париж клубунун кредиторлоруна тышкы карызды төлөө мөөнөтүн жылдыруу жөнүндө тиешелүү Меморандумга кол коюлду.

Андан тышкары, Кытай тарап менен, Париж клубунун мүчөлөрү — Германия, Франция, Дания, Корея, Япония менен, Сауд өнүктүрүү фонду, Кувейт экономикалык өнүктүрүү фонду менен да тышкы карызды төлөөнү убактылуу токтотуп туруу жөнүндө сүйлөшүүлөргө жетиштик. Аларга да рахмат, туура түшүнүп, муну дагы колдоп беришти.

«G20» тобуна кирген 20 ири мамлекеттин алкагында да тышкы карызды төлөөнү убактылуу токтотуп туруу жөнүндө макулдаштык.

Андан тышкары «айлана-чөйрөнү жакшыртууга багытталган аракеттер менен карызды жоюу» механизмин колдонууну демилгелеп жатабыз. Бул жаатта да иш уланып жатат. Эгерде биз койгон ушул маселе чечилип калса, биз эки жактан тең пайда табабыз: биринчиси — карыздан кутулабыз, экинчиси — ошол айлана-чөйрөдө болуп жаткан маселелерди дагы өзүнүн каражаты менен чечип алабыз.

Бул биздин мамлекет үчүн чечилип калса абдан жакшы болот эле. Муну бардык эл аралык форумдарда, аянтчаларда коебуз.

Ал эми азыр биз кредиттик саясатты өзгөрттүк. 5 жылдык кыска мөөнөттүү кредиттерди алганды токтотуп жатабыз. Дүйнөдө жүгүртүүдө акча көп. Бирок, биз тышкы карыздын жүгүн мындан ары жеңилдетишибиз керек. Ошондуктан, алсак дагы жеңилдетилген кредиттерди, айрыкча гранттарды издеп жатабыз. Ал боюнча иштеп жатабыз.

Алар биринчи кезекте калкыбыздын ден соолугу үчүн курч бойдон калып жаткан таза суу долбоорлоруна, жумушчу орун түзө турган ирригация тармагын оңдоого кетет. Башка дагы объектилер бар азыр. Экспортко чыгып жаткан ишканаларды колдоого, жумушчу орундарды түзүп жаткан, жаңы фабрика-заводдорду салып жаткан, анан айрыкча, мына каражаттарды региондорго буруп жатабыз — ишкерлерди, жаңы фабрика-заводдорду кургандарды салыктардан бошотуп жатабыз, ошолорго каражатты бурабыз.

— Азыр жарандык коом, медиа чөйрө Сиздин «Маалыматты манипуляциялоо жөнүндө» мыйзамга карата позицияңызды күтүүдө. Президенттин кароосуна келип түштү деп эки апта мурун аппаратыңыз билдирген. Ушул убакыт ичинде мыйзам менен таанышып, бир бүтүмгө келдиңизби?

— Бул мыйзам долбоорун парламент ичинде, анын сыртында, социалдык тармактарда кандай талкуу болгонуна, албетте, байкоо салдым, көз салдым.

Жактагандар бар, каршы чыккандар бар.

Менин жалпы позициям — биздин мамлекетте жалган маалыматка каршы мыйзам сөзсүз болушу керек.

Эң биринчи кезекте, азыр баарыбыз айтып жаткан адам укугун, адамдын ден соолугун коргоо үчүн биз адамды жалган жалаадан, фейк деп айтып жатпайбызбы, мына ошол фейк маалыматтан сакташыбыз керек.

Дүйнөлүк практика да ошону көрсөтүүдө. Айрым өнүккөн мамлекеттер да фейк маалыматка каршы күрөшүүдө. Мыйзамдарды кабыл алышууда. Бул маселе өнүккөн өлкөлөрдө да көтөрүлүп жатат.

Бизде да ошондой болушу керек.

Ушул мыйзамды жарандык коомдун, медиа тармактын катуу сынынан коркпой алып чыккан депутат Гүлшат Асылбаеванын, Айнура Осмонованын, парламент төрагасы баш болгон депутаттардын эмгегин белгилеп кетер элем.

Мына ушул мыйзамды талкуулап жатканда биздин коомдо фейк маселеси бар экенин көрдүк да. Мыйзам керектигин парламентте талкууда, ичинде, сыртында талаш-тартыш болгондо көрдүк.

Пандемиянын шартына туш болуп, албетте, кенен талкуу болбой калды.

Бул мыйзам канчалык терең талкуудан өттү, ал канчалык бышып жетилген мыйзам болду, бул башка маселе.

Бирок, түпкүрүндө мен ушул мыйзамды демилгелеп чыккандардын жана ал мыйзамды колдоп жаткандардын негизги философиясын — жалган маалыматка каршы күрөш керек экендигин колдойм.

Мага бир топ кайрылуулар келип түштү.

Жогоруда айткандай, мыйзамга кол коюумду өтүнгөн, мыйзамга вето коюмду өтүнгөн эки тарап бар. Мен эки тараптын тең жүйөөлөрү менен тааныштым.

Ток этерин айтканда — бул мыйзам керек. Бирок, аны дагы бышырыш керек. Ошондуктан, конституциялык укугума таянып, бул мыйзамды кайра кайтарам.

Бирок, бул мыйзам боюнча медиа тармактын өкүлдөрүнүн, депутаттардын, менин аппаратымдын, тийиштүү министрликтердин өкүлдөрүнүн катышуусунда мыйзам долбоорун кайрадан иштеп чыгууну сунуштайм.

Анткени бул мыйзам бизге керек. Баса белгилеп айтам, сөз эркиндигин чектөө эмес. Фейктерге каршы, жалган маалыматка каршы мыйзам керек.

Мурда да айткам, азыр да айттым. Биздин коом ачык. Ким болбосун, социалдык тармакка чыгып, өз арыз-муңун жеткирүүдө толук укугу жана мүмкүнчүлүгү бар. Менин президенттик тажрыйбамда мындай мисалдар абдан көп. Андай кайрылуулар аркылуу айрым жарандарга жардам берилди, айрымдар кызматына кайтып келди, же тескеричисинче бирөөлөрдүн арызынын негизинде кызматынан алынды.

Бирок, ал маалыматтарды фейктер эмес, өз жүзүн жашырбай эле биздин жарандар айтып жатты, азыр да айтууда. Мындан эч коркунуч жок. Эгерде, кимдир бирөөнүн адамдык абийирине шек келтирбесе, тескери чакырыктар болбосо, ал тескерисинче мамлекеттик органдарга, мага жардам.

Эмне үчүн дегенде, жер-жерлерде болуп жаткан көйгөйлүү проблемаларды айтып, чагылдырып турса, мен деле бул жерде баарын биле бербейм да, ошондуктан мен да билип, ишимди жылдырганга, элдин мамлекеттик бийликке ишенимин алып келгенге чоң жардам. Мен буга кызыкдармын. Маселени ачык айтып, жүзүн жашырбай, туура жеткиргенди колдойм.

Бирок, биздин жарандарыбыздын укугун тебелеген, ден соолугуна зыян келтирген, адамдык абийирине шек келтирген жалган маалыматтарга каршы мыйзам болуусу керек. Бул биздин Кыргызстан сыяктуу адам укугун сыйлаган мамлекетте кадимкидей көрүнүш болуусу керек.

— Кечээ жакында Сиз ыктыярчылар менен жолуктуңуз. Ал жерде өлкөдөгү ыктыярчы кыймылынын өнүгүшү — мамлекеттик структуралардын чабалдыгы деп баа берилди. Сиз ыктыярчылардын кыймылына кандай баа берет элеңиз?

— Эл башына кыйынчылык түшкөн кырдаалда, эсиңизде болсо, ыктыярчылар кыймылы ар дайым жанданат. Ошол эле Ош коогалаңын эстейли, Дача-СУ трагедиясын эстейли. Азыр дагы кыйынчылыкта эл биригүүдө.

Бул Кудайга шүгүр, табигый көрүнүш.

Кылып жаткан ишин жарыялаганы бар, унчукпай эле, билгизбей эле, көргөзбөй эле жасаганы бар.

Ыктыярчылар — чоң күчкө айланды. Муну реалдуу көрүп турабыз баарыбыз. Айрыкча пандемия мезгилинде.

Бирок, бизде азырынча стихиялуу болууда.

Бизде мамлекеттик бийликти сындоо курчуп турган мезгил. Ошондуктан, мүмкүн ыктыярчылар кыймылын да мамлекеттик органдардын чабалдыгы деп жатышкандыр.

Ооба, мен айтам, мамлекеттик органдар идеалдуу иштеген жок, кемчиликтер, оңдой турган жерлери көп.

Бирок, бул көрүнүшкө позитивдүү нукта карайм.

Мен мурда да айткам, азыр да кайталайм. Биздин элде алам дегенден, берем дегендер көп.

Бул биринчиден.

Экичиден, бул дүйнөлүк тажрыйба.

Көптөгөн өнүккөн өлкөлөрдө ушундай кыйынчылык учурларда гана эмес, жай турмуш күндөрү да ыктыярчылар активдүү иштегенин билебиз. Табиятты тазалайбыз деп, таштанды теришет. Кары- картаңдарды багышат. Жаныбарларга көз салышат. Айтор, турмуштун бардык катмарына таасирин тийгизген ыктыярчылардын болушу — бул ошол коомдун зиректиги.

Бизде деле азыр өлкөдөн сырттагы мекендештерибиз дагы өз жардамдарын аябай, жакындарына, айылына, районуна, мекемелерге жардам берип атышат.

Мен жана айткандай, бизде бул стихиялуу болууда.

Ошол жолугушууда да балдар айтышты, мыйзамдык алкакта ыктыярчынын статусун — макамын бекитсек деп. Менимче, келечекте парламент ушул багытта иштесе жакшы болот. Бул туура коюлган маселе. Мен дагы колдойм. Муну бир нормативдик документ менен жолго салышыбыз керек.

Бул бүгүнкү күндүн реалдуулугу. Мамлекеттик бийлик мына ушундай пайдалуу күчкө, кыймылга таянып, көп ишти алдыга жылдырса болот. Аны бүгүнкү күндө көрүп жатабыз. Болгону, туура багыт берип, координациялоо иштерин жакшыртышыбыз керек. Ал тууралуу өкмөткө, республикалык штабга сунуштарды айттым. Азыр бул боюнча иш жүрүп жатат.

— Сооронбай Шарипович, ушул кепти улай социалдык тармактагы талкуу болгон бир суроону бергим келип турат. Жакында эле, «медицина факультетин бүткөн Президенттин кызы Жээнбекова Бактыгүл эмнеге эл катары оорулууларды дарылабайт» деген талкуулар болду. Сиздин үй-бүлөңүз тууралуу дээрлик маалымат жок экен. Мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, угармандардын ушул суроосун берсем: азыркы кезде Сиздин жакындарыңыз элге жардам берүүдөбү?

— Кызым боюнча тактоо киргизип коеюн. Славян университетинин финансы факультетин бүткөн. Ал медик эмес. Кудайга шүгүр, жакында эле экинчи уулдуу болуп, азыр балдары менен үйдө.

Менин жубайым илгертен баштап эле, көп жылдар болду, мүмкүнчүлүккө жараша кайрымдуулук ишин жасап келет. Бирок, кайда, кимге берет, алган кишилер дагы ал кишинин жардам берип жатканын билбейт. Баягы «оң колуң бергенди сол колуң билбесин» деген принцип менен иштеп келе жатат. Азыр деле үй-бүлөбүздүн мүмкүнчүлүгүнө жараша ошол кайрымдуулук иштерди улантат.

Ал эми кызым, элибизде айтмакчы, «чыккан кыз — чийден тышкары» дегендей, өз үй-бүлөсү менен алек. Күйөө балам экөө ушул пандемия башталгандан бери, апрель айынан башташкан экен, муктаждарга, дарыгерлерге тамак-аш, дары-дармек таратып, колунан келген жардамын берип жатабыз дешти.

Кыз бала ата-энеге өзгөчө күйүмдүү болот экен. Айрыкча мага абдан күйөт, терс таасирин тийгизип албайын деп өзүн көп нерседен чектейт. Ал кайрымдуулук иштерин деле тынч улантып жатышат. Аны токтотпойт деп ойлойм.

— Айрым өлкөлөр азыркы кырдаалда каза болгон жарандарынын элесине арнап, Жалпы улуттук аза күтүү күнү деп жарыялоодо. Биздин мамлекетте да, тилекке каршы, мекендештерибиз ушул илдеттин кесепетинен каза болушту…

— Ооба, менин да бул тууралуу ойлорум бар. Айтпай турайын дедим эле, маалымат берип коеюн. 31-июль Курман айт деп жарыяланды.

30-июлду өлкө боюнча жалпы улуттук аза күтүү күнү деп жарыялайм. Тиешелүү Жарлык чыгат, буйруса.

Ошол аза күтүү күнүндө каза болгон мекендештерибизге куран окуталы.

Дагы бир ирет каза болгон мекендештеримдин жакындарына терең кайгыруу менен көңүл айтам.

Ар бир кыргызстандыктын башына келген кыйынчылык, оор жоготуу менин жүрөгүмдө.

Чоң жоготууга туш болгон мекендештериме сабыр тилейм, кайрат тилейм. Маркумдардын бейиши болсун дейм. Кыргызстаныбызды Жараткан Кудай өзү колдосун.

— Айтканыңыз келсин, мамлекетибиз ушул кыйынчылыктарды жеңип, жакшы күндөр көп болсун. Урматтуу Президент, өзүңүздүн убактыңызды бөлүп, азыркы кырдаал боюнча суроолорго жооп бергендигиңиз үчүн ыраазычылык билдиребиз.

— Сизге дагы чоң рахмат, оорубаңыз, ийгиликтерди каалайм.

Эскерте кетсек, туура бир жума мурун 18-июлда президент Коомдук телерадиоберүү корпорациясынын «Биринчи радио» радиостанциясына кеңири маек куруп берген.

Жолугушууда кандай талкуу болуп, кандай көйгөйлөр көтөрүлгөнү тууралуу активист, «Поколение Best» кыймылынын лидери Нуриля Чолпонбаева Elgezit.kg редакциясына айтып берди.

— Нуриля, өлкө президенти менен жолугушуудан эмне күттүңүз эле жана ал үмүтүңүз акталдыбы?

— Жолугушууга чейин эле социалдык тармактардагы “диван эксперттер” эч кандай пайда чыкпай турган жолугушууга бара жатканыбызды жазышып, бизди сындап жатышты. Ал эми чын чынына келгенде иш-чара ачык болду, эч кандай регламент болгон жок, ар бирибиз оюбузду толук жеткире алдык, убакыт боюнча чектөөлөр болгон жок. Президентке курч суроолор берилип жатты, айрым учурларда өтө катуу сындар да айтылды. Эч кандай тартынуу болгон жок, бир столдун айланасына чогулгандар баарыбыз тең экенибизди сезип турдук. Мактоо, жагалдануу болгон жок. Катышуучулар бийликти мактаган, “дүжүр” активисттер эмес экени кубандырды. Президент Жээнбеков ачык, жөнөкөй адам экен, ар бирибизди угуп, көпчүлүк маселелерди өз көзөмөлүнө аларын билдирди.

— Президенттин алдында кандай маселелер көтөрүлдү?

— Иш-чараны өлкө башчысы өзү ачып берди, жасап жаткан ишибиз үчүн бизге ыраазычылык билдирип, азыр ыктыярчыларга ишеним жогору экенин белгилеп, балким биз ага караганда коронавирус тууралуу көбүрөөк маалыматка ээ болушубуз мүмкүн экенин, себеби биз “талаада” иштеп жатканыбызды айтты.

Иш-чараны Бабур Тольбаев ачты, ал коронавирус инфекциясынан көз жумгандарга Куран окуду. Экономист катары ал президентке өлкөнүн финансылык тармагын жандандыруу чаралары тууралуу айтып берди. Тактап айтканда, ал 6 пайыздык жеңилдетилген насыядан баш тартууну сунуштады, себеби азыр эл ансыз деле насыядан насыя алып, карызга батып калганын белгиледи. Бабур Тольбаев анын ордуна жардамга муктаж болгондорго накталай акча берүүну сунуштады. Ал АКШны мисал келтирип, ал жакта 1200 доллардан компенсация төлөнгөнүн белгиледи. Анын пикиринде, бул каражат өлкөнүн экономикасын жандандырууга жакшы шарт түзүп, өлкөдөгү социалдык чыңалууну басаңдатат.

Көпчүлүк гуманитардык жүктөрдү салык жана бажы төлөмдөрүнөн бошотууну суранышты. Тактап айтканда, Россиядан 6 млн долларлык жардам келиши керектигин, бирок салык менен байланышкан бюрократиялык көрүнүштөрдөн улам жүк дагы деле Кыргызстанга келе электигин айтышты.

Эркин Рыскулбеков коронавирус инфекциясынан каза болгондорго бир күн аза күтүү сунушун берди. Ошондой эле коррупция, мамлекеттик органдар керектүү медициналык жабдыктарды сатып алып жатканда баалар жогору көрсөтүлүп жатканын айтты. Ыктыярчылар ошол эле аппараттарды алда канча арзан сатып алышканы мисал келтирилди. Президент бул маселени жеке көзөмөлүнө аларын билдирди.

Мындан сырткары башкы дарыгерлерден, Саламаттыкты сактоо министрлигинен корккон медиктер тууралуу маселе көтөрүлүп, алар өз көйгөйү, жеке коргонуучу кийимдердин жетишсиздиги, дары-дармектердин тартыштыгы, компенсация төлөнбөй жатканы тууралуу ачык айтып чыга алышпаганы да белгиленди. Сооронбай Жээнбеков бул маселени дагы көзөмөлгө аларын айтып, дарыгерлерди бардык көйгөйлөр тууралуу ачык айтып чыгууга чакырды.

— Facebook баракчаңызга президентке чындыкты айтууга сөз бергенсиз. Сиздин чындыгыңыз кандай эле?

— Биринчиден, мен медиктерге компенсация төлөнбөй калган көйгөйгө туш болдум. “Кызыл аймакта” иштеген дарыгерлер үчүн камсыздандыруу уюштуруп берүүнү сурандым. Ошондой эле жаңы ооруканаларды куруу маселеси да көтөрүлдү. Президент сентябрь айында Бишкек жана Ош шаарына жеңил курулуш каражаттарынан 2 инфекциялык оорукана куруларын билдирип, сөз берди. Ошондой эле мен башка илдет менен ооругандарга да көңул бөлүүнү сурандым. Жүрөк-кант тамыр оорулары, кнат диабети, онкологиялык ооруга чалдыккан бейтаптарга өзгөчө көңүл бурууну сурандым. Азыр көпчүлүк канды суюлтуучу дарыларды ичип жатышат, күзүндө инфаркт жана инсульт болгондор көбөйбөйбү деген суроо туулду. Ошондуктан башка илдет менен күрөшө турган ооруканалардын баарын оңдоп-түзөө керек. Президент кандай иштерди аткарып жатканы тууралуу элге маалымат жетпей жатканын да айттым. Биз өлкө башчысы кандай иштерди аткарып жатканын өз оозунан уктук. Бирок бул тууралуу эл билбейт, эл ал эч нерсе кылбай эле отурат деп жатат. Ооба, ал өзүн мактагысы келбегенин түшүнөбүз. Бирок ал эл менен көбүрөөк жолугушуусу керек, онлайн-эфирлерди уюштуруусу керек. Бизге, ыктыярчыларга келип, кандай иштеп жатканыбызды да көрүп кетсе болот.

— Президент менен байланышуу мындан ары кандай жол менен кетмей болду?

— Сооронбай Жээнбеков белгилүү бир убактан кийин жолугушуу салтын улантууну сунуштады. Ишибиздин жыйынтыгы тууралуу сүйлөшмөй болдук. Ошондой эле ал башка активисттер, врачтар менен онлайн-жолугушууларды өткөрөрүн билдирди. Мындан сырткары, биз WhatsApp-чат түздү, ал жакка бүгүнкү жолугушуунун бардык катышуучулары кирди, анын ичинде президенттин маалымат катчысы Толгонай Стамалиева, президенттик аппарат жетекчисинин орун басары Алмаз Кененбаев жана вице-премьер Аида Исмаилова да бар. Президент суроолор болсо ушул чатка жазып турууну, керек болсо отургуч, катетер жетишпей жатса да кайрылсак болорун билдирди. Бул схема көп маселелерди чечүүгө жардам берет деп ишенем.

— Сиздин оюңузча, президент баардыгыңыздарды уктубу?

— Мен мисалы жолугушуудан жакшы таасир алдым. Президент ачык экенин жана коронавирус менен күрөшүүдө биргеликте иштөөгө даяр экенин көрсөттү. Эшерде жакынкы 2 жумада биздин жолугушуунун жакшы жыйынтыктары билине баштаса, анда жолугушуу текке кеткен жок деп санасак болот. Ошондуктан келгиле, иш кандай өңүттө уланарын карап туралы.

Маектешкен Семетей АМАНБЕКОВ

Төмөндө маектин текстин толугу менен жарыялайбыз.

— Урматтуу Президент мырза, учурдун талылуу суроолоруна өз оозуңуздан жооп алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болуп отурабыз. Биздин радионун угармандарынын суроолору көп. Бүгүн айрымдарына орун берсек. Башында Сиздин пикириңизди билсек. Азыркы кырдаалды Сиз кандай баалап жатасыз?

— Кырдаал курч. Аны жашырган жокпуз жана жашыра албайбыз. Ондогон мекендештерибиз каза болду. Алардын арасында мен жакшы тааныган белгилүү инсандар да өтүп кетти.

Жогорку Кеңештин мурдагы спикери Чыныбай Турсунбеков, белгилүү диний аалым Чубак Жалилов, окумуштуу Жангороз Каниметов жана башка ондогон атуулдарыбыз бар.

Маркумдардын жакындарына көңүл айтам, сабыр тилейм. Бул оорудан көз жумган биздин ар бир мекендешибизге бейишин тилейм. Жаткан жери жайлуу болсун, топурагы торко болсун.

Илдет тууралуу айтып кетсем, маалымат декабрда тарады. Январдан тарта жеке көзөмөлүмө алгам. Алгачкы күндөн тарта Өкмөт менен биргеликте аэропорттордо, чек арадагы өткөрмө пункттарда илдетти киргизбөө иш-чараларын көрө баштаганбыз. Кырдаалды алдын алуу максатында 27-январь күнү Коопсуздук кеңешининин ушул маселеге арналган биринчи жыйыны өтүп, ошол жерде тапшырмаларды бергенбиз. Андан кийин дагы бул маселеге Коопсуздук кеңешинде көп кайрылдык.

Мартта карантин киргизгенге мажбур болгонбуз. Анын максаты — вирустун андан ары жайылышына бөгөт коюу эле.

Эң негизгиси — калкты санитардык нормаларды сактоого көндүрүү эле. Эки ай ошондой тартипте жашадык. Бул өтө кыйын чечим болду. Экономикага катуу сокку болорун билгем. Бирок, кабыл алууга туура келген. Дагы кайталап кетем, биринчи максат — элибизди илдет жайылбаш үчүн санитардык нормаларды сактоого көндүрүү болчу. Ар кандай жолдор менен түшүндүрүү иштерин жүргүзгөнбүз.

Таразанын бир тарабында экономика, экинчи жагында улуттун саламаттыгы турду.

Албетте, карантин менен узакка жашоо мүмкүн эмес. Карантин алынган соң, тартип сакталган жок. Буга кошумча кээ бир саясатчылар ачык эле чыгып, парламентте да, анын сыртында да «коронавирус жок, бийлик элди митингге чыгарбаш үчүн жөн эле айтып атат, сырттан каражат алыш үчүн ушундай кылып жатат» деген ойлорду айтып, ага ишенгендер да болду. Ошондой нерселерден жетишкен ийгиликти кармай албай калдык.

Мен кечээ жакында медиктер менен жолуктум. Профессор Оморов башка өлкөлөрдүн мисалдарын айтты, илдеттин жайылышынын негизги себеби — негизги 5 принциптин сакталбагандыгында деп.

Бул эрежелерди биз карантин учурунда 2 ай бою кармагыла, сактагыла дедик. Тартип, биримдик, ынтымак менен чыгабыз. Айрыкча биздин медиктер айткан принциптерди кармагыла деп жаттык. Бул кандай эреже? Колду жуу, маска тагын, социалдык дистанцияны карма, ооруп калсаң дарыгерге кайрыл, кеңеш ал. Эгерде оорураак болсоң больницага жат, жеңил болсо үйдө дарылан, ооруп калгандан кийин бирөө менен контактка барба. Өзүңдү сакта, андан кийин жаныңдагыны сакта деген нерсе — бул жөнөкөй нерсе да. Ушуларды сактабаган үчүн вирус тарады. Бирок дагы деле айтып, талап кылып жатабыз, бул эрежелерди сакташыбыз керек.

Бул күрөштө биздин мамлекеттин мүмкүнчүлүктөрү башка мамлекеттерге караганда чектелген.

Бизде резерв болгон эмес. Бюджеттик кодекс кабыл алынгандан кийин, бир статья бар, өзгөчө кырдаал мезгилине деп 1.5 миллиард сомго чейин топтолот. Мына ошону жумшап келгенбиз. Сел жүрсө, жолдорду алып кетсе, же көчкү жүрсө.

Бизнести оор мезгилде колдой турган каражат түзүлгөн эмес.

Мен айтып эле жүрөм, бизде демократия күчтүү. Ал абдан керек. Бирок, экономика жагын дагы ойлоп жүрүшүбүз керек эле. Ушундан биз кыйналып калдык.

Алгачкы күндөрдөн тартып эле Россия тарап менен сүйлөшүп келдим. Эң алгачкы жолу бул вирустан коргонууда колдоо көрсөтүү маселесин Владимир Владимирович Путин менен 28-февралда Москвага барганда сүйлөшкөнбүз.

Андан бери медициналык каражат жагынан бир топ жардам келди. Азыр дагы күтүп жатабыз. Адистик жагынан да жардам берет. Медиктердин алгачкы тобу келип, биздеги кырдаалды мониторинг кылып кеткен.

Ошол мониторингдин натыйжасында жоон топ врачтар келе жатат. Биздин дарыгерлер үчүн тажрыйба алмашуу жагынан бул чоң жардам болот.

Андан кийин Владимир Владимирович менен дагы 2 ирет сүйлөштүк, дагы жардам келет. Андан тышкары боордош мамлекеттерибиз, коңшу Кытай, Түркия, Катар, Кувейт, биз менен өнөктөш мамилеси бар мамлекеттерден дагы жардамдар келип жатат.

Мен өнөктөш эл аралык уюмдардын дээрлик баары менен, буга чейин башталган таза суу, ирригация сыяктуу долбоорлорго каржылоону токтотпоо жана пандемия шартында жардам берүү тууралуу жеке өзүм сүйлөшүп, ошол каналдар аркылуу да жардам келүүдө.

Азыр эл оозунда эң көп айтылган нерсе — сырттан келген акчаны чоңдор «жеп койду» деген сөз. Мен бул боюнча буга чейин да айткам, азыр да айтам. Андайга жол берилбейт. Жеке өзүмдүн, премьердин көзөмөлүндө. Өкмөт келген каражаттын максаттуу колдонулушуна башы менен жооп берет! Эл алдында, мыйзам алдында, Кудай алдында да.

Урматтуу мекендештериме айтаарым, ооба абал оор. Муну баарыбыз билип турабыз. Биз жалпы кыргызстандыктар пандемия шартында жашаганды жана эмгектенгенди үйрөнүшүбүз керек. Экономикалык, социалдык долбоорлор токтобойт. Жаңыларын баштайбыз. Менин президенттик ишимде калкты таза суу менен камсыздоо, ирригацияны оңдоо, калкты арзан турак жай менен камсыз кылуу программалары кырдаал канчалык кыйын болсо да токтобойт.

Социалдык тармакта иштегендердин айлыгы үзгүлтүккө учурабайт. Баары тең убагында төлөнөт. Аялуу катмардагы жарандарыбызды колдоо саясаты да көзөмөлдө. Муну да токтотпойбуз.

Өлкөнү санариптештирүү мурдагыдан да ыкчам темпте жүрөт. Анткени пандемия санарипке болгон муктаждыкты абдан күчөттү. Бул талапты азыр да катуу коюп жатам. Бардык тармактар боюнча санариптештирүүнү тездетебиз. Жыйынтыгын көрүп жатабыз, биз дүйнөлүк рейтингде санариптештирүү боюнча 9 позицияга алдыга жылдык. Бул кыска мөөнөттөгү абдан чоң жетишкендик деп эсептейм.

Деги эле калктын турмушун жакшыртууга багытталган бардык долбоорлор токтобойт.

Биз мындан да оор кыйынчылыктарды жеңип келген элбиз. Үмүттү үзбөйлү, урматтуу агайын-туугандар, мекендештерим! Тарыхыбызда мындан да оор сыноолорду өткөзгөнбүз. Бул кыйынчылыктардан да чыгабыз. Ооруну жеңүүнүн бир эле жолу бар: улуттук биримдик, эбегейсиз жоопкерчилик, абдан терең ишеним.

Негизгиси — жерибиздеги тынчтык жана элибиздин амандыгы.

Кечээ жакында Аалы акыныбыз, баталуу элбиз деп ырдаптыр. Абдан кунт коюп уктум. Угуп койсо деп каалоо айтат элем.

Адамзаттын башына түшкөн мүшкүлдү дүйнө эли менен катар биз да жеңип чыгабыз.

Президент катары менин ар бир күнүм ушул пандемия менен башталып, пандемия менен бүтүп жатат. Эң маанилүү жана керектүү жагдайлар боюнча менде толук маалыматтар бар. Өкмөт, жергиликтүү бийлик эмне чараларды көрүп жатканынан толук кабардармын. Өзүм дагы күнүгө талапты коюп, сүйлөшүп, тиешелүү чараларды көрүү, элге медициналык кызмат көрсөтүү, дары-дармек менен камсыз кылуу боюнча талаптарды коюп жатам.

Азыркы жагдай мамлекеттик системадагы бир топ илдетибизди ашкереледи. Жыйынтыктарды чыгарабыз. Бир топ мамлекеттик маселелер, багыттар боюнча терең ойлонуудамын. Мамлекеттин, элдин жашоосуна таасир этчү бир топ кадамдарга барабыз, буйруса. Анын негизгиси — саламаттыкты сактоо тармагын кескин жаңыртуу, жакшыртуу. Болбосо бүгүн баарыбыз туш болдук, улут саламаттыгына коркунуч жаралды. Буйруса, саламаттыкты сактоо тармагын толук реформа жасайбыз.

— Элди түйшөлткөн азыркы учурдун маселеси дары-дармек болууда. Баасын көтөргөндөр жазаланат дегенсиз. Аны да коомчулук күтүп калды. Мындан тышкары, дары-дармек запасын түзүү, рыноктогу таңсыктыкты, дефицитти жоюу боюнча мамлекеттик деңгээлде кандай иштер болууда?

— Мен бул боюнча жалпы мекендештериме болгон кайрылууда дагы айткам. Калкыбыздын башына ушундай оор мезгил келип турганда ошол нерседен пайда табам деген адамдардын баары тең элдин душманы деп. Бир эле дары ташыгандар эмес, жалпы эле айткым келет, ишкерлерге, ар бир адамга.

Азыр бул менин жеке көзөмөлүмдө, Өкмөт башчынын көзөмөлүндө. Тиешелүү мамлекеттик органдар буга көзөмөл кылып жатышат. Көрүп жатасыңар, бул багытта катуу иш алпарып жатабыз.

Экинчи маселе, негизги маселе — ошол ишкерлерди колдоо маселеси. Ошол фармацевтика тармагында иштеп жаткан, фабрика салып жаткан, дары, медициналык каражаттары чыгарып жаткан ишкерлерди колдоо маселесин колго алып жатабыз. Премьер менен дагы сүйлөштүм, болгон каражаттарды ушул багытка да жумшайлы, берели деп. Мамлекеттик банк, Кыргыз-орус өнүктүрүү фондунан, сырттан келген каражаттардан дагы ошолорго берүү, колдоо боюнча ишти колго алып жатабыз.

Көп дарыны сырттан алып келүү, импорттун ордун толтуруу боюнча дагы сүйлөшүп жатабыз, бул боюнча дагы иш болот. Негизгиси, мамлекеттин материалдык резерви бар. Мурун дары-дармектер дагы ошол жерге сакталып келген. Көп жыл болуп калыптыр, токтотуп коюшкан. Азыр мына Өкмөт менен сүйлөштүк, Өкмөт иштеп жатат. 65 эң керектүү деген дары-дармекти запас кылалы деп бул боюнча дагы иштеп жатабыз. Буюрса Өкмөт бул ишти жасай баштайт.

— Пандемия шартында азыр саясий кырдаал да чыңалууда. Айрым саясий партиялар менен бирге айрым жарандар да күзгү шайлоону токтотуу керек деген сунуш, талаптарын айтууда. Президенттин жарлыгы чыкты, шайлоону 4-октябрда өткөрүү боюнча Борбордук шайлоо комиссиясы ишин баштады. Бул пикирлерге кандай жооп бересиз. Шайлоо эмнеге пандемияга карабай өз убагында өтүшү керек?

— Ооба, бул тууралуу угуп жатам, окуп жатам. Ар кандай күчтөр талкуу жүргүзүп башташты. Мамлекеттик бийликтин социалдык-экономикалык багыттагы максаттардан тышкары саясий да милдеттерибиз бар.

Ооба, азыр ар бирибиз өзүбүздүн, балдарыбыздын, ата-энебиздин ден соолугун ойлоп, сарсанаабыз. Аны мен түшүнүп, баарын билип турам. Негизги түйшүгүбүз ушул болуп калды. Бир жагынан дары-дармек тартыштыгы, экинчи жагынан дарыгерлерибиз жетишпей, негизги түйшүгүбүз ушул болууда.

«Кайдагы шайлоо, кайдагы саясат» деген суроо азыр жөндүү болуп, айрым мекендештерге жагып жатат, анткени кырдаал ошондой болууда да.

Бирок, урматтуу мекендештерим, президент катары айтам, баардыгы өз убагында аткарылышы керек. Кандай гана кыйынчылыктар болбосун, эртеңкини унутууга акыбыз жок. Ошонубуз менен элбиз, ошонубуз менен укуктук мамлекетпиз.

Эгерде биз сыноо болсо, кыйынчылыктар болсо, мыйзамды бузалы, Конституцияны бузалы деп, башка жолго бургандарды ээрчип кетсек, анда укуктук мамлекетти кура албайбыз. Ошондуктан, күздөгү парламенттик шайлоолор өзүнүн мерчемделген конституциялык мөөнөтүндө өтөт.

Мен буга тийиштүү Жарлыкка кол койдум. Борбордук шайлоо комиссиясы мыйзам алкагында ишин баштады.

Шайлоо өтпөшү керек деп, бүгүн куру популизм менен алек болуп жаткан партиялар баш болуп каттоодон өттү.

Мен кайрылат элем, урматтуу «Ата мекен» жана «Республика» партиясынын квотасы менен дайындалган Борбордук комиссиянын мүчөлөрүнө. Ушул партиялардан шайланып, иштеп келген, иштеп жаткан депутаттарга ушул партиялардан кайра депутат болуп келем деген саясатчылар жана алардын күйөрмандарына айтаар элем. Саясат менен ашкере алектенип, элди шайлоого байланыштуу маселеде адаштырууну токтотууга чакырам. Бул Конституцияда каралган маселе. Жок дегенде ушундай кыйын кырдаалда жигитчилигиңерди көрсөтүп, саясий күрөштү мыйзам алкагында алып барууга үндөйм.

Мамлекеттин тагдырын, элдин тагдырын оюнчук көрүүгө эч кимге укук берилген эмес.

Мекендештериме айтаарым, көпчүлүгүңөр бийликти сындап жатасыңар. Андан да көбүңөр вирус менен күрөшүүгө жардам берип жатасыңар. Эң алдыңкы катарда илдет тарабасын деп чоң иш жасап жатасыңар. Мен сиздердин ушул жаратмандык позицияңарга таазим этем жана саясатчыларды сиздерден үлгү алса дейм.

Ток этерин айтканда, алдыда келе жаткан парламенттик шайлоолор Конституцияда аныкталган мөөнөттө өткөрүлөт. Борбордук шайлоо комиссиясы азыр иштеп жатат. Чыгымдарды азайтат. Бул боюнча тапшырмалар берилген. Өкмөт менен бирдикте пандемия шартында шайлоону өткөрүүнү караштырып жатат. Негизгиси эл саламаттыгына кедергисин тийгизбөө жагын карап жатышат.

Буйруса, бардык мамлекеттик органдар, Өкмөт, БШК, жергиликтүү бийлик, мен башында туруп, бардык партияларга, бардык катышкан жарандарга бирдей шарт түзүп беребиз.

— Пандемиянын шартында Өкмөттү дайым колдоп келдиңиз. Бирок алардын жасаган ишине коомчулуктун ичи чыкпай, көрүнөрлүк иш кыла албай жатат деген сындар көп айтылууда. Бул сындардын канчалык денгээлде чындыгы бар деп эсептейсиз? Өкмөттү кетирип, жаңысын алып келиш керек дегендер да бар.

— Билесиңер, Кубат Айылчиевич буга чейин Премьердин биринчи орун басары болуп келген. Вируска каршы күрөштөгү оор мезгилде, карантин кирип атканда Республикалык штабдын ишинин баарын өзү жетектеп келген. Ошондуктан, бул багытта колунан келишинче кырдаалды көзөмөлдөп жатат.

Мен колумдан келишинче президент катары жардам берип жатам. Азыр шайлоого аз калды, 3 айга жакын калды. Өкмөттү кетирүүдөн азыр пайда жок. Азыр биз эми мүмкүн болушунча колдо болгон адамдык ресурстун баарын мобилизациялап, күчтү бириктирип, иштешибиз керек. Колуна кол, бутуна бут болуп, Өкмөткө жардам беришибиз керек. Азыр сындай турган мезгил эмес. Азыр жардам бере турган мезгил. Бардык мүмкүнчүлүк, аракеттерди бириктирип, ынтымакта, тартипте илдетке каршы турушубуз керек.

Өкмөт болсо, мен жогоруда айткандай, парламенттик шайлоодон кийин Конституцияга ылайык кайра куралат. Ошол мыйзамдуу жол менен алмашат.

Бул Өкмөт калабы, калбайбы ошол келген парламент өздөрү чечет, бул парламенттин укугу. Парламенттик шайлоо болушу керек дегеним да ошол.

Аткаруу бийлиги, мыйзам чыгаруу бийлиги туруктуу иштеши керек. Ошондуктан биз мыйзамдуу жол менен кете беришибиз керек, мыйзамдуу жол менен бардык иштер бүтүшү керек.

— Урматтуу Президент мырза, акыркы мезгилде бийликти кулатуу багытында түрдүү чакырыктар пайда болуп жатат. Айрыкча жаштардын арасында. Бул чакырыктардын артында кайсы бир күчтөр турабы же коомдун маанайы ушундай түзүлүп калды деп эсептейсизби?

— Азыр мына көрүп турасыңар, Кыргызстанда эки маселе жанаша жүрүп жатат.

Биринчиси — ковид. Ал абдан чоң маселе. Элибиздин, улуттун саламаттыгы.

Экинчиси, бийликке болгон күрөш. Ал да өз күчүндө.

Азыркы кээ бир саясий күчтөр ковиддин кесепетинен жаралган кырдаалды пайдаланып, саясий кырдаалды чайпалткысы келген, өз дивидендин алгысы келген саясатчылар жок эмес, бар.

Менин президенттик милдетим — ковидге каршы күрөш, элдин саламаттыгын сактоо.

Ушуга тете дагы чоң милдетим бар — бул саясий чайкоочулукка жол бербөө, коомдогу туруктуулукту сактап калуу.

Менин шайлоо өтүшү керек дегеним да ошол себептен.

Шайлоо аркылуу бийликке келишсин, каалаганы.

Аны эл чечет. Эл кимди шайласа, алар келип Өкмөттү курасын. Ал ошол парламенттин укугу.

Көчөдөгү саясий чайкоочулук, бет тырмарлык менен эмес, аны жогоруда да айттым, мыйзамдуу жол менен келишсин.

Мен түшүнүп турам, окуп, угуп жатам. Бардыгын билем.

Азыр эл абдан ачуулуу.

Көптөр өз жакындарын жоготту. Бул абдан оор нерсе.

Муну айрым саясатчылар элдин пайдасына эмес, өз кызыкчылыгына пайдалангысы келгендер дагы жок эмес, биз ошого жол бербешибиз керек.

Мыйзамдуу жол менен бийликке келгиле, шайлоого катышкыла, эгерде шайлоодон утсаңар, келип алып Өкмөттү курагыла деп айтып жатам.

Жаштарга да кайрылып кетет элем, соц тармакта деги эле саясатта активдүүлүгү, жарандык активдүүлүгү бул — өлкө үчүн, биз үчүн жакшы көрүнүш. Жаштар биздин келечегибиз. Ачык өлкөбүз.

Бир гана тилек, кандай гана күрөш болбосун, чыдамкайлык менен укук талаасында, өзүнүн гана эмес, башканын да укугун сыйлоо менен алып баруу керек. Бирөөнүн колунда курал болуп калбоо керек. Жаш мекендештериме менин каалоом ушундай.

— Акыркы кезде көп нерсени талдап, терең ойлонуп анализ кылып жатам дедиңиз. Азыркы кырдаалда эмне Сизди өкүндүрөт? Эмне кубантат?

— Мени Президент катары, жаран катары да чиновниктердин армиясындагы адам фактору, тагыраак айтканда, жоопкерчиликсиздик, кайдыгерлик абдан өкүндүрөт.

Бир мисалга токтолуп кетейин. Кечээ Токмоктогу «Транс текстиль» фабрикасына бардым. Мурун дагы баргам. Булар кездеме чыгара башташкан. Алар эми профилин өзгөртүп, маска чыгара башташты.

Эми азыр биз маскага абдан муктаж болбодукпу. Сырттан алып келип жаттык. Мына ошол сырттан келип жаткан масканы токтотуп, бир эле бизге эмес, экспортко чыкканга чоң мүмкүнчүлүгү бар фабриканы башташкан да.

Эми ошого жардам бергендин ордуна, биздин мамлекеттик органдар, айрыкча орто звенодогу чиновниктердин кайдыгерлигинен, шалаакылыгынан улам бир-эки кагаз ала албагандыктан толук кандуу иштей албай жатат. Кечээ ушуну көрүп абдан кейидим. Ал жерде жумушчу орундары бар, салык төлөйт, соцфондго чегерет. Ошол жерде иштегендер айлык алат, сыртка кетпейт. Жумушчу орун болот ал жерде.

Ошонун баарын көрүп туруп, ошол мамлекеттик органдардын — Каржы министрлигинин башкармалыгынын, Экономика министрлигинин, стандартташтыруу боюнча мамлекеттик органдын, Саламаттык сактоо министрлигинин кайдыгерлигин көрүп абдан капаландым.

Бул боюнча тапшырма бердим, чара көрүлөт. Биз азыр фабрика, завод салалы, ошолорду иштетели деп аракет кылып жатабыз.

Жаңы технология менен экинчи бир жаңы линиясын салыптыр. Пахтаны кайра иштетет. Былтыр 300 тонна пахта сатып алыптыр, өзүбүздүн жарандар, ишкерлер мына. Ошол ноябрда ишке кирмек экен. Мына бир жыл болуп калыптыр. Ошону дагы биздин мамлекеттик органдар бербей, созуп ушул күнгө келген да. Мындайлар менен биз катуу күрөшөбүз. Мындай адамдар мамлекеттик бийликте иштебеши керек. Алардын орду башка жерде.

Мени элибиздин кең пейилдиги кубантат. Ынтымак, биримдиги кубантат. Оор мезгилде биз — кыргыз эли өзүбүздү көргөздүк. Баары суктанып жатышат. Мамлекет кыйналып калганда биздин ишкерлерибиз, биздин ыктыярчыларыбыз, жалпы элибиз көтөрүлдү, «Жабыла көтөргөн жүк жеңил болот» дегендей, мына мени ушул кубандырат.

Анан дарыгерлерибиздин баатырдыгы кубантат. Учурдан пайдаланып, биздин медиктерге башымды ийип, чын ниетимен дагы бир ирет таазим кылам!

Биздин элде алам дегенден, берем дегендер көп экендиги кубантат. Карантин киргенде, бардык ишканалар жабылып калганда биздин ишкерлерибиз, биздин жарандарыбыз, ыктыярчылар өздөрү чыгып, тамак-аш жетишпей жаткандарга үйүнө чейин барып, жардам берип жатты. Мына азыр дагы ооругандарга дары-дармек, медициналык жардам берип жатат. Ыктыярчылар кандай чоң күч экенин көрүп жатабыз.

Ишкерлерибиздин социалдык жоопкерчилиги, коомго болгон ак ниет мамилеси көрүндү! Мен ыктыярчыларыбызга терең рахмат айтам. Ар дайым элиңер менен болгула! Кылган ишиңер Кудайдан кайтат, кайтпай койбойт.

Дагы бир ирет айтам, урматтуу кыргыз элим, биз тарыхы терең элбиз. Далай кыйынчылыктарды жеңген элбиз. Кыйынчылык башка түшкөндө, бириге калган, ынтымактуу элбиз. Мына ушунубуз менен бардык кыйынчылыктарды, буйруса, Кудайдын колдоосу менен жеңебиз.

— Урматтуу Президент, убактыңызды бөлүп, өлкөдөгү азыркы кырдаал боюнча суроолорго жооп бергендигиңиз үчүн ыраазычылык билдиребиз. Сизге чоң рахмат!

“Кабар” маалымат агенттигине Кыргызстандын башкы пульмонологу Талант Сооронбаев билдиргендей, пневмониядан ооруп жаткан учурлардын баары коронавирус жуктурган жарандар.

“Жарандардын анализдеринин жыйынтыктары жалган түрдө терс көрсөтүүдө. Коронавирус инфекциясы адамдын дем алуусу аркылуу өпкөгө өтүп, ал жерде кан тамырга таасир этиши ыктымал. Өлкөнүн тарыхында биринчи жолу ооруканадан сырткары пневмония жуктуруп алгандар катталып жатат, муну атипичтик пневмония деп айтууга болот”, — дейт ал.

— Эмне үчүн жаш, дени сак адамдар оорудан каза болууда?

— Мунун бир нече себеби бар. Азыр атипичтик пневмонияны кеч байкап жатат, ал олуттуу кесепеттерге алып келүүдө. Ошондой эле жарандар үйүндө өзүн-өзү дарылап жаткандыктан ден соолугу начарлап, микротромбоздун өнүгүшүнө алып келиши мүмкүн. Атипичтик пневмонияны дарыгер компьютердик томографиянын жардамы менен гана аныктай алат. Бул ооруну мүмкүн болушунча эртерээк аныктоо керек жана бейтапты антибиотиктер менен эмес, антикоагулянттар менен дарылоо керек.

-Атипичтик пневмония менен ооругандардын анализдери эмне себептен коронавирусту көрсөтпөй жатат?

— Балким, вирус мутацияга кабылып, бир канча түрлөргө бөлүнүп кеткендир. Бул тууралуу көптөгөн дүйнөлүк илимпоздор жазып жатышат.

— Эмне үчүн азыркы учурда пневмониядан каза болгондордун саны өсүүдө?

— Өлүмдүн мындай жогорку деңгээли алсыраган иммундук система менен байланыштуу болушу мүмкүн. Атипичтик пневмониядан каза болгондор Америка, Европа жана Казакстанда да байкалууда. Эмне үчүн ал коркунучтуу? Бул оору байкатпай өрчүйт. Адамдын дене табы көтөрүлбөй жана жөтөлбөшү мүмкүн.

— Жарандар бул оорудан кантип сактанышы керек?

— Бул оорудан толугу менен өзүн-өзү обочолонтуудан гана арылууга болот. Үйдөн чыкпаңыз, кол гигиенасын сактаңыз. Балким, өзүн-өзү обочолонтуу кырдаалды көзөмөлгө алууга мүмкүндүк берет. Бул оору өтө жугуштуу. Азыр көпчүлүгү жөнөкөй гана сасык тумоо жүрүүдө деп айтууда. Бизде качан жай мезгилинде сасык тумоо эпидемиясы болду эле? Эч качан! Калктын дүрбөлөңгө түшүп калбашы өтө маанилүү. Эгерде сизде COVID-19 белгилери байкалса, дароо үй-бүлөлүк медицина борборуна кайрылыңыздар, алар сизге кеңеш берет. Эгерде сиздин дене табыңыз көтөрүлсө коомдук жайларга барбаңыз.

Сот процессин адилеттүү болбогондугун Орусиянын белгилүү саясат тануучусу Аркадий Дубнов «Настоящее время» телеканалына билдирген. Анын аталган телеканалга берген маегин сунуштайбыз.

— Аркадий мырза, мурунку президент Алмазбек Атамбаев түрмөгө отуруп калабы же доо арыз бир нерсени өзгөртүшү мүмкүнбү?

— Биринчиден, ал ансыз деле көптөн бери түрмөдө отурат. Экинчиден, менимче, түрмөдө эле кала берет. Бул жерде башкы суроо, дагы канча отурушу мүмкүн? Албетте, мен Атамбаев 11 жыл эки ай түрмөдө камалып жатпайт деген ишеничтемин. Анткен менен ушул тапта Кой-Таштагы окуялар боюнча дагы сот жараяны күтүлүп жатат. Ал иш боюнча «адам өлтүрүү» жана «барымтага алуу» деген олуттуу айыптар коюлушу мүмкүн. Ошондуктан, азырынча бир нерсе айтууга эрте жана биз бул жараян кандайча уланарын көрөбүз. Менин экс-президент Атамбаевге канчалык ишенбөөчүлүк көз карашта экениме карабай, бул жараян чындыгында адилеттүү жана жөндүү болду деп эсептебейм.

— Эмне үчүн соттун чечими адилетсиз жана жөндүү эмес деген ойдосуз?

— Биринчиден, бул бир гана Кыргызстанга эмес, жалпы эле биздин чөлкөмгө, мурдагы Советтер Союзунун аймагына, биринчи кезекте Орусияга мүнөздүү көрүнүш. Жазанын баасы девальвация болуп кетти. Бул сот процессин алганда деле, ийне-жибине чейин иликтенип, далилденбеген иш үчүн 11 жылга эркинен ажыратуу — өтө көп. Мен «мыйзамдагы ууру» аталган кримтөбөлдү бошотууга «Атамбаев жеке өзү буйрук бергени» тууралуу айтып жатам. Мамлекет башчы жеке өзү ушундай иштер менен алектенбегенине ишенем.

Экинчиден, мен дагы бир жолу кайталайм, мен Атамбаевге абдан скептикалык көз караштамын. Учурунда мен андан маек алуудан да баш тарткам. Анткени ал Кыргызстандын беделине, анын демократиялык аброюна чоң сокку уруп, бул мамлекеттин демократиялык өнүгүүсү үчүн колунда болгон ресурсунун баарын ушалап, чачып салды.

Бүгүн күбө болуп жаткан окуялар кайсы бир деңгээлде өч алуу сыяктуу көрүнөт. Саясий, кландык же жеке өч алуу. Анткени бул иштеги 19 айыпталуучунун ичинен мурдагы президент гана иш жүзүндө эркинен ажыратылды. Мурдагы баш прокурор дагы айып пул менен кутулду окшойт. Бир гана адам күнөөлүү болуп, 11 жылга кесилип, ал эми ишти аткаргандар, мыйзамдагы уурунун бошотулушуна тиешеси барлар жеңил эле кутулуп кетишеби?

— Мурдагы президенттерин куугунтуктоо бул кыргыз менталитетинин өзгөчөлүгүбү?

— Кыргыздардын менталитетинин өзгөчөлүгү, менимче өлкө элинин адилетсиздикти курч сезгенинде деп айтар элем. Алар адилетсиздикти жасагандарды кечиктирбей дароо айыптаганга даяр. Алар күнөөлүү бийликти кандай болсо да кулатышат.

Тилекке каршы, андай аракет адилетсиздикти, коррупцияны же непотизмди тамырынан бери жогото албай келет. Анан ошол эле адилетсиз система тез эле кайра калыбына келип жатат.

Карасаңыз, азыр биз көрүп тургандай, эгемен Кыргызстандын төрт президентинин үчөө кылмышкер болуп чыкты. Үчөө тең эл душманына айланып, бул расмий таанылды. Болгону мамлекеттин өткөөл президенти Роза Отунбаева өз өлкөсүндө тынч жашай алат. Анткени ага эч ким айып тага албайт. Бул эмнени билдирет? Бул демократиялык өнүгүүнүн чыныгы кыймылдаткычы болгон түпкүлүктүү нерселер жеңишке жетпей жатат дегенди билдирет. Мунун себеби демократиялык аң-сезимдин өнүкпөгөнүндө, укуктук системаны сыйлабагандыкта жатат. Кыргызстанда мурдагыдай эле акча менен күчтү сыйлашат. Бул постсоветтик аң-сезимге мүнөздүү көрүнүш. Ал эми Кыргызстанда ал даана байкалып турат.

— Атамбаев постсоветтик аймакта түрмөдө отурган жана кесилген мурунку биринчи лидер болуп калганы прецедентпи? Бул окуя чөлкөмдүн башка өлкөлөрү үчүн канчалык маанилүү?

— Биринчиден, бул абдан маанилүү. Бирок көрүп турасыңар го, бир гана Кыргызстан бизге бийликке болгон ишенимдин жоктугун ашкерелеген прецедент көрсөтүп жатат. Алар эки жолу тең революция менен аяктап, бирок анын натыйжасы бийликти сыйлоону, укукту сактоону камсыз кылган жок. Бийлик өзү да элдин ишенимин жоготуу үчүн бардыгын жасады. Атамбаев мамлекет башчы болуп турган алты жылда жасаган иштери акылга сыйбайт. Ал өз оппоненттерин маскаралап, коңшулары менен болгон конструктивдүү мамилени тебелеп-тепседи.

Назарбаевди президенттик шайлоодо өз партиясынан чыккан талапкердин атаандашын колдойт деп шектенип, Казакстан менен мамилени бузуп салганы эле эмнеге татырлык. Мына ушундай кадамдары Атамбаевге болгон мамилени өзгөрттү. Ал өз колу менен өзүнө аң казды деп эсептейм. Бирок азыр болуп жаткан көрүнүш туура эместей.

Кыргыз соту популизмдин туткунунда калды. Бардык күнөөнү оодарып сала турган жогорку даражадагы аткаминер табылышы керек эле. Жакында эле коррупция иши боюнча мурдагы премьер-министр Сапар Исаков 18 жылга кесилди. Бул жаш өкмөт башчыга жемкорлук боюнча айып тагууга мүмкүн болчу. Бирок аны 18 жылга эркинен ажыратуу деген эмне!

Түшүнүп жатасыңарбы, эгемендиктин баркын билбеген кыргыздарга адам өмүрүнүн баасы да төмөн болуп калды. Бул Кыргызстанда укуктук аң-сезим өнүгө электигинин белгиси.