— Акыркы күндөгү камоолордун “Кумтөр” менен байланышкан кылмыш ишинен сырткары дагы башка себептери барбы?

— Кыргыз саясатындагы салмактуу адамдардын кармалышын расмий түрдө “Кумтөр” менен байланыштырышканы менен ар кандай реакцияларды жаратууда. Бир четинен алсак, “Кумтөр” иштеп баштагандан тарта эле бир катар бузуулар, коррупциялык иш-аракеттер болуп келген.

Кыргызстан канадалык компанияга эң чоң айыптарды тагып жатып, ошол эле маалда биз тараптан эч кимди жоопко тартпай же чоң кызматтарда эмес, алардын кол алдында иштеген аткаруучуларды гана жоопко тартып койсо таң калычтуу болмок. Бирок, башка жагынан алсак, Кыргызстанда “Кумтөр” иштеген 20-25 жыл аралыгында канча адам коррупцияга жана мыйзам бузууларга катышышы мүмкүн экенин эске алсак, аз сандагы гана адамдар жоопко тартылса, анда бул акыйкат болбой калат. Иликтөө эми эле башталганы түшүнүктүү жана бул иштин уландысы да болсо керек. Бирок, “Кумтөргө” байланышкан маселеде дайыма катышып келген айрым адамдар жооп бербей эле, тескерисинче, бул иште башкы дирижер болуп, камакка алынбай жатканына эл түшүнбөй турат.

Акыйкат тергөө жана адилеттүүлүк менен иш алып баруу иш жүзүндө өтө татаал. Бул процесс качан жана ким менен токтой турганын элестетүү өтө кыйын. Бирок бул азыр биздин өлкөдө болуп жаткан адилеттүү эмес “кустуризация” кампаниясынын бир бөлүгү эмес деп ишенем.

— «Кумтор» – бул саганын уландысын кандай көрөсүз? Соттук териштирүүлөрбү же тынчтыкпы? Эгерде арбитраждык териштирүүлөр болсо, биздин мүмкүнчүлүктөрүбүз канчалык?

— “Кумтөрдүн” тагдыры тууралуу бир нерсе айтуу азыр кыйын. Бул долбоор башынан эле чыр-чатактар менен коштолуп келе жатканын көрүп жатпайбызбы.

Бул иште адилеттүүлүк орношу керек, бул акыры бир күнү болушу керек эле. Бирок бул ишти юридикалык жактан кынтыксыз, экономикалык жактан чыгымсыз жана саясий жактан жоопкерчиликтүү кылуу үчүн кандай кадамдарды кылуу керек… бул өтө оор. Азыр Кыргызстан “Кумтөрдү” жетектөөнү Центеррадан алып, өзүнүкүн киргизди.

Алдыда өтө татаал жана узакка созулган соттук процесстер бар, анда Кыргызстан азыркыдай кызуу кандуу, чечкиндүү кадамдар менен гана эмес, ынанымдуу аргументтерди, далилдерди келтирип, биздин укуктук позициябызды сактоосу керек.

Менин оюмча, бул процесстерде Кыргызстандын жеңишке жетүү мүмкүнчүлүгү бар — жана сыягы, бир эле эмес, көптөгөн териштирүүлөр болот — бирок, бул теориялык мүмкүнчүлүктөрдү ишке ашыруу үчүн чыныгы акылдуу кадамдар, күчтүү юристтер керек. Суроону туура бердиңиз, бул маселеде сага узак болчудай. Биздин парламентти ынандырган аргументтер жана ыкмалар эл аралык арбитрде иштебей калышы мүмкүн. Ал эми алдыга көз чаптырсак, “Кумтөрсүз” кантип жашоону улантуу керектиги тууралуу олуттуу ойлонуу зарыл. Кыргызстан тоо-кен тармагына басым жасабай, кантип экономиканы өнүктүрсө болорун ойлонуусу керек.

Себеби жерди казуу жаратылышка, экологияга, адамдардын жашоосуна зыян алып келет.

Бишкек, Ош жана Токмок шаарларындагы шайлоонун күнү белгиленгени менен азырынча саясий айдыңда эч кандай активдүүлүк байкалбай эле. Социалдык тармактардын колдонуучулары дагы муну байкашты, мурдагы шайлоо алдындагыдай активдүүлүк жок.

Жергиликтүү кеңешке шайлоого катышары тууралуу эч ким билдирүү тарата элек. Мындай жымжырттыктан кийин эмнени күтсөк болот? Бул бороон алдындагы убактылуу тынчтануу же шайлоо минималдуу катышуучулар менен өтөөрүнүн белгиси.

Балким, каражат түгөнүп, адамдык ресурстар да азайгандыр же кандай? Бул суроолорго жоопту “кулуардагылар” билсе керек. Бирок алар аны ачыктабай жаткандыктан өзүбүз үчүн үч нерсени белгилеп алалы.

Биринчиден, активдүүлүк болот, бирок документтерди тапшыруу убагына, 13-июнга жакын. Партиялар кампанияны азыртадан эле баштоо туура эмес экенин түшүнүп жатышат. Себеби шайлоочулар менен иштөөдө негизги маселелер добуш берүүгө аз күн калганда чечилет эмеспи.

Экинчиден, кайра өткөрүлчү шайлоолор токтоо мүнөздө болот окшобойбу. Башкы себеби саясий айдың жазындагыдай бош болбойт. Жаңы келген бийлик дароо эле абалды өздөштүрүп кете бербейт. Жазында ээн эркин шайоого катышкандардын баарына эле бул жолу жол ачык болбойт. Акыркы күндөрү аткаминердлердин биринин артынан бири камалганы буга далил.

Үчүнчүсү, акча да, адам да табылат, бирок… Активдүү шайлоо өнөктүгүнүн максаттуулугуна ишеним барбы же жокпу деген суроо туулат. Менин оюмча ишеним болот, бирок баарында эмес.

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Сурактан кийин дагы бир экс-премьер-министр Игорь Чудинов, ЖКнын экс-депутаты Исхак Пирматов жана Талантбек Узакбаев дагы кармалышты. Буга чейин мурдагы премьер-министр Темир Сариев жана мурдагы депутаттар Турсунтай Салимов, Сергей Ибрагимов суралган болчу.

«EADaily» басылмасы күндүн темасы боюнча саясатчылардын жана эксперттердин пикирин чогултту. Саясат таануучу Марс Сариевдин пикиринде, “бул акыркы камоолор эмес”.

«Акыркы 30 жыл ичинде биринчи жолу коррупция менен чыныгы күрөш жүрүп жатканын көрүп жатабыз. “Кумтөргө” байланышкан коррупциялык иштерге, көз боемочулуктарга катышы барлар жаза аларынан күмөн жок. Маалыматтар чогултулган деп ойлойм. Коррупция менен чыныгы күрөш башталганы сезилип жатат”, — деди саясат таануучу.

КМШ мамлекеттер институтунун Орто Азия жана Казакстан боюнча бөлүм башчысы Андрей Грозин Ia-centr.ru порталына берген маегинде:

«Кыргызстанга акча керек. Чет элдиктерге (“Кумтөр” кенин Канадалык инвесторлор ишетет — EADaily) чабуул башталганын башкача түшүндүрүп болбойт. Бул жерде терең ойлонулган план жок, бул жерде кандайдыр бир куулук менен жасалган кадамдар жана буйрутмалар бар деп ойлойбойм. Баары жөнөкөй. Кыргызстандын бюджетин толтуруп, калктын социалдык талаптары менен байланышкан керектөөлөрүн камсыз кылуу максатында конфликт чыкты» деди.

Белгилүү публицист Мусуркул Кабылбековдун пикиринде, «Коррупция менен күрөш» анекдот эмес.

«Камалгандардын көбү көпчүлүгү ар кандай партиялардагы, кландардагы жана региондордогу шериктештер менен бирге бийлик менен жакшы ымалада болгон. Садыр Жапаров жана Камчыбек Ташиев Кыргызстандын саясий китебинде жаңы барактарды ачышты», — деп жазды ал социалдык тармакка.

Өз кезегинде, казакстандык саясий серпчи Газиз Абишев Кыргызстандын президенти Садыр Жапаровду “конституциялык суперпрезидент” деп атады.

«Жапаров жаңы кызматты жана ыйгарым укуктарды колдонуп баштады. Бийлигин кармап калуу максатында саясий талааны каршылаштарынан тазалап жатканы евразиялык айдыңда кадимки көрүнүш. Бул жерде эң башкы фактор экономика экенин унутпаш керек. Эгерде экономика жакшы болсо, кандай каршылаш болбосун жеңүүгө болот. Эгерде начар болсо, анда кандай чара колдонулбасын кулатылат», — деди Абишев.

Ондогон ар кандай экосистемаларга, тоолуу ландшафттарга, көптөгөн көлдөргө жана коруктарга ээ болгон Кыргызстан туризм тармагын өнүктүрүү үчүн эбегейсиз потенциалга ээ. Биринчи кезекте, ири туристтик кластерлердин пайда болушун шарттаган тоолуу туризм, экотуризм жана Ысык-Көлдө эс алуу багыттары бар. 2018-2040-жылдарга карата Кыргыз Республикасын туруктуу өнүктүрүү улуттук стратегиясында туризм экономиканын приоритеттүү тармагы катары саналат. Башка өлкөлөрдөн келген туристтер табияты, уникалдуу жаратылыш-климаттык шарттары бар эң кооз жерлерге суктанып келишет.

Бирок ушундай мүмкүнчүлүктөр болгону менен өлкө туристтерден акча таппаганына таң каласың. Пандемияга чейинки жылдарда туристтик тармак ИДПнын 5%ынан ашкан эмес. Туризмдин ИДПга кошкон салымы боюнча Кыргызстан КМШга жана ЕАЭБге кирген 8 өлкөнүн ичинен акыркы 7-орунда, ал эми дүйнөнүн 175 өлкөсүнүн ичинен 164-орунду ээлейт.

Эл аралык рынокто туристтик өнүмдү калыптандыруу боюнча алганда, Кыргызстан чет өлкөдөн келген туристтерди кызыктырган сунуш бере албай келет. Туристтик рынок негизинен жергиликтүү калкка гана багытталган, алардын болсо кирешеси аз.

2019-жылга карата Эл аралык саякат жана туризм секторунун атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн индекси боюнча Кыргызстан дүйнөнүн 140 өлкөсүнүн ичинен 110-орунда болсо, КМШ жана ЕАЭБ өлкөлөрүнүн арасында акыркы орунда.

Эксперттик чөйрөдө тармакты өнүктүрүүнүн көйгөйлөрү жана келечеги тууралуу талкуу болгондо бул тармактын өнүкпөй жатканынын негизги себептеринин бири ар каржылоонун жетишсиздиги аталып келген. 2015-жылы Кыргыз-орус өнүктүрүү фонду түзүлгөндө узак мөөнөттүү акча булагы, анын ичинде туристтик долбоорлор үчүн каржы булагы пайда болду деген үмүт болгон.

Кыргыз-орус өнүктүрүү фонду иштеп баштаганда ар кандай тармактарды каржылоодогу приоритеттүүлүктү аныктап жатканда туристтик тармакка байланышкан долбоорлорду приоритеттүү тармактардын катарына кошкон. Биз туризмди өнүктүрүүдө инвестиция берсек, туура кадам жасалса мыкты натыйжа берет деп ишенгенбиз. Туризм тармагындагы долбоорлорду каржылоодо жакшы шарттар каралган: төмөн пайыздык чендер, насыянын узак мөөнөткө берилүүсү, консультанттардын кызмат көрсөтүүлөрүнө акы төлөө үчүн гранттык каражаттарды пайдалануу жана башка мүмкүнчүлүктөр берилген. Фонддун башкармалыгы бул шарттар тармактын өнүгүшүнө салым кошуп, эл аралык туристтердин келүүсүн шарттап, жаңы долбоорлордун пайда болушуна түрткү болот деп эсептеген. Мисалы, биз Ысык-Көлдө кызматтардын кеңири түрүн сунуш кылган жана өнүккөн инфраструктурага ээ болгон, жыл бою иштеген заманбап мейманканалар пайда болот, же заманбап тоо лыжа базалары курулат деп ойлогонбуз.

Бирок мындай долбоорлорду жергиликтүү бизнес сунуш кылган жок. Бизге Бишкекте эл аралык тармактарга тиешеси жок мейманканаларды куруу жана Ысык-Көлдө чакан туристтик комплекстерди, жеке эс алуу үйлөрүн куруу үчүн арыздар келип жатты. Бирок бул долбоорлордун эки категориясында тең кемчиликтер бар болчу. Биринчиден, республиканын борбору популярдуу туристтик багыттардын катарына кирбейт, адамдар бул жакка ишке байланыштуу же жалпы туристтик маршруттун аралык пункту катары келишет. Мындан сырткары, социалдык-саясий абалдын маал-маалы менен курчуп турганы борбордогу мейманканаларга эл көп келбей турганынан кабар берет. Борбордогу мейманканаларга келгендердин саны да жогору эмес (орто эсеп менен алганда, буга чейин белгилүү болгон мейманканалар үчүн жылына болжол менен 30%), жана эгерде туристтик агым сакталып калат деген күндө дагы жаңы мейманканалардын курулушу бул көрсөткүчтү жогорулатпайт. Ал эми Ысык-Көлдөгү чакан мейманканалар жөнүндө айта турган болсок, аларды көлдүн түндүк жээгиндеги эс алуучу жайлар эң көп курулган жерлерде курууну пландаштырышкан, андагы тейлөө деңгээли, эл аралык стандарттарга жооп бербейт жана алар кыска эки айлык эс алуу сезонуна гана багытталган.

Жалпылап айтканда, бизге келген долбоорлор атаандаштык жогору болуп, көп эс алуучу жайлар курулган аймактарда (Бишкек жана Ысык-Көлдүн түндүк жээги) курулуш ишин жүргүзүү боюнча болуп, башка туристтик каттамдарга жана жаратылышы кооз жайларга байланыштуу болбой жатты.

Мындай долбоорлор жалпысынан тармактын өнүгүшүнө түрткү бербей турганы айдан ачык болчу, анын үстүнө алардын жогоруда аталган факторлордон улам өзүн акташы үчүн көп мөөнөт талап кылынмак дагы биздин эсеп боюнча, каражатты кайра кайтаруу жагы да күмөн болчу. Алар буга чейин бар болгон варианттарды сунуштап жатышты. Бирок мейманкана бизнесине байланыштуу түшкөн сунуштардын ичинен мыктыларын Фонд каржылап берди.

Бул долбоорлор башка өлкөлөрдүн туристтерине басым жасаганы жана башка мейманканаларга салыштырмалуу сунушталган тейлөөнүн жогорку деңгээли менен башкалардан айырмаланды. Алардын бири Бишкекте ири эл аралык мейманканалар брендинин пайда болушу болсо, экинчиси Ысык-Көлдө бардык кызматтарды камтыган орто мейманкананын курулушу, үчүнчүсү Нарын облусунун борборунда эл аралык тейлөө сапаты бар заманбап мейманкананын курулушу менен байланыштуу ж.б.

Жалпысынан Фонд бир нече ири долбоорлорду түздөн-түз каржылаган, Фонд ишин баштагандан бери фонддун насыялык портфелиндеги туризм долбоорлорунун жалпы үлүшү 13%ды түзөт.

Туризм чөйрөсүндөгү долбоорлорду каржылоодо Фонд туш болгон көйгөйлөрдүн бири аймактарга барган туристтердин саны жана иштеп жаткан мейманканалардын толушу боюнча статистикалык маалыматтын жоктугу болду. Каржылоону камсыз кылуу боюнча чечимдерди кабыл алууда кыскача маалымат алуу мүмкүн эмес болгондуктан ошол аймактардагы өкүлдөрдүн эксперттик субъективдүү маалыматтарына таянууга аргасыз болуп жаттык. Бул көйгөй долбоорлордун киреше бөлүгүн баалоону бир топ татаалдаштырат. Бул көйгөйдү чечүү оор деле эмес, туристтердин жана саякатчылардын санын аныктоо боюнча эл аралык даяр ыкмаларды колдонсо болот. Бул үчүн бул тармакты көзөмөлдөгөндөр жана туризм ассоциациялары эс алуучу жайлардын ишин координация кылыш керек.

Кошумча каражаттарды тартуу жана долбоорлорду каржылоодо тобокелдиктерди алдын алуу үчүн Фонд башка инвесторлор, анын ичинде эл аралык каржы өнүктүрүү институттары, ири коммерциялык банктар менен активдүү кызматташат. Фонд тарабынан каралган туризм жаатындагы бардык долбоорлордун ичинен бир ири долбоор боюнча гана биргелешип каржылоо жөнүндө башка инвестор менен макулдашууга мүмкүн болду. Инвесторлор жалпы наркы 10 миллион доллар жана андан жогору болгон ири долбоорлорду кароого даяр, ал долбоорлордун демилгечиси өзү дагы олуттуу салым кошуп, жакшы күрөө коюп, насыясынын деңгээли төмөн болуп, эң негизгиси киреше деңгээли негиздүү болушу керек. Тилекке каршы, Кыргызстанда ушул жалпы критерийлерге жооп берген долбоорлор аз жана Фонд негизги өнүктүрүү институту катары бардык кредиттик тобокелчиликтерди өзүнө алышы керек болот.

Мындан сырткары, чет элдик, анын ичинде россиялык инвесторлорго демилгечи-компаниялардын расмий каржылык отчеттуулугу болушу керек, ал акыркы убактагы каржылык туруктуулукту тастыктап туруусу кажет. Көмүскөдөгү бизнестин деңгээли, расмий маалыматтарга ылайык, өлкөнүн экономикасынын 25% түзөт, ал эми эксперттердин маалыматы боюнча, анын жарымы. Айрыкча чакан жана орто бизнес чөйрөсүндө. Расмий отчеттуулукка өтүү милдети оңой эмес. Буга байланыштуу каржылоо тууралуу чечим кабыл алып жатканда Фонд ири долбоорлордун демилгечилерине каржылоону алган алгачкы жылдары “таза” отчеттуулукка өтүү шарттарын койчу. Айрым учурларда, жылдын аягында ишенимдүү аудитордук компания тарабынан көз карандысыз аудит жүргүзүлөт деген шарт менен каржылоо болот. Экономиканы модернизациялоо жана анын учурдагы абалын эске алуу милдетинин алдыда турган азыркы кырдаалда башкача жол көрө алган жокпуз.

Ишканалардын (туристтик гана тармак эмес, экономиканын башка тармактарында дагы) “таза” отчеттуулукка өтүүнүн артыкчылыктары төмөнкүлөр болду: инвесторлор менен иштөө мүмкүнчүлүгү, клиенттик базанын кеңейүүсү, операцияларды системалаштыруу мүмкүнчүлүгү, кызматтардын сапатын жакшыртуу жана жаңы кызмат түрлөрүн киргизүү.

Заманбап шартта буйрутма бергендер кызматташтыкты баштоодон мурун, жеткирүүчүлөрүн кылдат текшерүүдөн өткөрүшүп, бизнести жоопкерчилик менен жүргүзүү негизги критерийлердин бири болуп калды. Айрым тактикалык кемчиликтер: камсыздоочулар менен эсептешүүлөрдө убактылуу кыйынчылыктар, салыктыктардын жогорулашы.

“Таза” иштеп баштаган ишканаларга байкоо жүргүзүү менен алар кичине кыйынчылыктарды баштан кечиргени менен бизнес жүргүзүүнүн башка деңгээлине өтүп, жумуш көлөмүн көбөйтүп, узак мөөнөттүү буйрутмаларды алышкандыгын белгилей кетүү керек.

Туризм тармагына инвестициялардын келишине негизги тоскоолдук каражаттын жетишсиздиги эмес, рынокто киреше алып келе турган сапаттуу бизнес долбоорлордун жоктугу. Мындай деңгээлдеги долбоорлор биринчи кезекте, чет элдик туристтерге багытталышы керек. Көпчүлүк инвесторлор, анын ичинде

Кыргыз-орус өнүктүрүү фонду пайдалуу долбоорлорду издейт жана аларды ишке ашыруу үчүн каражат салууга даяр. Буга байланыштуу туризм тармагынын негизги көйгөйү инвестициялык булактардын жетишсиздиги деп айтуу туура эмес. Акчалар өзүн өзү актай турган бизнес-моделдерге келет, болбосо насыя алгандар жана экономика үчүн жоготуулар болот. Ошондуктан суроону башкача берүү керек – Кыргызстандын туризм тармагында сапаттуу, узак мөөнөттүү бизнес-долбоорлордун пайда болуусуна кандай коркунучтар тоскоол болууда?

Негизги коркунучтарды саясий, инфраструктуралык жана маркетингдик деп шарттуу бөлсөк болот.

Саясий коркунучтар чоң роль ойнойт жана олуттуу инвестициялар үчүн тоскоолдук жаратат. Алар социалдык кырдаал курчуп, массалык башаламандыктар болуп, ишкердик объектилерине коркунучтар жаралган учурда инвестициялардын коопсуздугу жана компенсация төлөө боюнча мамлекеттик кепилдиктердин жоктугунда. Коркунучтар өлкөнүн ар кайсы аймактарындагы ишкердик субъекттери менен жергиликтүү калктын ортосунда чыр-чатактар мезгил-мезгили менен тургандыгында. Мисалы, 2020-жылы Ысык-Көлдүн жергиликтүү айылдарынын жашоочулары мейманканалардын ээлерине бир катар талаптарды коюшкан, анын ичинде пансионаттардын аймагына тоскоолдуксуз кирүү, инфраструктураны жана көл жээгин акысыз пайдаланууну талап кылышкан. Айрым учурларда мейманканалардын ээлеринен акча талап кылуу максатында коркутуу фактылары болгон, буга Президент Садыр Жапаровдун кийлигишүүсү талап кылынган, ал Ысык-Көлдүн жээгинде жайгашкан санаторийлердин мүлктөрүнүн коопсуздугун камсыз кылуу боюнча чараларды көрүүнү тапшырган.

Инфраструктуралык коркунучтар эс алуучу объектилерин куруу жана туризмди өнүктүрүү үчүн потенциалдуу жагымдуу инфраструктуранын жоктугу, анын ичинде, автомобиль жолдору, электр тармактарына кошулуудагы көйгөйлөр, суу менен камсыз кылуу көйгөйлөрү бар. Бул көйгөй Бишкек менен Ысык-Көлдүн түндүк жээгин эске албаганда өлкөнүн бардык аймактарында актуалдуу. Мейманкананын айланасын жакшыртуу дагы маанилүү маселе. Инфраструктураны каржылоо маселесинде бизнес мамлекеттен үмүт кылат. Ошондой эле коркунучтун бул түрүнө Кыргызстандын курорттук багытындагы аймактары менен чет өлкөдөгү шаарлардын ортосунда чартердик каттамдардын жоктугун да киргизсек болот.

Маркетингдик коркунучтарга Кыргызстандын эл аралык туристтик рынокто белгисиз болгондугу. Өлкөнү эл аралык туристтик рынокко чыгарууда мамлекеттин ролу активдүү болушу керек.

Коңшу өлкөлөрдөн мисал келтирсек, Грузиянын, Өзбекстандын тажрыйбасын алсак болот, акыркы жылдары алардын маркетингдик топтору туристтик кластерлерди (маданий туризм, экотуризм, кышкы туризм) түзүү жана жайылтуу аркылуу эл аралык туристтердин агымын кыйла көбөйтө алышты. Тармактын өнүгүшүнө тоскоол болгон жогоруда айтылган негизги коркунучтарды азайтуу маселеси комплекстүү каралышы керек жана мамлекет менен бизнестин координациясын талап кылат. Бардык көйгөйлөрдү бизнеске оодарып коюу экономикалык абал ушул бойдон эле алдыга жылбай тура берет дегендик. Бул коркунучтарды акырындык менен жоюу Кыргызстандын туристтик тармагындагы долбоорлорго каражат салуу тууралуу чечим кабыл алган инвесторлорго “жашыл жарык” болуп берет.

Автор тууралуу:

Кудяков Олег Амирович — кесипкөй финансист, евразиялык интеграциялык долбоорлор боюнча эксперт.

2000-жылдан 2015-жылга чейин Внешэкономбанкта – Россиянын экономикасын өнүктүрүү үчүн негизги институтта иштеген. Кыргыз-орус өнүктүрүү банкы негизделгенден тарта төраганын орун басары болуп иштеп келет, Кыргызстандагы тармактык жана аймактык экономиканы өнүктүрүү маселеси боюнча бир катар макалалардын автору.

[i] Кененирээк: kg.akipress.org/news:1653372/?f=cp

Саясатчы Денис Бердаков акимдерди ротациялоо инфраструктуралык жана башкаруучулук сепаратизмден арылтуучу эң мыкты дары деп эсептейт.

«Бул көптөгөн жылдар бою создуктурулуп келе жаткан алгылыктуу иш. Биз кесипкөй башкаруучуларды ротация кылбастан эле аймактардын бири-бири менен байланышта экенин айтып келебиз. Алар же коррупцияга батышкан, же өнүгүүгө дайыма эле мүмкүнчүлүгү боло бербейт. Аларда глобалдык көз караш жок. Ошондуктан азыр ротация жүргүзүлгөнү туура. Бул тармактагы коррупция азаят. Алардын деңгээли ишинен көз каранды болот. Акимдер өлкө боюнча кандай көйгөйлөр бар экенин билип башташат. Ошондой эле бул аймактар үчүн чоң пайда алып келет. Жаңы келген адам ишинен майнап чыгарууга аракет кылат, себеби ал өз жеринде иштебей эле да», — деди Бердаков.

Эксперт Алибек Мукамбаев бул дүйнодөгү классикалык практика экенин жана анын негизги үч максаты бар экенин билдирди.

«Биринчиси, аймактык башкаруучуларды коррупциялык иштерге жетелеген байланыштардын жоктугу.

Экинчиси, адам бир кызматта көпкө отурса жыйынтык көрсөтө албайт, жаңы көз караш жок дегендей.

Үчүнчүсү, аткаминерлердин сапатын жогорулатуу. Байкаган болсоңор баарын алмаштырган жок, көпчүлүгү кадрлар резервинен келди», — деди Мукамбаев.

Эксперт аткаминерлер райондун, аймактын жана өлкөнүн өзгөчөлүгүн түшүнүүсү үчүн алардын кесипкөйлүгүн жогорулаткандан кийин гана борбордук аппаратка ишке алып келүү зарыл экенин белгиледи.

«Ар бир аймактын өзгөчөлүгүн жана көйгөйүн билген аткаминерлер башкаруу процессин көзөмөлдөөдө жакшы жыйынтык көрсөтүшөт. Бул аткаминерлердин сапатын жакшыртуудагы классикалык практика», — деди ал.

Жергиликтүү өз алдынча башкару союзунун төрагасынын орун басары Бектурган Орозбаев да өз пикирин билдирди.

«Мен акимдерди ротациялоо демилгесин колойм. Биринчиден, акыркы убакта аймактык органдардын жетекчилери болуп ошол эле райондон же аймактан чыккан адамдар дайындалып жатат. Бул эффективдүү башкарууга тоскоол болот, ал менталитетке байланышкан. Мындай тажрыйба, мамлекеттик кызматкерлер башка региондорго келгенде, пландарды жана реформаларды жүзөгө ашырууга көбүрөөк мүмкүнчүлүктөрдү түзөт. Көнүп кетүүдө бир аз кыйынчылыктар болушу мүмкүн, бирок бул чоң тажрыйба. Акыркы убакта аймактарга бөлүнүү күч алганын байкап жүрөбүз. Адамдардын ой жүгүртүүсү тар. Жетекчини алмаштыруу мындан арылууга жардам берип, башка райондордун адамдарынын жашоосун билүүгө шарт түзөт. Муну өлкөнүн бардык аймактарында колдонсо болот»,— деди Орозбаев.

Ишке ашкан долбоорлордон ал Ысык-Көл айыл өкмөтүнүн башчысы республиканын түштүгүндө кандай иштегенин мисал келтирди.

«Мен жакында эле айыл өкмөтү менен сүйлөштүм, ал мыкты менеджер экен. Ал Ысык-Көлдөн болот жана көп инвестиция тартууга жетишкен. Андан соң аны түштүктөгү Ноокат районуна которушкан, ал жактан ал инвестиция тартып, өз тажрыйбасын башка райондо да көрсөтө алды. Ал түштүктөгү адамдар кандай жашай турганын билбегендини мойнуна алды, ага мындай практика жаккан жана өзү дагы көп жаңы нерселерди үйрөнгөнүн белгиледи. Бул ал үчүн дагы, башкалар үчүн дагы мыкты тажрыйба болгонун айтты. Эми ал Ысык-Көлдө алган тажрыйбасын колдонууну көздөп жатыптыр», — деп кошумчалады эксперт.

Ошондой эле ал өз алдынча башкаруу органдарынын өз алдынчалыгын күчөтүү зарылчылыгын белгиледи. Орозбаев реформа мыкты болушу үчүн өнөктөштүк мамиле болушу керектигин билдирди. Анын айтымында, көпчүлүк дагы деле эскиче ойлонот. «Учурда биз мындан алыс кеткенбиз. Ар биринин өзүнүн бюджети, кадры жана финансысы болушу керек. Бул ишти аягына чыгаруу кажет», -деди эксперт.

Дагы бир аналитик Адилет Маматов башкаруучулук тажрыйбаны алмаштыруу бул жаңы идеялардын пайда болуусуна түрткү берет деген пикирде. Бул тууралуу ал 24.kg. агенттигине билдирген.

«Кыргызстанда акимдерди ротациялоо жаңы принцип менен ишке ашырылды. Президент кол койгон жарлыкта ротациялоо кызыкчылыктардын кагылышын, коррупциялык тобокелдиктерди жоюу, жергиликтүү администрация башчыларынын ишинде бейтараптыкты камсыз кылуу максатында жүргүзүлгөнү жазылган. Ошондуктан түндүк облустарда иштеген кадрлар түштүккө жана тескерисинче алмаштырылган», — деди ал. Аналитиктин айтымына, заманбап дүйнөдө менеджердик тажрыйба жана административдик билим экономикалык натыйжалуулукка жетүү үчүн негиз болуп саналат, анткени ресурстардын, капиталдын жана өндүрүштүк кубаттуулуктун болушу атаандаштыкка жөндөмдүү өндүрүштү кепилдей албайт, эгерде базалык билим жок болсо — экономикалык ишти ийгиликтүү уюштуруу үчүн атайын билим керек.

«Өткөн кылымда Япония жери жана жаратылыш ресурстары чектелүү өлкө экенине карабастан алдыңкы тажрыйбаны жана билимди натыйжалуу пайдалануу менен дүйнөдөгү экономикасы күчтүү экинчи өлкөгө айлана алды. Мунай жана жаратылыш ресурстары жок, ар тарабынан достук мамилеси жок мамлекеттердин курчоосунда турган Израиль дагы адам ресурстарын билгичтик менен пайдалангандыктан, күчтүү регионалдык державага айланды. Адамзаттын тажрыйбасы жана билими XXI кылымдын эң баалуу экономикалык ресурсу», — деди Адилет Маматов.

Ал район акимдерин ротациялоо бул адамдарды гана эмес, биринчи кезекте, менеджердик тажрыйбанын жана административдик билимдин алмашуусу деп эсептейт.

«Биздин көп улуттуу өлкөбүздө бардык аймактар өзүнчө уникалдуу, ар бир аймактын башкалардан айырмаланып турган өзгөчөлүгү бар. Уникалдуу шарттар кайталангыс тажрыйбаны жана билимди жаратат, алар жайылтылганда коомдун өнүгүшүнө түрткү берет. Анткени, экономикалык ресурстардын кыймылы экономикалык өндүрүштүн бир түрү экендиги эч кимге жашыруун эмес. Акимчиликтердин деңгээлинде тажрыйба жана билим алмашуу региондордун экономикалык ишинде жаңы идеяларды жаратуу үчүн зарыл потенциалды жана республикада прогрессивдүү экономикалык парадигманы калыптандыруу шарттарын түзөт», — деп сөзүн жыйынтыктады Маматов.

«Кечээ БШК Бишкек шаардык кеңешине байланыштуу талаш-тартышка чекит койду.

Кыргыз саясатындагы чындыктар иллюзияга жол бербейт. Шайлоонун жыйынтыгын таануу керекпи же жокпу деген маселеде эки чоң күч күрөшкөнү белгилүү. Бул Эски аянт жана Эркиндик бульвары. Ошентип соратниктердин ортосундагы пикир келишпестик пайда болгону тууралуу ушактар чын болуп чыкты.

Бирок азыр бул тууралуу эмес. Былтыр күзүндө Нариман Түлеев борборду алууну каалап, бирок куулуп чыгып уят болгонун баарыбыз билебиз. Бул жолку шайлоодо ал эңсеген кызматка отуруу үчүн кайрадан аракет кылды. Ушунчалык эңсептир деңиз, шайлоо процессинде борбордун мурдагы башчысы чечен болуп чыга келди. Таттуу сөздөр «Ак Батанын» бардык жарнак такталарынан шаар тургундарына агылып жатты. Көзгө көрүнбөгөнү менен башка партиялардын артында турган олигархтар деле андан кем калышкан жок. Натыйжада иш оңунан чыккан жок.

Бул эмнеден кабар берет? Соода-олигархтык буржуазиянын күнү батканына ишенгим келет. Анын ордуна күчтүү жаңы муун келет. Акчасы жок, бирок энергиясы ашып-ташкан, тажрыйбасыз бирок креативдүү, эң башкысы арты таза. Алардын келечегине БШК жол ачып берди. Кынтыксыз эмес, каргыш угуп келген, бардык нерсеге күнөөлүү деп санала берген БШК. Биз анын тарыхта калчу жыйындарынын артында эмне турганын билбейбиз жана өмүр бою билбейт окшойбуз. Бирок бул маанилүү эмес, негизгиси жыйынтык. “Дүйнөдөгү бардык жакшы иштер ачуулануудан улам жасалат” деген экен бир акылман. Кандай болгон күндө дагы БШКга жана анын төрайымына ыраазычылык айталы.

Биздин койлор тууралуу айта турган болсок. Балким алар жабык дарбазаларды каккылаганды токтотушат? Жаштарга жол бошоткула.

Жакшы үй, мыкты жубай, карылыкты тынч тосуп алуу үчүн адамдарга дагы эмне керек”,-деп жазат Кабылбеков.

Эске сала кетсек, Бишкек аймактык шайлоо комиссиясы 12-майда Бишкек шаардык кеңешине болгон шайлоонун жыйынтыгын жокко чыгаруу тууралуу чечим кабыл алган. Буга аталган комиссия үч партияны КЭДП, «Эмгек» жана «Ак-Бата» шайлоодон четтеткени жана аталган партиялар алган добуштар жараксыз деп табылганы себеп болгон.

Бишкек аймактык шайлоо комиссиясы борбордогу 30 шайлоо участокторундагы добуштарды жараксыз деп тапкан. Натыйжада жокко чыгарылган добуштардын саны 60 миңден ашып, 45,02%ды түзгөн. Мыйзамга ылайык, добуш берген шайлоочулардын үчтөн бир бөлүгүнүн добушу саналбаса, анда шайлоо жокко чыгарылып, кайрадан шайлоо болот.

Жакында эле, 19-майда БШК бул чечимди колдоду.

Сүрөт www

— Кыргыз бийлигинин мамлекеттик ишканаларды менчиктештирүү жана чет элдик инвесторлор иштеген “Кумтөр” кенин улутташтыруу боюнча демилгелеринин себеби эмнеде?

Акыркы менчиктештирүү жана улутташтыруу демилгелери — бул кыргыз бийлигинин бюджетти толтуруу жана атаандаштык чөйрөсүн түзүү аракети. Бирок алардын бул ыкмасы менен аталган демилгелерди жүзөгө ашыруу мүмкүнчүлүгү аз.

Мамлекеттик активдерди менчиктештирүү жолу менен инвесторлорду тартууга аракет кылган Өзбекстан менен Казакстандын тажрыйбасы көрсөткөндөй, бул дайыма эле натыйжалуу боло бербейт. Бир жагынан менчиктештирүү өтө жөнөкөй чечимдей сезилет. Анын үстүнө жеке менеджмент кыйла натыйжалуу, анткени ал пайда табууга багытталган. Кемчиликсиз чечимдей сезилет.

Практика жүзүндө баары башкача. Учурда колдонулуп жаткан салык салуу системасын эске алсак, бизнес салыктарды айланып өтүүгө аракет кылышы мүмкүн. Мамлекеттин ишмердүүлүгүнүн алкагында алынып жаткан салыктарды жоготуу коркунучуна кептелет. Бул биринчи жагы.

Эреже боюнча, инвесторлорго мамлекет жеке колго өткөрүп берүүгө аракет кылып жаткан ишканалар кызык эмес.

Мындай долбоорлордун көбүндө отчеттуулук тартиби жок, операциялардын бир бөлүгү ачык болбойт ж.б. Сырткы инвесторлор үчүн мындай шарттар туура келбейт. Ички инвесторлор үчүн бул анчалык деле маанилүү эмес, бирок баары бир тобокелчиликтер бар. Анын бир нече себеби бар.

Биринчиден, акчасы бар жана оюндун ичик эрежелерин түшүнгөн көз карандысыз ишкерлердин саны аз. Экинчиден, мындай инвестициялардын келечеги бүдөмүк.

Кыргызстандын экономикалык абалы оор жана рыноктун өсүшүнө ишенүүгө болбойт. Объектти сатып алган компаниянын кирешеси көбөйөт деп эсептөө кыйын. Демек, Бишкектин менчиктештирүү демилгеси ишке ашпай калышы мүмкүн.

— Процесс идеалдуу болушу үчүн кандай болушу керек?

Идеалында менчиктештирүү көп жылдык планды камтышы керек. Компаниялар отчетторду даярдап, текшерүү жүргүзүп, иш тажрыйбасын анализдейт. Консультанттар рынокту изилдеп, сунуш даярдоо үчүн убакыт керек болот.

Мамлекет менчик укугун коргоого кепилдик берген күндө дагы бул узак мөөнөттү талап кылат, бирок тилекке каршы, Кыргызстанда андай кепилдик жок. Өлкөнүн инвестициялык жагымдуулугу тууралуу айтпай эле коёлу.

Кыргызстан инвестоорлордун көп келүүсүнө жана бюджетке ири суммадагы акча алып келе турган ишканалардын ийгиликтүү сатылышына ишенбей эле койсо болот.

Кыргыз бийлигине “сыйкырдуу таяктай” көрүнгөн менчиктештирүү чечими эч кандай натыйжа бербейт.

— Эң начар натыйжа кандай болот?

Мамлекеттик макам менен эле жакшы иштеп жаткан ишканалар жоголот. Жагымсыз активдер сатылбай калат.

— “Кумтөр” кенин улутташтыруу идеясына кандай баа бересиз?

— Азыр Кыргызстанда эки ачакей процесс жүрүүдө. Жарыя кылынган менчиктештирүү мамлекеттин инвесторлорду тартуу боюнча стратегияcы бар экенинен кабар бериши керек. Бирок аны менен катар эле “Кумтөр” кенин улутташтыруу процесси жүрүүдө. Инвестициялык климат көз карашынан алсак, бул бардык кырдаалды өзгөртөт.

Кандай гана себептер болбосун, ишкананын макамын жана тышкы башкарууну өзгөртпөстөн, сотко жеткирбей эле сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк бар.

Эгер “Кумтөрдү” улутташтыруу ишке ашса, анда бул Кыргызстандын инвестициялык климатына олуттуу сокку болот.

— Кыргызстандагы кен казыналарында иштеп жаткан россиялык жана кытайлык инвесторлор ушундай коркунучтардан корголгонбу?

— Талас облусундагы Россиянын “Жерүй” долбоору анын ачылышына Россиянын президенти Владимир Путиндин онлайн режимде катышкандыгы менен гана корголот. Кытай долбоорлорунун айланасында маал-маалы менен чыр-чатактардын чыгып жатканын көрүп жатабыз. “Кумтөрдү” улутташтыруу ишке ашса, башка чет элдик инвесторлорго кандай таасирин тийгизерин айтуу кыйын.

Мыйзамдарды сөзсүз түрдө үч окуудан өткөрүү тууралуу жобону Конституцияга киргизүү үчүн мен абдан көп күч жумшап, көп аракет кылдым. Бул 2007-жылы кезектеги Баш мыйзамды кабыл алуу учурунда болду.

Бул эреженин маңызы парламент туруктуу жана натыйжалуу мыйзамдарды кабыл алуусунда. Бул практика мурунку мыйзам чыгаруучулар шашылыш түрдө мыйзамдарды дароо кабыл алып, андан кийин аны өзгөртүп, толуктап чыгышкандыктан улам келип чыккан. Маңыз мында деле эмес, болгон шашылыш кабыл алынган мыйзамдар адамдардын жашоосуна терс таасирин тийгизгендигинде. Ошондо парламентаризмди колдогон теоретиктерде идея пайда болгон – мыйзамдар тыкыр каралып, бардык коркунучтар жана тобокелдиктер эске алынуу менен кабыл алынуусу зарыл. Ошондуктан мыйзамдарды 3 окуудан өткөрүү же үч жолу карап чыгуу процедурасы ойлонуп табылган. Азыр ал туруктуу, так жана эффективдүү мыйзамдарга жетүүнү каалаган цивилизациялуу дүйнөдө колдонулат.

Мен Жогорку Кеңештин мыйзамдарды кабыл алуу жыйынына катышканга чейин мыйзамдар кандай кабыл алынарын билчү эмесмин, себеби телевизор аркылуу алган маалыматтардан эч нерсени түшүнүүгө мүмкүн эмес эле. Мыйзам биринчи окууда кабыл алынды дегенди кээде эле укчумун. Экинчи жана үчүнчү окуу тууралуу такыр эле уккан эмесмин.

ЖКга депутат болуп келгенде гана мыйзам чыгаруу процессинин терс жактарын көрдүм. Депутаттарда заманбап парламент кантип иштеп, мыйзамдарды кандайча кабыл алуу керектиги тууралуу түшүнүк жок болчу. Мыйзамдар советтик практика менен депутаттардын сунуштарын эске алуу менен кабыл алынып же кайра иштеп чыгууга эле жөнөтүлүп келген. Толуктоолорду стенограмма аркылуу эле кабыл алышчу. Кыскасы, бул процедуралардын баары аморфтуу болуп, мыйзам чыгарууга укугу жок сырттан келген адамдардын өзүм билемдик менен кийлигишүүсүнө жол берген.Бул эрежелер Президенттин, Өкмөттүн жана Жогорку Кеңештин аппаратынын кызматкерлерине, жада калса, эшиктен келген адамга толук эркиндик берип, мыйзамдарды өз кызыкчылыгына жараша өзгөртүп алууга мүмкүнчүлүк түзүп келген.

Көбүнчө мыйзамсыз толуктоолор киргизилип, бийликте масштабдуу коррупциянын жаралуусуна жол ачкан. Мыйзам долбоорун кабыл алуу этаптарын көзөмөлдөө жок болгон, башкача айтканда окуунун ар бир этабында депутат колунда тийиштүү документтин долбоорун алып, акыркы нускасы менен салыштыра алчу эмес. Башкача айтканда, бардыгы чиновниктердин жана кызыкдар лоббист депутаттардын колунда болчу.

Жада калса кабыл алынган документти комитетте кайра жазып, же бирөөнүн суранганындай кылып оңдоп койсо болчу. Ал мыйзамга эч бир депутат кайра кайрылып келчү эмес, себеби парламентте мыйзамдардын сапатына эмес, санын карашчу. «Канча көп болсо, ошончо жакшы» дегендей.

Ал эми каникулга чыгар алдында, акыркы жыйынында ЖК ондогон мыйзамдарды талкуусуз эле өткөрүп жиберчү.

Кызыкдар болгон адамдар дал ушул күнү талаш жаратуучу мыйзамдарды алып келип, өткөрүп кетишчү. Бирок парламентаризм прездентке жана өлкөнүн Өкмөтүнө мыйзам чыгаруу ишине аралашууга тыюу салат. Алар мыйзамга каршы келбеген жарлыктарды, буйруктарды жана жоболорду гана кабыл ала алышат. Депутаттардын саясий каалоосун юридикалык жактан каттатуу үчүн эксперт же консультант болгон аткаминерлер тууралуу айтпай эле коеюн.

Мыйзам долбоорун окуу деп эмнени түшүнүү керек жана аларды кантип жана кандай учурларда колдонсо болот.

1-окуу бул демилгечи алып чыккан мыйзамдын концепциясын угуу. Ал мыйзам долбоорунун тексти менен таанышып чыгышы үчүн белгилүү мөөнөттө бардык депутаттарга таратат. Эгерде мыйзам долбоору биринчи окууда өтсө, демек, ал өлкө жана коом үчүн пайдалуу экен дегенди билдирет. Мыйзам долбоорун 2-окууга даярдоо үчүн тиешелүү комитетке жөнөтүлөт. ЖКнын регламентинде документти даярдап, аны талкууга алып чыгуу үчүн 10 күндүк мөөнөт белгиленген. Комитет депутаттардын бардык сунуштарын талдап чыгат.

2-окуудагы талкууда жоопкерчиликтүү комитеттин төрагасы баяндамачы болот жана кандай сунуштар киргизилгенин, кайсу сунуштар эмне себептен кабыл алынбаганын баяндап берет. Мыйзам долбоорунун тексти кайрадан депутаттарга таратып берилет. Бул этапта депутаттар өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду сунуштай алышат. Аларды кайрадан тиешелүү комитет талдап чыгат. Эгерде мыйзам долбоору 2-окууда кабыл алынса, аны депутаттардын сунушун эске алуу менен 3-окууга же парламентте добуш берүүгө даярдаш керек.

3-окууда депутаттар кайрадан мыйзам долбоорунун текстин карап чыгышып, “макул” же “каршы” деген добуш беришет. Мыйзам долбоору 3-окууда кабыл алынбай калган учурлар да болот. Кабыл алынганы турган мыйзам долбооруна сунуштарды киргизүүгө мүмкүн эмес. Депутаттар болгону добуш беришет.

Заманбап парламентте добуш берүү процедурасы талкуулоо процедурасынан бөлүнүп каралган, талкууланып жатканда сөзсүз бардык депутаттар катышуусу керек эмес. Бирок 3-окууда добуш берүү процедурасында сөзсүз бардык депутаттар катышуусу зарыл. Депутаттардын жыйындарга катышуусун парламенттик фракциялар, фракциянын депутаттардын арасынан тандалып алынган тартипке жооптуу болгондор камсыз кылышат. Алар «партиялык камчылар» деп аташат. Депутат катышпаса, анда алардын капчыгына өтө көп зыян келтире турчу айып пул салынат. Бундестагга болгон командировка учурунда мен немис депутаттарына салынган айып пулдун көлөмү жөнүндө билдим. Алар депутаттын добуш берүүгө катышпоосуна эч кандай себептер жүйө боло албайт дешти. Жада калса, депутат ооруканада, командировкада же тажияда экенине карабастан добуш берүүгө катышуусу зарыл. Немис кесиптештерим эгерде мыйзам коомго абдан зарыл болсо ооруп жаткан адамды замбилге салып алып келген учурлар да болгонун айтышты. Германиялык депутаттардын маянасы 10 миң евронун тегерегинде экен, ал эми жыйынга катышпай коюшса 600 евро айып пул салынат. Эгерде командировкада болсо – 250 евро, ооруканада болсо – 150 евро. Ал жакта бул айып пулдарга биздегидей көз жумуп кое турган базаркомдор, олигархтар жок, бирок орто класстагы өкүлдөр – жактоочулар, окумуштуулар, тажрыйбалуу саясатчылар көп.

Азыр бизде буга көнө албай жатышканы өкүндүрөт. Себеби 15 жыл өтпөдүбү. Депутаттар болсо Мыйзам долбоорлорунун окуусу деген эмне экенин түшүнүүгө аракет кылышпай келишет. Бирок парламенттин тажрыйбасында мыйзамдар дароо 3 окууда кабыл алынган учурлар бар. Редакциялык оңдоолор же өлкөнүн тагдырына таасир бербей турган мыйзамдар болсо дароо 3 окууда кабыл алына берет. Швецияда мындай мыйзамдарды комитеттин жыйынында эде кабыл алынып, дароо төраганын кол коюусуна жөнөтүлөт. Ал болсо редакциялап, резолюциясы менен премьерге же падышага жиберет. Мыйзамдын күчүнө кирүүсү үчүн монарх кол коет.

Ошондуктан 3 окуу процедурасы депутаттар бул же тигил мыйзам долбоору өлкөгө керекпи же жокпу деп ойлонуусу үчүн, ал өлкөгө пайда алып келеби же жокпу аныктап, ошондой эле мамлекетте туруктуу жана эффектвидүү мыйзам чыгарууну камсыз кылуу үчүн келип чыккан.

Мыйзам чыгаруу ишинин дагы бир маанилүү эрежеси. Мыйзамдар жарандар үчүн жазылат, ошондуктан алар шашылыш жазылбашы керек.

Жакында жаңы министрлер кабинети дайындалды, коомдо алар кандай критерийлер менен тандалды деген талкуу жаралды. Алар өлкөнү кризистен чыгара алышабы деген суроолор туулду.

Совет мезгилинде жогорку кызматка дайындалуу үчүн кызматтык тепкичтен өтүү керек эле. Кадрдык резерв түзүлчү. Адамдар өз милдетин аткарууга даярданышчу. Ошондо гана кызматкер ага жүктөлгөн милдеттерди кыйшаюусуз аткарат деген ишеним пайда болчу. Бул СССРде гана эмес, башка цивилизациялуу өлкөлөрдө да болчу.

2008-жылы кыргыз парламент делегациясынын Кытай парламентине болгон иш сапарында фуршет учурунда мага кытай жетекчилеринин бири келип, биздин делегациясынын жаштардан турган курамына таң калып, бизде мындай дайындоолор тез-тез болуп турабы деп таң калды. Мен ага батыштайгыдай муун, элита алмашуу жүрүп жатканын, ошондуктан жаш кадрларды дайындоо көп болуп жатканын айттым. Ал башын чайкап, “бул иш үчүн анча жакшы эмес” деди. Кызматкердин тажрыйбасын, кесиптик сапаттарын эске алуу керектигин айтты. “Биз эч качан мындай тажрыйбаны колдонбойбуз” деди. Мындан кийин ар бирибиз өзүбүздүн пикирде эле калдык. Бирок бул баарлашуу азыркыга чейин мага тынчтык бербей келет. Биз максатыбызга туура эле жол менен кетип жатабызбы? Себеби 30 жылдан бери демократиялык жетишкендиктерди экономикалык ийгиликке айланта алган жокпуз да.

Эч нерсе менен мактана албайбыз!

Кызматка дайындап жатышканда ал иштеп кете алабы, тажрыйбасы, билими жетишип, көйгөйлөрдү чече алабы деп ойлонушабы? Иш берүүчү мен даяр эмесмин, мен ишти алып кете албайм деген сөздү укту беле? Өзүмдүн тажрыйбамда мындай болгонун эстей албайм. Бирок эгерде сунушту аткара албасыма көзүм жетсе, дайыма баш тартып келгем. Биздеги ийгиликсиз иштердин баары дал ушундан улам окшобойбу.

Адамдар өлкөсүнүн, элинин алдында жоопкерчиликти сезишпейт.

Бир саатка халифалар. Өлкөнү өзүнүн шоопуру менен бирге оюна келгенди кылган адам 6 жыл бою башкарды. Бардык аткаминерлер аларга баш ийип берди. Эч ким деген жок. Мындай кадрлар менен кандай жетишкендиктер болмок эле? Компетенттүү, өзүң сыйлаган, кесипкөй адам эч качан буга макул болмок эмес. Ал эми 2020-жылдын октябрында ким гана Бишкектин мэри болом деген жок. Уурдаганы бара жатышса керек да. Алар андан башка эмне кыла алышмак эле?

Кадр саясатындагы ушул туура эмес эсептөөлөрдүн бардыгы, менимче, 2 категорияга бөлүнөт: саясатчылар, б.а. саясий дайындоочулар жана кесипкөйлөр.

Биринчисинде адам сөзсүз эле өз кесибинин ээси болушу зарыл эмес, ал кесипкөй саясатчы болуусу шарт – партиянын же фракциянын жетекчиси же партиянын мүчөсү болуп, анын принциптерин, көз караштарын бөлүшүп, чечен болуп, элди, саясатчыларды, депутаттарды, министрлерди ж.б. ишендире билүүсү шарт. Ошондуктан чет өлкөлөрдө жарандар жана аялдар Коргоо министри болуп жатышат.

Стокгольмдо мен Швециянын Коргоо министр менен таанышып калдым, ал мурда мугалим болгон экен. Ал анын миссиясы парламентте аскердик бюджетти кабыл алдырып, саясат менен байланышкан маселелерди чечүү экенин айтканда таң калгам. Ал эми кесипке байланышкан маселелерди анын кол алдындагы генералдар чечишет экен. Ал генералды эмнеге министр кылып дайындаса болбойт деген суроомо, армияда кызыкчылыктар кагылышы болуп калбашы үчүн деген жооп айтты. Баары түшүнүктүү болду!

Ал эми биз болсо 20 жылдан бери системаны оңдой албай келебиз. Бул жерде адамдын жаш курагы деле анча мааниге ээ эмес экени түшүнүктүү болду. Саясий лидерлер президент, премьер-министр жана министр болушат. Алардын билими жана кесиби мааниге ээ эмес.

Ал эми саясат менен алек болгусу келбеген кесипкөй кадрларды даярдоо менен Өкмөттүн алдында түзүлгөн кадрдык агенттиктер алек болушу керек. Алар аркылуу бардык мамлекеттик кызматкерлер текшерүүдөн өтүп, компетенттүү жана кесипкөй экенин далилдеши керек. Мисалы, Италияда сот кесибин таштап, саясатка кетсе, ал кайра сот боло албайт. Ошондуктан сот гана болууну каалагандар сот кесибин тандашат.

Өкмөттүн мамлекеттик кадр кызматы тууганчылык, жердештик, достукка жана коррупцияга карабай, иштей албаган кадрлардын дайындалуусуна жол бербеши керек. Мындай кадрдык саясаттын дагы бир оң жагы, ал саясий партиялардын өнүгүүсүнө чоң стимул болот.

Саясат таануучу жана КМШ өлкөлөрү боюнча талдоочу Аркадий Дубнов Россия менен Тажикстандын президенттери эмнеге чек арадагы жаңжал тууралуу сүйлөшпөгөнү тууралуу айтып берди.

“Тажик президенти Рахмон Москвадагаы Жеңиш парадына чет өлкөдөн чакырылган жалгыз өлкө башчысы болду. Ал эпидемиологиялык жактан алганда Путин үчүн кооптуу эмес, анткени буга чейин COVID-19 вирусуна каршы бардык процедураларды өткөн.

Бирок анын Москвага болгон сапарында башка нерсе кызык болчу. Бир нече күн мурда Тажикстан менен Кыргызстандын чек арасында кан төгүлгөн жаңжал чыккан, ал 60ка жакын адамдын өмүрүн алды, алардын арасында жаш балдар да бар эле. Буга байланыштуу бүгүн кечинде Орто Азиядагы эл бул кичине согуш тууралуу Рахмон эмне дегенин, Путин кандай реакция кылганын, үй-жайынан айрылып, коңшуларын жана раистерин (жетекчилерин) жек көрүп жаткан миңдеген эл эмнени күтүшү керектигин билүү үчүн телевизордон көзүн албай турушту.

Бирок эл буга байланышкан бир дагы маанилүү сөз уга алган жок. Бир дагы!

Путин менен Рахмон пандемиянын айынан төмөндөп кеткен товар айлануу, Афганистандын кооптуулугу, аймакта коопсуздукту бекемдөө, КМШ, Тажикстан төрагалык кылган ШКУ, ЖККУ тууралуу сөз кылышты…

Бирок тажиктер менен кыргыздардын ортосунда тынчтык болобу, бул үчүн Россия кандай иштерди жасоого даяр экени тууралуу Путин жана Рахмон бир дагы ооз сөз сүйлөшкөн жок. Азырынча… Башкача айтканда, балким эки президентке ал көйгөй тууралуу маалымат жеткирүүгө жетишпей калышкандыр.

Минтип ойлоо күлкүңдү келтирет экен, туурабы? Жогорку деңгээлдеги мындай уялчаактык кайдан пайда болду экен?

Бири-бири менен согушкан өлкөлөрдүн биринин президенти Москвага барганына экинчи өлкө кызганыч жана этияттык менен карайт. Кыргызстан болсо эми Россия Тажикстанга жан тартып жатат, ал Афганистандан Американын аскерлеринин чыгарылуусуна байланыштуу Афганистанга байланыштуу жаңы саясат жүргүзүүдө маанилүү өнөктөш болууда деп эсептөөдө. Душанбе Афганистан боюнча иш жүргүзүү үчүн АКШнын аскердик түзүмдөрүн жайгаштыруучу аянтча болуп берүүгө даярдыгын көргөзүүнү көздөйт.

Ушундан улам, Россиянын Коргоо министри Шойгунун Тажикстанга болгон иш сапарын жана Россия менен Тажикстандын бирдиктүү абадан коргонуу тутумун түзүү боюнча келишим түзгөнүн эске сала кетүү керек. Бул жерде каталарга жол жок. Ошондуктан ансыз да кастык сезимде турган коомдун кыжырын келтирбөө үчүн ушундай чечим кабыл алынды окшойт. Москва жаңжалдашкан өлкөлөрдүн бирин колдоп жатат дегендей ой келбеши үчүн айта кетейин, Рахмон жаңжалга чейин эле, апрелдин аягында чакырылган жана балким Путин менен Тажикстандын президентинин жолугушуусунун протоколдук бөлүгүндө бул тууралуу такыр сөз козгобоо тууралуу чечим кабыл алынгандыр.

Үн катпай коюу шектенүүгө негиз түзүшү мүмкүн, себеби Борбор Азияда конспирология популярдуу, өзгөчө так маалыматтын жоктугу жана жетекчилерге ишенбөөчүлүк күч алган. Бир чети, Кыргызстандагылар аймакта тынчтык орнотууда Россиянын ролу чоң болот деген үмүт бар, мындай үмүт тажик тарапта жокко эсе. Ошондуктан мындай шектенүүлөр болбочудай сезилет…

Муну менен катар эле учурда Россиянын, Казакстандын жана Өзбекстандын президенттери кыргыз-тажик чек арасындагы жаңжалды жөнгө салуу үчүн кеңешип жатышканы түшүнүктүү.

Эки жумага жетпеген убакытта ЖККУнун тышкы иштер министрлеринин жыйынына Душанбеге Кыргызстандын президенти Жапаров жана Казакстандын президенти Токаев, Россиянын ТИМинин башчысы Лавров барыш керек.

Тажикстандагы 1992-97-жылдардагы жарандык согуштун үрөй учурган окуялары унутула элек, Борбор Азиядагы жаңы согуштун башталуусу өтө үрөй учурат. Анын Орусияга тийгизген кесепеттери жөнүндө айтпай эле коёюн”.

Баткен облусунун мурдагы губернатору, коомдук ишмер Мамат Айбалаев жакында болгон кыргыз-тажик чек арасындагы ок-атышуусу боюнча ой-пикири менен бөлүштү:

«Баңгизаттарды ташыгандардын, курал саткандардын кызыкчылыктарынан кагылышуу пайда болду»

«Кыргыз-тажик чек арасындагы окуялар “Жоо кеткенден кийин кылычыңды ташка чап” деген макалды эске салат. Кыргызстан 1997-жылдарда Тажикстанга жардам берип, алардын жарандык согушун токтотуп калууга жардам берди эле. Кийин тажик президенти Эмомали Рахмон “157 миң адам ошол согушта курман болду” деп айтпадыбы. Ал эми расмий эмес маалыматтарда 280 миң адам өлдү деп айтылып жүрөт. Биз дардаңбай кыргызбыз, алардын согушун токтотуп жардам бердик. Бирок тажиктер куу эл болот, куулугун ушундан билсе болот, булар сөзүндө турбайт.

Тажиктер менен аралашып, чектешип жашабагандар алардын кандай экенин түшүнбөйт. Кокус сиз барып калсаңыз, алар жакшы тамагын палоо басып, арак-шарап берип жакшы сыйлайт. Жакпай калсаңыз, уу берип өлтүрүп коюш да алардын колунан келет. Биз кылымдар бою чектеш аралаш жашап алардын кыял-жоруктарын жакшы билебиз. Мен совет доорундагы булардын жетекчиси Расуловду көрүп, жыйындарына катышып калдым. Набиевди, Маккамовду да көрдүм. Азыркы президент Эмомали Рахмон 18 жылдан бери иштеп келе жатат. Биз аларды өзүбүздөй ачык айтып, түз жүргөн эл катары көрбөшүбүз керек. Тажиктер андай эмес.

Мен болгон маалыматты тажиктердин айткандарынан, карапайым элдин, туугандарымдан, жердештеримден угамын. ЖМКлар аркылуу айтам, айткам.
Орустарда макал бар, «хочешь жить в мире готовься к войне» деген. Эч кандай кепилдик жок, алар кайра кол салбайт деген.
Бийлик муну алдын алып эн мурда эрикпей, ошол жердин тургундары, эл менен акылдашып, макулдашып алуусу керек болчу. Элибиз көп нерсени билет.

Биздин эски бийлик да убагында көп катачылыктарды кетирген. Мен да өз мезгилинде губернатор болуп барган биринчи эле күнү “Головной” суу башына күчтүү кароол койдум. Дагы оюмда бар эле, андан да күчтүү ДОТ коюп коеюн дегем, себеби эртеби-кечпи тигилер кол салаарын билгем. Анүчүн коргонуу жакшы болуш керек эле.

“Биз бир кезде тажиктерге жардам бердик эле, эми алардын кылганы бу” деген кеп-сөз азыр айтылып жатат. Анын баары өткөн иш, алар аны унутту. Себеби ар бир бөлүнгөн мамлекеттин өзүнүн кызыкчылыгы пайда болду. Андан башка ар кандай элдин кызыкчылыгы, дегеле кызыкчылыктар көбөйдү. Ошолордун арасында баңгизаттарды ташыгандардын, курал саткандардын кызыкчылыктары пайда болду.

Тажикстан Афганистан менен чектешкендиктен, афган баңгизаттары Тажикстан аркылуу Баткен, Лейлек аркылуу Россияга жана башка мамлекеттерге тарайт. Булар совет доорунда эле белгилүү болчу. Баткендин, Лейлектин тоолорунда июлда чек ара ачылганда ошол жерде чектеш Матчевск, Гарб райондорунан баңгизаттарды ташуу башталат. Алардан тышкары малын айдап келип сата башташат. Кокон шаарына чейин кирип сатышат. Кокон хандыгынын учурунда, падышалык Россиянын учурунда, кийинки совет доорунун учурунда деле алар ушундай иштерди жасап келишкен. Ошондуктан бул баңгизаттын тарыхый жолу.

Биздин эски бийлик аларды ошол бойдон калтырып, биз аларга кайра контрабанда менен бензин сатып, азыр Лейлекте 60ка жакын май куюучу жайлар бар. Ошолорго ташымыш болуп, а негизинен тажиктерге контрабанда кылып сатып жатышып, биздин көп азаматтарыбыз байып алышпадыбы. Мамлекет, бийлик аларды көрмөксөн болуп туруп берди. Азыркы бийликтегилер “Биз ал жердеги контрабанданы токтоттук” деп айтып жатышпайбы, демек контрабанда, баңгизаттардын жолу токтоду да. Алар менен иштегендер абдан бай эл, аларда акча абдан көп. Анан алар да аракет кылышты көрүнөт. Азыркы бийлик бардыгын анализдеп тактап албастан бир аз шашып кетти да, анан азыркыдай абалга дуушар болду.

Биз тажиктер менен ар дайым этият болушубуз керек. Алар келишимге кол койгону менен андан ары эмне кылышканын көрдүңөр да. Ошон үчүн булар менен алыш-бериш, дегеле мамиле жасоодо абдан кылдаттык керек.

Башкы прокуратура: «Тажикстан жүзү каралык менен биздин өлкөнүн аймагына кирип, чек араны бузуп, себепсиз түрдө тынч жашаган жарандарга ок чыгарышты»

Тажикстан Республикасынын аскер кызматкерлеринин жогорудагыдай аракеттери Кыргыз Республикасынын бүтүндүгү менен суверендүүлүгүнө карата алдын ала пландаштырылган жалаа менен агрессияны айгинелейт.

Каргашалуу окуя кантип башталган

«29-апрелде саат 04:40 ченде Баткен районуна караштуу Көк-Таш айылынын Көчө-Бою аттуу жеринде Баткен районунун жергиликтүү жай жаткан тургундары менен тажик жарандарынын ортосунда кагылышуулар болгон. Андан кийин Тажикстандын аскерлери Кыргыз Республикасы менен Тажикстан Республикасынын ортосунда 2004-жылдын 26-майында түзүлгөн жакшы коңшулук жана өнөктөштүк мамилелер жөнүндөгү келишимди, тынчтыкта жашоо принциптерин, достук жана кошуналык мамилелерди бузуп, Кыргыз Республикасынын аймагын басып алуу максатында Кыргыз мамлекетинин суверендүүлүгү менен бүтүндүгүнө кол салып, жүзү каралык менен биздин өлкөнүн аймагына кирип, чек араны өз алдынча бузуп, себепсиз түрдө тынч жашаган жарандарды, чек араны коргогон аскер, жарандардын коопсуздугун камсыз кылган укук коргоо органдарынын кызматкерлерин массалык түрдө өлтүрүп, автоматтардан, миномёттордон, бронетехникалардан, аскердик тик учактардан жана башка аскердик куралдардан ок чыгарышкан.

Эксперттер кийин муну видеокамераны орнотууда башталганын белгилешти. Бирок буга чейин деле ортодо мамиле сууп калганы, ал тургай жаш балага чейин ушул жылдын март айында эле Садыр Жапаровго чейин чек ара маселесин тез арада тактоого чакырган кайрылуусу али эсибизде.

Тажикстан Республикасынын аскер кызматкерлери миномёт жана аскердик тик учактарды колдонуу менен “Булак-Башы”, “Капчыгай”, “Достук”, “Миң-Булак” чек ара тозотторуна “Кожожар”, «Кызыл-Бел» чек ара постторуна жана Баткен, Лейлек райондорунун калктуу пункттарына кол салышып, Кыргыз өлкөсүнүн калктуу конуштарын жана аймактарын басып алышкан. Тажикстандын аскер кызматкерлери тарабынан куралдуу кол салуунун кесепетинен Кыргыз Республикасынын укук коргоо органдарынын кызматкерлери, аскер адамдары жана жарандарынын арасынан октон жана жарылуучу заттардан көптөгөн адамдар ар кандай жаракаттарды алышып, алардын ичинен каза болгондор да болду, ошондой эле кыргыз тараптын аскердик объектилери талкаланып зыянга учурады.

Алардын аракетинде пландаштыруу, агрессивдүү түрдөгү куралданууга даярдык, аны таңылоо, эл аралык келишимдер менен бүтүмдөрдү бузуу менен агрессиялык согушту жүргүзүү байкалат. 2021-жылдын 29-апрелинде бул факты Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы тарабынан Кылмыштардын жана жоруктардын бирдиктүү реестрине катталып Жазык кодексинин 380-беренеси «тынчтыкка каршы кылмыштар» менен катталды.Сотко чейинки өндүрүш иши боюнча тергөөнү жүргүзүү жагы УКМКга, ИИМдин жана Аскер прокуратурасынын кызматкерлеринен турган ведомстволор аралык тергөө тобуна тапшырылды.

«Тажик тарап менен чек ара маселесин чечүүнүн бир эле жолу бар, биз бир тараптуу жабышыбыз керек! Алардын чет мамлекеттер менен алакасы аз көбүнчө биз аркылуу жүргүзүшөт, 6 айгабы, бир жылгабы жаап салсак кепке келип калышат»,-Чек ара кызматынын мурдагы төрагасы, мамлекеттик ишмер, акыйкатчы Токон Мамытов

Максат Чакиев: Баткен бизге даана көрсөттү, бир державанын канатынын алдына киргенде деле, коопсуздук жана башка маселелер чечилбейт экен

Эми Кыргызстан ким менен болушу керек деген суроо күчөй баштады. Баткен окуясында бир державанын кулагы көрүнгөнү жөнүндө соц. тармактарда катуу айтылгандан кийин, Кыргыз жарандары тарабынан ал вектордон кайтуу чакырыктары күч алды. Көпчүлүк Кыргыз кемесин жаңы векторго буралык, ошол тарапка сүзөлүк деген сунуштар башталды. Ал векторлор – Түркия (туранчылык) менен Батыш. Тилекке каршы, бул биздин дагы деле кул мүнөздүк аң-сезимибиз басымдуу кылат экенин көрсөтүп турат. Сөзсүз эле бир вектордун алкагында, бирөөнүн канатынын астында болушубуз керекпи? Ансыз деле 200 жылдай бир державанын алдында болуп келдик ко? Ошол деле жетишет, деп ойлойм. Мен бир гана векторду көрүп турам – ал кыргыз вектору!Өзүбүзгө багыт алалы, өзүбүзгө бурулалы!Баткен бизге даана көрсөттү, бир державанын канатынын алдына киргенде деле, коопсуздук жана башка маселелер чечилбейт экен. Ошондуктан тек гана өзүбүзгө таянышыбыз керек! Мамлекетти күчтөндүрүш керек. Айбалтабыз ар дайым даяр жана жаныбызда болушу керек экен. Кокустук болсо, тигил дос мамлекет бизге жардамга келе калат, деген кур эле сөздөр экен. Мисалы, жакынкы коңшубуз Өзбекстан эч кандай мамлекеттерге векторлук албай эле сонун өнүгүп жатат. Ошол эле Израиль Батыштын же АКШнын кучагына кирип кеткен жок. Өзүнө керектүү нерсени алат, калганын бербейт, алардын чечими же буйругу менен жашабайт. Мен бул позицияны “саясий эгоизм” деп атайм. Мындайча айтканда, тек гана өздөрүнүн кызыкчылыгы менен жашашат, көздөшөт. Ооба, баары менен дос бололук, а бирок алардын таасиринен чыгалык. Өз алдынча мамлекет бололук!

Апаатта билим уялары жабыркаганы албетте зенди кейитет. Бул жаатта көп жылдан бери этникалык кыргыздардын билим алуусуна көмөк көрсөтуп келе жаткан Жолдош Турдубаев мындай дейт:

— Мен баланча кыргызга жардам бердим деп мактана албайм. Ар кимиси өз күчү менен көчүп келди, тиричилиги жаман эмес — эмгекчил адамдар ач калбайт. Мен болгону Тажикстандагы кыргыздардын билим алуусуна байланышкан маселелерди гана козгоп, коомчулуктун көӊүлүн бурууга аракет кылып келдим.

Бул каргашалуу окуянын жүрүшүндө Лейлек районундагы Максат, Кулунду, Жаңы-Жер, Көк-Таш, Интернационал айылында турак жайлар, соцобьекттер жабыркады.

Баткен облусундагы чек ара чырынан жабыркаган турак үйлөрдүн саны акыркы маалыматтар боюнча 129га жетти. Тактап айтканда, 129 турак үй жана 84 объект жабыркаганы аныкталды, анын ичинен: 1 мектеп, 1 ФАП, 1 бала-бакча, 1 ИИМ имараты, 4 чек ара бекети, 1 медициналык борбор, 1 стамотология, 2 дарыкана, 1 китепкана, 1 өрт-куткаруу бөлүгү, 27 май куюучу жайы, 34 соода түйүндөрү, 5 ашкана, 3 тойкана талкаланган жана өрттөлгөн.

Бүгүнкү күндө келтирилген материалдык чыгымдар боюнча ЖК комиссиялары иш алып барылууда.

P.S. Бул олуттуу кылмыштын артындагы адамдар жазасын алганда дагы, 36 адамды кайра алып келе албайбыз. Баткендеги чыр-чатак Кыргызстандын армиясы солгундап жатканынан кабар берет. Учурда армиядан качкандар, чабуул тургай, коргонууга даярдыктын жоктугу, мылтык ата албаган аскерлер албетте, туруштук бере албастыгы даана билинип, ушунча адам набыт кетти. Туура, обьекттерибизди тарттырткан жокбуз, бирок ага мактана да албайбыз. Жада калса, айымдарыбыз эркектерге тен-ата туруп согушканга даяр экендигин, мекенди коргоо милдети экенин соцтармактардан тайманбай айтып жатышты. Ошол эле учурда бизде курал жок, курал болсо ок жок. Мына ушуга окшогон проблемаларды тез арада чечип, чек ара чырына чекит коюу мезгили келди. Болбосо мындай жагдай глобалдуу согушка алып келмекчи.

Баарынан да кызыгы Түркия лидери Рэжеп Тайып Эрдоган Тажикстанга эскертип, эгер кол салууну токтотпосо, чара көрүлө тургандыгын баса белгилеген.

Жазгүл Урмамбетова

Сүрөт www

Байыркы заманда уруулар арасында чыккан майда чатактар чоң согуштарга алып келчү.

Биринчи дүйнөлүк согуш аяктаганда курмандыктардын санын уккан адамзаттын үрөйү учуп, кайра дагы согуш чыгып кетпеши үчүн Улуттар Лигасы түзүлгөн. Бардык саясатчылар согушка наалат айтып, өткөн окуялардан сабак алып, экинчи мындай каргашаларды болтурбоого ант беришти. Адамзат 19 жыл чыдады дагы Экинчи дүйнөлүк согуш башталды, анын кесепеттери дүйнөдөгү бардык согуштарды бириктиргендеги кесепеттеринен дагы коркунучтуу болду. Эмнеге андай болду, эмнеге буга жол берилди? Ооба, жөн гана ушул мезгилде «октун жытын жыттабаган», көңүл ачууга жана баатырдыкка суусаган адамдардын жаңы мууну өсүп чыккан эле.

Бул башаламандыкты патриоттуулук менен чаташтырбаңыз.

Чакырылгандан кийин үч күн өткөн соң алгачкы ок атуулардан коркуп, баса албай калгандар да болгон. Мен Тоолуу Карабахта кызмат өтөөдөн качып, Польшада аскерге чакыруудан жашынып жүргөн топ балдарды көрдүм. Азыр болсо Донецкте өлүп калбайлы деген украиналык балдар чуркап жүрүшөт. Бизде болсо кечээ, 1-майда эски аянтта митингге чыгып, “Бизди Баткенге жибергиле!” деп кыйкырып жаткан миңдеген кишилер үчүн 4 автобус алынып келингени менен алар жарым-жартылай бош кетишти.

70 млн адамдын өмүрүн алган экинчи дүйнөлүк согуш бүткөндөн кийин адамдар кайрадан тынчтык өкүм сүрүүсүн каалап, ант беришип, башка дүйнөлүк согуш чыкпасын дешип БУУну түзүшкөн. 76 жылдан бери кармалып келебиз. Бул убакыт аралыгында согушту көрбөгөн үчүнчү муун өстү. Бирок 19 мамлекетте ядердик курал-жарак бар, ал эми айрым жерлерде согуштар болуп келет.

Окумуштуулар билдиргендей, адамзаттын жашоосунда дүйнөдө 50 миң согуш катталыптыр. Адамзат өткөндөн сабак албайт экен да! Анын үстүнө, азыр биз жаңы согуштарды башыбыздан өткөрүп жатабыз — суук, маалыматтык, психологиялык, гибриддик… Бирок бул согуштардын ар бири күтүлбөгөн жерден чыныгы согушка айланып кетиши мүмкүн, мында жеңүүчүлөр болбойт.

Менин оюмча, адамдар сергектигин таптакыр жоготуп, жалкоо болуп, тынчып калышты. Буга согуш прогрессти алып келет, технология өнүгөт, өзгөрүүлөр болот, согуштар абдан зарыл, ал тургай пайдалуу деген жаңы түшүнүктөрдүн жана теориялардын пайда болушу далил. Атүгүл ядердик согушта жеңишке жетүү мүмкүнчүлүгү жөнүндө баяндаган чыгармалар пайда болду. Эң башкысы, алгачкылардан болуп чабуул жасап, душман тарап берген жооптук чабуулдан качуу керек. 40 жыл мурун эле окумуштуулар СССР менен АКШда ушунча көп ядердик курал бар экенин, бул биздин планетаны 50 жолу жок кылууга жетиштүү болорун жазышкан болчу.

Мындан соң жер экиге бөлүнөт же космоско учат.

Бизди “ядердик кыш” менен да коркутушканы эсимде. Планета комета менен урунган жерде кыш башталып, динозаврлар өлүп калышканын да айтып чыгышты эле. Согушка каршы ушундай аргументтер болгон.

Мүмкүн болгон жеңиш жөнүндө бул сөздөрдү дүйнөлүк державалардын лидерлери элге жолдогон кайрылууларында же жогорку эл аралык форумдардын трибуналарында айтып жатышат. Андан кийин октун жытын жыттай элек, бирок бекерчиликте эмне кыларын билбей, башкалардан айырмаланып таштарды ыргытып, мылтык менен чуркап, топтолгон адреналинди чыгарып алгысы келгендер четтен чыгат.

Коомдо ушундай атмосфера болуп турса ар кандай нерселер болуп кетиши мүмкүн. Демек, көйгөйдү чечүү үчүн социалдык-экономикалык көйгөйлөрдү чечип, калкка билим берүү абзел.

Биз коңшулар жана боордоштор бири-бирибизге душмандардай эмес, жакшы мамиле кылышыбыз керек. Бийлик дагы сүйлөшүү жүргүзүп жаткан учурда боордошторго боордоштой, коңшуларга коңшудай жакшы мамиле кылуусу абзел. Балким ошондон кийин чек арадагы чуулар токтоп, бири-бирине таш ыргыткандар тынчып калаттыр.

12 жашар кыздын өлүмүнө алып келген жаңжал таш ыргытышуудан башталып, өз ара жек көрүү, чыр-чатактын күчөшү жана кыйроо менен аяктаган.

Муну алдын алса болот эле го…

29-апрелде Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасындагы такталбаган жерде абдан кайгылуу окуялар болду. Кыргызстанда 30дан ашуун адам каза болуп, 134төн ашык адам жарадар болду. Ал эми мен көргөн акыркы маалыматтарга ылайык, тажик тараптан болсо 7 адам каза болуп, ондогон адам жарадар болгон. Тилекке каршы, бул сандар өсүүдө.

Окуяны толук кандуу түшүнүү үчүн бир катар нерселерди белгилеп кетүү маанилүү.

Эки өлкөнүн ортосунда такталбаган жерлерде чыр-чатактар көптөн бери эле уланып келет. Бул көйгөйдү аскердик техниканын жардамы менен эмес, сүйлөшүү, талкуулоо, альтернативдик сунуштар менен чечүү керек болчу.

Көйгөйдү куралдуу күчтөрдүн жардамы менен чечүүгө аракет кылуу – бул көйгөйдү дагы тереңдетүү.

Коомчулукта Кыргызстандын аймагында жайгашкан “Головной” суу бөлүштүрүүчү жайы кимге таандык деген суроо пайда болду. Бул объект башынан бери эле талаш болгон эмес жана Кыргызстанга тиешелүү. Кыргыз ССРинин аймагында 1973-жылы ал ишке берилгени тууралуу документтер жарыяланды. Айрымдар социалдык тармактарда КРда аталган айылдар жок болчу, Тажикстанда бар болчу деп жазып жатат, бул туура эмес, расмий совет органдары жаңылышып калышы мүмкүн эмес. Ал эми Тажикстандын расмий булактарынын маалыматтарына ылайык, “Головной” “жылдар бою эле” талаш жер болуп келген имиш.

“Головной” талаш объект эмес экенин текшерүү эң оңой.

Чындыгында эле такталбаган жерлер бар экенин белгилей кетейин. Мунун үстүнөн иштөө керек. Бирок эмнегедир тажик тарап бир жума мурда такталбаган аймактарды аскердик жол менен тартып алууну чечишиптир. Ал эми кыргыз тарап болсо дайыма бардык маселени тынчтык жолу менен чечүүнү көздөп келген.

Кечээ тажик аскерлеринин — Тажик Республикасынын расмий, өкмөттүк куралдуу күчтөрүнүн аскердик иш-аракеттеринин тартиби жана масштабы пропорционалдык чектен ашып (бул жерде биринчи аскердик аракеттер тажик тараптан башталгандыгын белгилеп кетели), ошондой эле чек аранын чыры катары каралышы мүмкүн болгон иш-аракеттердин алкагынан чыгып кетти. Алар ири аскердик техникаларды жана курал-жарактарды колдонушкан, ал эми өрттөлгөн имараттар жана аймактар чек арага такыр тиешеси жок, бирок Кыргызстандын аймагындагы объектилер болгон. Мындан сырткары, акыркы бир жумада аралыгында чек ара аймагына жакын жерде ири масштабдуу аскердик машыгуу болгону тажик тараптын пландаштырылган, атайын операциясынын дагы бир далили.

Кыргыз тараптан чагымчылдык болдубу? Кыргыз өкмөтүнүн айрым мүчөлөрүнүн ойлонулбаган билдирүүлөрүн эске албаганда чыныгы чагымчылдык болгон жок. Ал билдирүүлөр дагы агрессивдүү болгон эмес, болгону талаш аймактардагы абалды кантип жөнгө салуу керек жана ресурстарды кантип тескөө керек деген көз караштар гана болгон.

Жаңжал кимге керек? Бул кимге керек деп өтө тереңге сүңгүбөй эле коеюн. Кыргызстан менен Тажикстандын карапайым элине, анын ичинде талаштуу аймактардын эки тарабында жашаган жамааттарга мындай чыр-чатактын кереги жок болчу жана алар мындай иш-аракеттерди каалашкан эмес деп эсептейм. Алардын эркине койсо көйгөйдү мындай жол менен чечишмек эмес. Ошондой эле кыргыз өкмөтүнө дагы саясий жактан да, стратегиялык жактан да кырдаалдын мындай өнүгүшү зарыл эмес эле. Муну далилдей турчу объективдүү фактылар толтура. Ошондо ким калды? Мындай ызы-чуунун кимге кереги бар эле? Бул тууралуу окурман өзүңүз ой жүгүртүп көрүңүз. Кечээки кандуу жана кыйратуучу жаңжал эч кимге жеңиш алып келген жок жана эч нерсе чечкен жок. Тескерисинче, талашты ого бетер курчутуп, макулдашууга жетишүү мүмкүнчүлүгүн дагы татаалдатты. Бирок башка жол жок, эки өлкө, эки эл маселени тынчтык жолу менен чечүүгө келүүсү керек. Ал үчүн биргелешип иш алып барып, инновациялык жана прогрессивдүү ой жүгүртүү керек. Тажик тарап колдонгон гранаталар, танктар, автоматтар жана тик учактар көйгөйдү чечүү жолу эмес.

Автор тууралуу: Эмиль Жураев АКШнын Мэриленд университетинде PhD даражасын алган. Жураев Саясий институттар жана процесстет, Борбордук Азиянын саясаты жана коопсуздук, Магистрдик иш семинары сыяктуу курстар боюнча сабак берет. Ал Борбор Азиядагы Америка Университетинде жана Мэриленд Университетинде мугалим.

Бул жаңылык интернетте абдан кызуу талкууланды. “Ысык-Көл тамыры” тууралуу пикирин публицист Мусуркул Кабылбеков да билдирди.

“Ысык-Көл тамыры. Адилеттүү сындар, каардануу көп болду, бирок ушак-айыңдар да болбой койгон жок. Баары туура.

Бирок мен эмнегедир ал тууралуу айтууну каалаган жокмун. Балким, — “Аңчылыктын эң кызыктуусу башталды – адамга аңчылык” (Киплингдин сөзү деп жүрүшөт) болгон үчүн.

Мен башка тууралуу – биз чакан өлкөбүз.

Жыйырманчы жыл биздин дүйнө өтө морт экенин көрсөттү. Алгачкы эле олуттуу сыноо биздин мамлекеттүүлүгүбүздү шал кылды.

Кыйын шарттарда иштеген дарыгерлердин берилгендиги жана кесипкөйлүгү, ошондой эле ыктыярчы жана меценатка айланган жарандардын жигердүү позициясы гана мындан да чоң кыйроого жол берген жок.

Бизди фундаменталдык илим, саламаттыкты сактоо тутуму соолуп калган.

Өлкөнүн интеллектуалдык капиталы жакшы жашоону издеп, бирөөнүн медицинасын, бирөөнүн илимин өнүктүүгө салым кошуп жүрөт. Мындай шартта, жатып эле өлүш керек, же кайыр сурап дүйнөнү кезип кетиш керек.

Бирок кыргыздар мындан да оор күндөрдү башынан өткөргөн. Аман калышкан. Жаратылыш берген нерселерден пайдаланып, ийкемдүүлүк, стандарттуу эмес чечимдердин жардамы менен аман калып келишкен. Өзгөчө кырдаалдар өзгөчө чечимдерди талап кылат. Түпсүз туңгуюкка кулап бара жатканда жылан болсо да кармап, аман калууга жан үрөйсүн.

Садыр Жапаров да куйругунан кармап калды, бирок анын да дарылыктан сырткары терс кесепеттери пайда болду.

Келгиле, бул кадамды башка каражаттар жардам бербей койгондо бир жашоону болсо да сактап калууга болгон аракет деп түшүнөлү. Кантсе да ал биздин президент эмеспи, ал эми эксгибиционизм адамды да, элди да жакшы тарабынан көрсөтпөйт”, — деп жазылган Кабылбековдун билдирүүсүндө.

Акыркы убактарда Кыргызстанда билинбегени менен олуттуу өзгөрүүлөр болду. Айрым мыйзамды одоно бузгандар акча менен абактан кутулуп кетишсе, айрымдары туура эмес айтып же соцтармактарда пикирин жазып алгандар камакка алынып, коомдо дисбаланс башталды дешет айрым саясат талдоочулар. Демек, пикирин ар бир адам билдиргенде «жети жолу өлчөп, бир жолу кесиш керектигин» эске алуусу керек. Бул жумада резонанс жараткан илимпоз Гүлзат Аалиеванын камакка алынышы болду. Андан мурда саясат талдоочу Марат Казакпаев да бир гезитке ой-пикирин билдирип, ал мамлекетке чыккынчылык кылды деген шек менен кармалды. Эн башкысы бул кармалган эки инсан ЖОЖдордо сабак берип келишет.

Буга чейин деле доцент Аалиева Ислам динин туткан мусулмандар менен бир топ кайым айтыштарын байма-бай окуп, ага күбө болуп жүргөнбүз. Бирок, бул саам анын былтыркы жазгандары, анын азыр камакка алынышына эмне себеп болгондугун колдоочуларынын пикирлерин сурап көрдүк.

Коомдук ишмер, саясатчы Эмилбек Каптагаев илимпоз Гүлзат Аалиеванын кармалышы тууралуу пикирин билдирди.

Гүлзат Алиеванын камалышы натуура иш, эркин демократиялык коомго жат көрүнүш. Бирөөнүн ой-пикири бирөөгө жакпай калса эле барып камай берген болбойт.

Диний кастыкты козуткан деген шек менен кармалган окутуучу Гүлзат Аалиева эки айга үй камагына алынды. Бишкектин Биринчи май райондук соту 23-апрелде ушундай чечим чыгарганын жактоочусу Замир Жоошев билдирди.

«21-июнга чейин үй камагында болот. Бул аралыкта «Фейсбукту» колдонбоо сыяктуу чектөөлөр бар», — деди Жоошев.

Философия илимдеринин кандидаты, доцент Гүлзат Аалиева 21-апрелде кармалган. Ага каршы адвокат Аида Абдрахманова соцтармактардагы посттору аркылуу элди экиге бөлүп, диний кастыкты козутуп жатат деген негизде укук коргоо органдарына арыз жазган.

Милиция Аалиева Жазык кодексинин 313-беренеси («Расалык, этностук, улуттук, диний же региондор ортосундагы кастыкты (араздашууну) козутуу») менен шек саналып, кармалганын маалымдаган.

Төмөндө илимпоздун президентке да жазганын анын баракчасынан көрсө болот. Мындай жана ушуга окшогон пикирлер анын баракчасына байма-бай жазылып, ар кандай терс пикирлер комментарийлер менен коштолот.

Бул иш боюнча биз айрым эксперттерге кайрылып, жооп алдык. Дин аалымдары албетте, мындай илимпоздун пикирлери менен кошулбайт. Динде (учурда Орозо айына байланыштуу айрым диндар адамдар комментарий бергенден баш тартышты) эч ким менен талашып-тартышып, айтышкан болбойт. Илимпоздун тарапташтарынын бири Бурул Макенбаева мындай дейт:

30 жылдан бери Кыргызстанды жакыр кылып, кыргызды тентитип койгон, элдин убалына калган жегичтерди камабай, Манасты илимге салып, дүйнөлүк аренага чыгарып, көкүрөгү менен башында Манасты сактап келген окумуштууну камашты. Ашыкча динчил болуп өз атасын чанган маңкурттардан ата-баба жолун, Манас бабабызды, тарыхыбызды коргогон Гүлзат Аалиеваны камаган бул ашкерелик! Бул демек, өлкөнү Афганистан же Сирия кылууга салынган жол деп түшүнсө болобу?

Мир Тоялиев илимпоз Гүлзат Аалиеванын соттолушуна жол ачып бергенин, эртең табилиги жаматы, хизбут өңдүү «кой терисин жамынган чөөлөрдүн» бийликке келип өз кызыңдын таш бараңга алыганына мүнкүнчүлүк түзүп бергениң, -деген пикирде.

Аалиеванын чакырыктары боюнча эн биринчи кезекте экспертиза мыйзамдуу болуш керек. Эмоционалдык же этикалык жакты караса, анда мамлекет инквизицияга айлантып кетет. Милиция кызматкерлеринин да натыйжалуу билимдери жок. Алар эксперт дегендерге кайрылат. Илим академиясында бир- эки киши бар. Алар бекер жазып беришет. Бирөө айтып койду, коммент жазып койду деп эле түрмөгө камаган туура болбойт. Экспертиза, эмоциялар, этика эмес, мыйзамга таяныш керек. Биринчиден, кандай бир алсыз группага каршы чакыруу болдубу, жокпу? Ушунун баары кылдат такталып, иликтениши абзел. Ал алсыз, дискрминацияга чалдыккан группанын белгилери болуш керек. Негизи, бул «Расалык, этностук, улуттук, диний же региондор ортосундагы кастыкты (араздашууну) козутуу» деген берене ошондой коркунучта болгон топту коргогонго багытталган берене. Ошондой алсыз, дискриминацияга чалдыккан группага каршы чакырууга айыпталган адам өзүнүн группасынын мобилизация кылганга алы жана авторитети жетиштүүбү? Ошого экспертиза жооп бериш керек. Ошол башка алсыз группага каршы мыйзамсыз, зордук-зомбулукка бара турган даярчылыктын белгилери барбы? Же жокпу? Ошого экспертиза жооп бериш керек. Кыргызстанда көп адамдар, көбүнчө жаш балдар, ойлонбой, коммент жазып койду деп түрмөгө кесилип жатышат.

Гульзат Алиеванын посттору жана комментарийлери мүмкүн эмоционалдуу болушу керек. Бул этикалык маселе. Алиеванын оппонентери деле так ушундай эле жаман сөздөр менен айтышкан. Бул таптакыр бир тараптуу жазалоо, мыйзамсыз жана ашыкча. Тескери таасир берет. Элди жарып-бөлүп, нааразычылыкты көбөйтөт. Мыйзам баарына тен жана ашыкча колдонуу болбош керек.

Экстремизмге каршы мыйзада биринчи эскеруу, пост, комменттерди өчүрүүнү сунушташ керек. Чакыруу деле байкалбайт, — дейт Макенбаева.

Илимпоз камакка алынгандан тартып эле боордош казак эли да четте калбай, социалдык баракчаларына комментарийлерди жазышканын режиссёр Ырыс Окенова да билдирди. Манас бабабызды коргоп чыккан, Манаска акараат келтирген ашыкча динчилдерге койгула, антпегиле деп келаткан Манас изилдөөчү, доцент Гүлзат Аалиеванын камалышы туура эмес. Кезинде Манасты сөккөн манкурттар чыгып кыргыз баалуулуктарына шек келтиргенде да Манасты коргогон бирден-бир ушул Гүлзат айым эле. Мына, казак басылмалары дагы жаза башташыптыр. Бул Таблиги жамааттын буюртмасы болушу мүмкүн деген божомолдор жазылыптыр. Өз элин, жерин коргогон окумуштууга мындай мамиле кылууга болбойт, — деп Ырыс Окенова да баракчасына жазды.

Көздөй турган нерсебиз – бир гана улуттук кызыкчылык болууга тийиш

Журналист, акын Жыргалбек Касаболотов бул жагдай тууралуу мындай дейт: Манасты сөккөн маңкурттардын чырагына май тамууда. Кечээ илимпоз, философия илимдеринин кандидаты, доцент Гүлзат Аалиева Бишкектин Биринчи май райондук ички иштер бөлүмү тарабынан кармалган. Гүлзат Аалиева каршы Жазык кодексинин 313-беренеси — «Расалык, этностук, улуттук, диний же региондор ортосундагы кастыкты (араздашууну) козутууга» байланыштуу арыз түшкөн. Конкреттүү түрдө кайсы иши үчүн шек саналып жатканы ачык айтыла элек. Бирок көңүл буруп кое турган бир нече жагдай бар.Биринчиден, ага каршы арыз берген адвокат Аида Абдрахманова 2017-жылы Садыр Жапаровдун президенттикке талапкерлигин каттоо боюнча маселе тууралуу маалымат бергендердин арасында экен. Демек анын тарапташы. Экинчиден, ага каршы пикир жазгандардын арасында соцтармактагы Садыр Жапаровду колдоо тайпасынын администраторлору бар экенин Гүлзат айым өзү айтып жүргөн. Үчүнчүдөн жана эң негизгиси – анын жазгандарынын баары соцтармакта сөгүнгөн, адамдын башынан ылдый жугунду куйганды билбеген тажаал топтун кылыгына реакция. Биринчи иретте Манасты сөккөндөргө карата жооп болуп келген. Мындан бир нече жыл илгери соцтармактарда Манасты сөгүп, кыргыз баалуулуктарына акаарат келтирген топ пайда болду. Алардын көбү хакерлик менен аракеттенип, фейк аккаунттарга жамынып, адам оозго алгыс сөздөр менен чагымга барышты. Мен билгенден Гүлзат Аалиева ошолор боюнча улуттук коопсуздук органдарына да, укук коргоо органдарына да кайрылды. Бул боюнча КТРде талкуу болуп, улутчулдар барып Гүлзат Аалиеванын позициясын коргоп келгенбиз. Талкууга катышканы чакырылган Чубак ажы да, «Ыйман» фондунун ошол кездеги башчысы Нуржигит Кадырбеков да келген эмес. Эмне жыйынтык чыкканы белгисиз. Кимдир-бирөө жазаланып, жоопко тартылганы айтылган жок. Эгерде логика менен калыстыкка таянсак улуттук коопсуздук органдары биринчи иретте ошондой чагымчыларды жазалашы керек эле. Техникалык жактан алар үчүн кыйынчылык деле жаратмак эмес. Ошондуктан таба албай койду дегенге ишениш кыйын. Демек каалашкан жок деп жыйынтык чыгара берсек болот. Болбосо азыр деле кармап келсин, кеч эмес. Диний коомчулук да ошол кезде конструктивдүү роль ойной алган жок. Ошондо деле «кой, «Манасты» силер тургай биздин ата-бабаларыбыз да сөккөнгө дааган эмес, муфтият бул кылыкты толугу менен айыптайт, андай кылган күнөө болот, муну айтуу исламга да каршы келет» деп ачык, расмий айтып койгонго жараган жок. Же андай болбосо «ооба, исламда «Манасты» сөгө берсе болот, биз ушуну кылган динчил же өзүн динчил деп эсептеген адамдардын позициясын колдойбуз» дей алган да жок. Коопсуздук органдарынын да бул боюнча позициясы анча түшүнүксүз. Динчилдерге каршы сөз айткан кишилер тууралуу арыз түшсө дароо аракеттенишет. Ал тургай тээтиякта жаткан эле Орусия Федерациясынын мамлекеттик саясатынын айрым өңүттөрүнө каршы чыккандарды кармап кетип чара көргөн учурлар бар. Кыргыздын Жетим-Тоосун коргоп чыгалы деген Тилекмат аттуу жарандык активист камакта отурат. Анан кыргыздын баалуулугун коргоого келгенде эле жыйынтыгы көрүнбөйт же көз жаздымда калат. Балким динчилдер көпчүлүктү түзөт деген ой менен ошондой позицияда турушу ыктымал. Ушул позициянын өзү улуттук коопсуздуктун позициясы эмес. Ооба, алар көп. Бирок улуттун өзөгүн диний эмес, улуттук баалуулуктар түзөт. Кыргызстан мамлекетине бекеринен Кыргыз Республикасы деген ат берилген жок. Кыргыз эли – ушул мамлекеттин негизи. Кыргызстан – унитардуу мамлекет. Эгерде муну түшүнбөсө улуттук коопсуздук органдары кайсы мамлекет үчүн иш жүргүзүшү керек экенин өздөрү түшүнбөгөн болот. Кийинки убакта ошондой күмөн ойлор күч алып баратат. Анткени итке калпак кийгизип чыгышканда да, Садыр Жапаровдун тарапташтарынын бири «Манас» айтымыш болуп оозго алгыс чирик сөздөрдү сүйлөп турганда да улуттук коопсуздук органдары эч кандай чара көргөн эмес. Башкаларга сабак алгыдай кылып жоопко тартылганы тууралуу ачык-айкын маалымат берген эмес.Манас кыргыз эли үчүн жөн гана адабий чыгарма болуп чектелбейт. Манас – улуттук иденттүүлүк маселеси, улуттун идеалы. Эпостогу каармандын басып өткөн жолу менен жүргүзгөн күрөшү тургай анын аты да кыргыз эли үчүн ыйык болуп келген. Адам начар чыгып калышы мүмкүн болгондуктан балдар төрөлгөндө ага Манас деп ат коюуга тыюу салынган. Бул тыюу кийинки кылымда гана бузула баштады. Айтмакчы кийинки жылдардын чындыгы ата-бабалар бул жагынан абдан даанышман болушканын далилдеди. Манастын бийиктигине болгон мамиле кыргыздын кыргыздыгын аныктайт. Андан диний болобу, саясий болобу, башка баалуулуктарды жогору коюу кыргыздар үчүн улуттук чыккынчылыкка тете. Эгерде логиканын эле мыйзамына салсак, кыргыз эли үчүн башын сайып өмүрүн арнаган, анын кызыкчылыгына салым кошкон адамдардын ар бири, динине же атеисттигине карабастан, кызмат кылган режимине карабастан, диний каармандардын бардыгын бириктиргенден да жогору турат. Мисалы ислам келгенге чейинки эле Барсбек каган кыргыз деп жүрүп өмүрү өткөн. Орозону кышында карматып койгон Ормон хан казак чапкынында мыкты лидерлигин көрсөткөн. Коммунист Жусуп Абдрахманов кыргыз элин ачкачылыктан сактап калган. Заманбап кыргыз мамлекеттүүлүгүн түптөгөн. Коммунист Касым Тыныстанов кыргыз тилинин грамматикасынын негиздерин түзүп кеткен. Динге берилбей-этпей эле жүрүп Байдылда Сарногоев улуттук адабияттын мыкты үлгүлөрүн калтырган. Азыркылар ошолордун шыйрагына тең келе албай отурбайбы?Эгерде ошончолук эле мыйзамды мыкты сактайлы десек, анда илгеркиден баштайлы. Гүлзат Аалиеванын өзүн сөгүп опузалагандардын баарына иш козгойлу. Аларга каршы Жазык кодексинин беренеси көбүрөөк болот. Түгөлбай Казаковго акаарат келтирип ыплас сөзүн агыткандардын баарын сотко берели. Азыркы сөөк коюу схемасы кыргыздар исламга кире элек кезде башталган. Ишенбесеңер башка мусулман элдеринин сөөк коюу схемаларын карап көргүлө. Ошондуктан «теңирчилер өлүктү даракка асып таштаган» деген Абдышүкүр Нарматов айтканына илимий далил келтирип окумуштуулардын алдында жооп берсин. «Кыргыздар ислам келгенге чейин ит-кушка сыйынып жүргөн» дегендердин баары сөзүнө далил келтирсин. Далилдей албаса ошолордун баары соттолсун. Болгондо да биринчи иретте соттолсун.«Теңир» деген кыргыздын нукура сөзүнө каршы чыккандардын баары улуттук баалуулуктарга акаарат келтирген адам катары жазага тартылсын. Манастын атын, ага байланышкан каармандардын аттарын аракка койгон ишкерлер кыргыз элинин алдында кечирим сурасын. Кааласа өз чоң атасынын атын кое берсин, каршылык жок. Бирок Манастын атына тийишпесин. Улуттук баалуулуктарга ачык шек келтиргендер боюнча УКМК өз алдынча иш козгоп, баарын таап жазаласын. Улуттук баалуулуктардан жана мамлекеттик кызыкчылыктан диний баалуулуктарын жогору коюп, ошого жараша аракеттене турган диний агымдардын баарын мамлекет жоюп, алардын тарапташтарын аесуз камасын. Ошондо бул мамлекеттин башындагылар чын эле улуттук кызыкчылыкты көздөй турганына ишенели. Азырынча андай далилдердин бирин да келтире элек. Андыктан аны жасамайынча улуттук баалуулуктарды коргоп жүргөндөргө тийишпесин. Бул кандагы нерсени козгойт жана аягы жакшы бүтпөйт. Дүйнө бир орунда турбайт. «Устаранын мизинде оодарылган дүнүйө» деп кыргыз бекеринен айткан эмес. Замандын талабына жараша кечээ кадыресе көрүнүш катары бааланган нерселер бүгүн жарабай калат. Тогуз жашар кызды аялдыкка алгысы келген киши бүгүнкү күндө педофил, өзүнөн улуу жана бардар жашаган аялга үйлөнгөндөр альфонс катары бааланат. Жакын тууганына кызын берген көрүнүш кыргызда инцест катары кабыл алынат, ал эми ошол күйөө баласына бийлик берүү үй-бүлөлүк башкаруу катары сынга алынып келатат. Анын баары кааласаң-каалабасаң да эч ким танбай жүргөн факты. Дин менен улуттун, дин менен мамлекеттин, дин менен илимдин алака-катышы да өзгөрүлүп жүрүп отурат. Ошондуктан биздин көздөй турган нерсебиз – бир гана улуттук кызыкчылык болууга тийиш. Анткени улут – бул биз өзүбүз. Өзүбүздөн тана албайбыз. Диндердин, илимдин, геосаясаттагы өнөктөштөрдүн кайсынысы жана кандай өлчөмдө бизге керек экенин алар эмес, биз чечишибиз керек. Азырынча андай маанидеги улуттук кызыкчылык калыптанмак тургай күн тартибине коюла элек. Жалпысынан бул маселени чечүүнүн узакка созула турган стратегиялык бир гана жолу бар. Диний фанатизм билимсиздиктен улам чыгып жатат. «Билим бериш керек» десе эле «ооба, тигилер диндин жаман версиясын окутушат, биз жакшысын окуталы» деп чыга калган дин өкүлдөрүн угуп отуруп ошол күнгө жеттик. Алардын көздөгөн максаты эле ошол болчу. Жакшы полиция менен жаман полициянын ролун аткарып жатса ошого ишенип алып бүтүндөй улуттук идеологиябызды алдырып отурабыз. Көп адамдар диндин алкагынан чыга албай калды. Айрыкча аврамисттик диндер салыштырып айтканда дүйнөнү ак-кара түскө гана бөлүп көрсөтөт. Бирок дүйнөдө толтура түстөр бар. Анын баарын көргөн кишинин түшүнүгү кайра барып динге сыйбайт. Аврамисттик диндердин диний эмес, илимий тарыхын окуган, башка да диндерди түшүнүп чыккан, дүйнөнү кандай күчтөр кантип башкарып атканын билген адамдардын дүйнө таанымы ага кайра алып барып тыксаң да батпайт. Билими бар акыл-эси бар адам орто кылымдардагы бир киши Айды тең экиге бөлгөнүнө ишенбейт. Антип айткандарга сокур фанат болбойт. Ошондо гана адам өз алдынча ой жүгүртүү жөндөмүнө ээ болот. Тандаган жолу аң-сезимдүү түргө өтөт. Андан көрө ошого умтулалы.

Илимпоздун синдиси Нурзат Аалиева эжеси камактан чыккандан кийин мындай деди:

Эжем Гүлзат Аалиева үй камагына чыгып, жүрөгү кыргыз деп соккон дос-тааныштарыбыз, идеялаштар, тарапташтар менен бирдикте сот адилеттүүлүгүнө ыраазы болуп турган чагыбыз.Эжем сот залынан чыккандан кийин — кечээ кечинде жана бүгүн кечке үйдөн киши үзүлгөн жок. Гүлзаттын ал-абалын сурагандардан, колдоо сөздөрүн айткандардардан телефонумдун жаны тынбай жатат. Түгөнгөн сайын түтөгөн, кырылган сайын кычаган кыргыз жоголбоптур. Анткени, эжем камакка алынганы тууралуу кабар тарагандан кийин мага келип, биздин үй-бүлө менен бирдикте түнкү суукка, жааган жамгырга моюн сунбай эжем камалган жерге барып, Жогорку Кеңештин алдына митингге чыгып, эртеси күнү чайыттай ачуу тийген күнгө карабай, 2 күн бою жумушун, үйдөгү балдарын таштап, мекенчил замандаштар өз колдоолорун билдирип, кирпик какпай, тикеси менен тик турушту. Алар эки күн бою бир тамчы суу ичпей, бир кесим нан жебей, кезээргенине карабай, эжемди бир дем менен колдоп беришти, — деп ыраазычылыгын билдирген.

P.S. Учурда УКМКдан коркуп айрым интернет колдонуучулар ар кандай курч пикирлерди жазгандан тартынып, коркуп да калышты десек болот. Туура мыйзам баарына бирдей. Болгону ар бирибиз ошол мыйзамды сыйласак, мамлекетибизде тартип орнолот. Буга далил болуп казынага айып төлөп бергендер далил. Болгону ошол каражаттар туура колдонулуп, туура багытталса.

Cтатистикага таянсак, пандемияда илдетти жугузуп алгандар 91 374, айыккандар 86 621 кишини түздү. Бир күн аралыгында 130 бейтап айыкты. Азыр стационарларда оору менен алышып жаткан 1070 бейтаптын 30унун абалы канааттандыраарлык, 757си орто оор, 248и оор, 35 киши өтө оор абалда. Үй шартында (амбулатордук) дарылангандар 1173кө жетти.

Бул илдеттен эмне деген ыкмаларды айтышкан жок: лимон, сарымсак, кайнатылган суу, буу, компот, суурдун эти, сүлүк курт ж.б.у.с. нерселерди жарыялап, ар кандай маалыматтар таратылды. Бирок, бул илдет аягына чейин изилдене элек, ал эмес, Уханьдан тараган илдет кайдан чыкканы да алигиче белгисиз. Айрымдары муну жарганаттан келип чыкканын да белгилеп жатышат.

Садыр Жапаров дартка даба тапканын айткан

Кыргызстан да четте калбай, бул илдеттен кантип чыгуу керектиги тууралуу ойлонуп, кадамдарды жасап жатканы кубандырат. Мамлекет башчы Садыр Жапаров камак учурунда ошол кездеги президентке кайрылып, даба тапканын билдиргенин баарыбыз эле билсек керек. Бирок ошол учурда экс-президент буга реакция берген эмес. Азыркы президент дартка дабаа тапканын билдирип атайын кат да жиберген.

 Садыр Жапаров 2020-жылдын 2-мартында мурдагы президент Сооронбай Жээнбековго кат жазган.

“Катта кыргыз эли кылымдан бери колдонуп келе жаткан уу коргошунду бере баштасак оору токтой тургандыгы жазылган. Бирок Жээнбеков катты окуган эмес. Мындан улам Жапаров мага кайрылып, “туугандарымды уу коргошун менен айыктырдым, сен дагы берип көрбөйсүңбү” деген. Мен анда катардагы дарыгер элем. Мен дагы туугандарыма берип аларды айыктырдым. Мен Жапаровго уу коргошундун дозасын даярдап берүүсүн айттым. Себеби анын атасы көп жылдан бери салттуу медицина менен алектенген адам экен. Баласына, Садыр Жапаровго кандай дозада даярдаганда адамга пайда келтирерин үйрөтүп кетиптир. 15 күндөн бери Жапаров өзү бизге кандай даярдаш керектигин көрсөттү”, — деп билдирди саламаттык сактоо министри Алымкадыр Бейшеналиев.

“Ысык-Көл тамырын” (чөптүн кайнатмасы) муздак абалда ичкен адам 5 мүнөт аралыгында көз жумат

Саламаттык сактоо министри Алымкадыр Бейшеналиев “Ысык-Көл тамырын” муздак ичпеш керектигин белгиледи. “Дарыдан кийин муздак суу ичпөө жана балмуздак жебеши кажет. Уу коргошунду күнүнө 4 маал ичүү керек”, — дейт ал.

Министр “Ысык-Көл тамыры” бир эле жерде өсөрүн жана ал атайын курчалганын айтып өттү.

“Биз даярдап жаткан дары Бишкектеги жугуштуу оорулар ооруканада, Улуттук госпитал, Токмоктогу ооруканада, Ош ооруканасында берилип жатат”

Деген менен коомчулукта ар кандай пикирлер жаралып, социалдык тармактын колдонуучулары министр ден соолугуна зыян келтирип жатканын белгилешсе, айрымдары аны тамашага сала башташты.

Уу коргошундун коронавирусту дарылоодо натыйжалуулугу тууралуу ДССУнун маалыматы жок

Министрдин айткандарына байланыштуу дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун Кыргызстандагы өкүлчүлүгү өлкөдө коронавирусту дарылоодо уу коргошундун колдонулушу тууралуу билдирүү таратты. Анда дүйнөдө препараттарды иштеп чыгууда клиникалык изилдөөлөр маанилүү экени, анын натыйжалуулугу менен коопсуздугу иликтене турганы айтылат.

Ошондой эле уу коргошундун коронавирусту дарылоодо натыйжалуулугу тууралуу ДССУнун маалыматы жок экени белгиленген. Уюмдун билдирүүсүндө, мындай маалымат алуу үчүн чөптүн фармакологиялык касиетин эл аралык стандарттарга ылайык иликтеп чыгуу керек. Мындан тышкары аталган уюм COVID-19дун белгилери байкалганда өз алдынча дарыланбай, токтоосуз түрдө дарыгерлерге кайрылоону сунуштады. Аралыкты сактоого, баткап тагынууга, колду бат-баттан жууп, тазалоочу, вирус-бактерияларга каршы каражаттарды колдонуу, үйдү желдетип туруу, оорунун белгилери байкалганда тест тапшырууга элди чакырды.

Нургожо ата кандай өлчөмдө алганда адамга пайда алып келе турганын уулдарына айткан

«Садыр Нургожоевичтин атасы Нургожо ата балдарына үйрөтүп кетиптир, кандай өлчөмдө алганда адамга пайда алып келе турганын. 15 күндөн бери Садыр Нургожоевич менен улам байланышып, дозасын кандай алыш керек?» — деп сурап жатабыз. Анткени дозасын аныктай турган жалгыз адам президент», — деди маалымат жыйынында Алымкадыр Бейшеналиев.

Буга чейин президент Садыр Жапаров Кыргызстандын дарыгерлери коронавирустан 2-3 күндө айыктырган ыкма тапканын жарыялаган. Көп өтпөй анын социалдык тармактагы расмий баракчаларына бир нече киши атайын аппараттын жардамы менен бөтөлкөлөргө кайнатманы куюп жатканы тартылган видео жарыялаган. Анын сыртында «Уу коргошун» деп жазылып турат.

Уу коргошун 300 бейтапка берилген

16-апрелде саламаттык сактоо жана социалдык өнүгүү министри Алымкадыр Бейшеналиев брифинг өткөрүп, уу коргошун ушул кезге чейин Кыргызстандагы ооруканаларда жаткан 300 бейтапка берилип, байкоо жүргүзүлгөнүн жана натыйжасы билингенин айтып чыкты.

Саламаттык сактоо министрлигинин штаттан тышкаркы башкы клиникалык фармакологу, профессор Аида Зурдинова уу коргошун тууралуу пикирин билдирди.

Зурдинова дүйнөдөгү бир дагы сунуштамада чөп дарылар COVID-19дан дарылайт деп жазылбаганын белгиледи.

Министр журналисттердин алдында уу коргошундун тундурмасын ичип, анын зыянсыз экенин белгиледи. Президент экөө кайнатманы даярдап жатканын, дарыгерлерди чакырып, аларга дарылоону үйрөтүп жатканын кошумчалады.

«Бирөө ичкенден кийин эртеси издеп жатат. Алардын баарынын абалы жакшырган», — дейт ал.

Алымкадыр Бейшеналиевдин айтымында, уу коргошундан суюктукту жасоонун өлчөмүн бир гана президент Садыр Жапаров билет. «Садыр Жапаровго атасы Нуркожо үйрөткөн»

“Уу коргошун” боюнча маалыматтар социалдык тармактарда көп тараган. Аны элдик дарыгерлер кызыл жүгүрүк, артрит, полиартрит, өпкө жана рак сыяктуу орууларга колдонгону боюнча маалыматтарды табууга болот.

Ошондой эле ал уулу өсүмдүк катары бааланып, 4-6 мм. кайнатмасы же ачытмасы адамды өлүмгө жеткире турганы айтылат. Өсүмдүктүн Кыргызстанда 9 түрү кездеше турганы боюнча маалыматтар бар. Анын дагы бир аталышы “Жунгар уу” коргошуну деп да аталат.

Саламаттыкты сактоо боюнча эксперт Айбар Султангазиевдин айтымында, Кыргызстанда “Уу коргошун” боюнча клиникалык изилдөөлөр болгон эмес. Муну министр Алымкадыр Бейшеналиев дагы жакшы түшүнөт. Бирок президентке каршы пикир айта албай жатат деп Фактчекке билдирди.

“Аты айтып тургандай эле бул  — уу. Кайнатылган болсо адам өлүп калышы мүмкүн. Такыр изилдөөлөр болгон эмес. Жөнөкөй адам айтса мейли десең болот, президент мындай нерсе боюнча байкап сүйлөшү керек да. Элдин баары угуп жатат. Элдер пайдаланып, бирөө каза болуп калса ким жооп берет. Биздин министрлик бир жылдан бери кабыл алынган алгоритмдер менен коронавирусту дарылап үйрөнүп калды. Бул жаатта дарыгерлер тажрыйба топтоп калды. Ошондуктан коронавирусту клиникалык протоколдор аркылуу гана дарылаш керек. Министр айласыздан президентке каршы чыга албай жатат. Кырдаалдан кандай чыгышты издеп жатат. Вирусту элдик медицина менен айыктырууга болбойт”,- деп билдирди Султангазиев.

Уу коргошун тууралуу учкай кеп

Латынча Aconítum soongáricum чөбү өлкөдө уу коргошун деген аталыш менен белгилүү. Аны рак жана башка ооруларды дарылоодо табыптар колдонуп келген. Бирок ага медицинада тыюу салынган. Социалдык тармактардын колдонуучулары өлкөдө уу коргошун ичип каза болгондор бар экенин жазып жатышат. Уу коргошун ашказан, рак, айыккыс дагы башка ооруларга дары даба экени оозмо ооз айтылып келген. Уу коргошун, Кыргызстанда «ысык-көл тамыры» катары белгилүү. Бул өтө уулу өсүмдүк. Аны жеген мал өлөт. Анткени дары кан басымды жогорулатып, жүрөктүн кагышын тездетет. Дене жансызданып, дем жетпей, муунат. Министр айткандай, аны дозасы менен пайдалануу керек.

Жазгүл Урмамбетова

Айрым маалыматтар интернеттен алынды

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Борбордо шайлоо өттү жана анын жыйынтыктары эксперттик коом күткөндөй эле болду. Съезддер, конференциялар өтүп жаткада эле кайсы партияларда шаардык кеңешке өтүү мүмкүнчүлүгү бар экени, кайсы партиялар түшүнүксүз максаттар менен катышып жатканы белгилүү болуп калган.

Расмий үгүт өнөктүгү башталганда эле партиялардын кимиси мүмкүн болгон бардык керектүү ресурстарды — каржылык, адамдык, уюштуруучулукту топтой алгандыгы жана ким көрө жатарбыз деп эле ишке киришкени дароо белгилүү болду.

Ал эми көптөгөн партиялар тизмесине шаардык кеңештин мурдагы депутаттарын кошуп алышканы социалдык тармактарда катуу сынга алынганы менен партиялар үчүн бир топ добуш алып келди. Анткени депутат болуп иштегендердин шайлоочулар менен байланышы бар, алар шайлоо учурунда жеринде мыкты иштеп беришет. Алар квартальныйларды таанышат. Алар шаардын көйгөйлөрүн билип бүтүшкөн, бул да өтө маанилүү. Шайлоочулар бир талапкер үчүн гана бүтүндөй бир партияга добуш беришти. “Биздин эл” партиясынын жеңишин дал ушундай түшүндүрсөк болот, алар пандемия учурунда ыктыярчы, 4-октябрдан кийинки окуяларда элдик кошуундун катарында болушканы элдин эсинде.

Негизи эле партиянын тизмесин түзүү – бул өзгөчө искусство. Айрыкча мурда белгилүү болбогон партиялар үчүн. Мисалы, Кыргызстандын элдик демократиялык партиясы тизмесине Илим Карыпбековду жана Гуля Алмамбетованы кошуп алуу менен тобокелчиликке барды. Экөөнү тең колдоп келген белгилүү бир топ бар болгону менен аларга каршы болгондор да аз эмес. Бирок тобокелчилик өзүн актады десек болот. Себеби медиага тиешеси бар эки адам тең элдин көңүлүн партияга бурууга чоң салым кошту.

Ошондой эле үгүт кампаниясын активдүү жүргүзүү дагы өтө маанилүү. Партиялардын ичинен ММКларга, социалдык тармактарга көп чыккандардын арасында Нариман Түлеев болду, ал программасы тууралуу айтып, шайлоочулар менен байланышуу үчүн коммуникация каналдарын мыкты колдонду, натыйжада жеңишке жетти. «Эмгек», «Ак-Бата», НДПК партиялары дагы бир ай бою социалдык тармактардан түшпөй, беделдүү ММКларга чыгып жатышты. “Ынтымак” партиясы дагы четте карап турган жок, ал дагы медиага байма-бай чыгып жатты. НДПК менен “Реформанын” ортосунда болгон, Фейсбук жана Ютуб аркылуу көрсөтүлгөн дебат да өтө чоң мааниге ээ болду. НДПК “Реформанын” “аймагына” кирүүдөн корккон жок жана дебаттан кийинки ар түрдүү пикирлерге карабастан “хайп” кармай алышты.

Ооба, шайлоо — бул акча. Кыргызстанда эле эмес, дүйнө жүзүндө ушундай.

Акча ММКлардагы жарнамага, агитаторлорго, саясий стратегдерге жана PR-адистерине акы төлөө үчүн ж.б. керек. Акча бул ресурс жана ага ээ болгон партиялардын мүмкүнчүлүгү жокторго караганда көбүрөөк болушу табигый нерсе. Андан тышкары, эгер тизмеге белгилүү адамдар жок болсо өтө кыйын болот. Ошондуктан жарышка катышардан мурун өзүңдүн күчүңдү эсептешиң керек.

Ошондуктан 7-5 жада калса төрт пайыз ала албай калган партиялар жада калса, билборддорго чыга албай, шайлоо кампаниясында активдүү катышпай эле кайрадан шайлоо өткөрүүнү талап кылганы кызыктай эле көрүнүш.

Ошол эле митингге чыккандар кайра шайлоо болуп, ал “капчыктууларсыз” өтүшү керектигин билдиришүүдө. Башкача айтканда, шайлоонун жыйынтыгы менен макул болбогондор шайлоо кампаниясына акчасы барлар жана жоктор деп бөлүүнү сунушташууда. Акчасы барбы, демек элдик партия эмес, акчасы жокпу элдик партия дешүүдө. Абдан “демократиялуу” жана жаңычыл кадам экен.

Албетте, шайлоо учурунда мыйзам бузуулар болду. Добуш сатып алган, ошондой эле шайлоо участогунан сырткары добуш берүүгө таасир берүү аракеттери, шайлоо болуп жатканда үгүт жүргүзгөндөр болду. Бирок мыйзам бузуулар Жогорку Кеңешке болгон шайлоодогудай өтө көп болгон жок. Албетте, бул элдин тандоосуна терс таасир тийгизген жок.

Ал эми административдик ресурс колдонулду деген нааразы болгон партияларга айтып коелу, бийликтин партиясы болгон “Ата Журт Кыргызстан” 4-орунду алды. Ал эми административдик ресурсту өз кызыкчылыгына бийлик гана колдонот эмеспи, ошондуктан ал административдик деп аталат да.

Бишкектеги шайлоо учурунда административдик ресурс колдонулган болсо анда партияларга тоскоолдуктар жаратылмак, бийликке тиешеси жок партияларды каттоодо тоскоолдуктар болуп, ММКларга чыгууга бут тосулуп, мамлекеттик кызматта иштегендерди бийликтин партиясына добуш берүүгө мажбурлап, партиялардын шайлоочулар менен болгон жолугушуулары үзгүлтүккө учурамак да.

Жогоруда саналгандардын бири дагы болгон жок да.

Шайлоодо атаандаштык күч болду жана бардык париялар “өз товарын” көрсөтүү үчүн бирдей мүмкүнчүлүккө ээ болушту. Бул “товар” шайлоочуларга жакпай калганы бийликтин же утпай калгандардын көйгөйү эмес.

Жада калса, шайлоо кампаниясына баштан аяк көз салып турган журналисттер дагы митингге чыккан «Улуу Журт», «Улутман», ДДК партияларынын Коммунисттер партиясынын чакырыктарын эстей албай турушат. Алар шайлоого кандай сунуштар менен аттанганын дагы эстөө кыйынчылык жаратып жатат. Буга да бийликтин партиясы же Бишкек шаардык кеңешке өткөн партиялар күнөөлүүбү?

Балким, борбордун жаңы парламенти кыялыбыздагыдай парламент эместир. Бирок жарандардын тандоосу ушундай болду. Аны сыйлоо керек. Эгерде мындай болбосо БШКнын алдында утулган партиялар эмес, добушубузду уурдаттык деген шаардыктар митинг кылышы мүмкун эле.

Ал эми ушундай мини-митингдер, жеңилгенин мойнуна алгысы келбегендердин чатырларды тигип, акцияларды уюштурганы кыжырды гана келтирет. Анткени, Бишкек саясаттан, митингден тажады, ага тынчтык жана туруктуулук керек.

Жеңилгенди дагы билүү керек, бирок азыр баары эле утулуу ызасын татыктуу тарта албай келишет.

Бардык пландардын, ойлордун ишке ашуусу адамдын, элдин маданиятынын деңгээлинен, башкача айтканда, алардын интеллектинен, өнүгүүсүнөн, билиминен, тарбиясынан, дүйнө таанымынан көз каранды экени талашсыз. Ансыз маанилүү, олуттуу нерселерди жасай албайсың. Ошондуктан таш доорунан бери эле адамдар аларды коргоп алчу, бага турчу, жаркын жашоону камсыз кылуучу башкаруучу, жол башчы катары эң күчтүүлөдү, жөндөмдүүлөрдү, акылдууларды тандап алышчу. Мындай элдер азыр бай жана бактылуу жашап, күчтүү мамлекеттерди түзүп, үлгү болуп калышты. Калгандары аянычтуу жашоону сүрүп, 21-кылымда ачка калышууда, кадимки сууктан өлүп, орто эсеп менен 30 жашка чейин жашашат.

Кыргыздар байыркы эл жана өз тарыхында көптөгөн ийгиликтерге жетишкен. Сибирде мамлекеттүүлүктү алгачкылардан болуп түптөгөн, өзүлөрүнүн руникалык жазууларын ойлоп тапкан, шаарларды курган, зергерчилик менен ажайып буюмдарды жараткан, дүйнөдөгү эң ири «Манас» эпосун оозеки сактап келген, атүгүл 5 миллион чарчы км аянтты ээлеген Кыргыз Каганатынын улуу империясын түзгөн, бул Кыргыз Республикасынын аянтынан 25 эсе чоң. Дүйнөгө гений жазуучу жана ойчул Чыңгыз Айтматовду тартуулашты. Бирок ошол эле учурда биз Бишкектин көчөлөрүн таштандыдан, кирден тазалай албай келебиз. Акыр-чикирге аралашып, жашоого көнүп калдык. Анан коррупция, бандитизм жана диктатура кадимки көрүнүшкө айланды.

Калктын маданиятсыздыгы жана караңгылыгы уятсыздык, кылмыштуулук үчүн шарт түзүүдө.

Мен Ошто жана Жалал-Абадда үлгү болчу тазалыкты байкадым. Ал жактар Бишкектегидей архитектуралык курулуштарга бай эмес деңизчи, бирок үйлөр, көчөлөр, газондор таза жана жакшы каралганы көрүнүп турат. Ал жактарда деле кыргыздар жашашат. Мага бул калктын дыйканчылык мүнөзүнө байланыштуу деп айтышты. Бирок дыйкандар түндүктө деле узак мезгилдерден бери жашап келишкен, дээрлик 100 жыл мурун алар отурукташууга аргасыз болушкан. Тарыхый булактар күбөлөндүргөндөй, көчмөндөр дагы жаратылыш менен шайкеш жашап, отурукташкан жерине таштанды ташташкан эмес. Биздин философтордун айтымында, экологиялык аң-сезим, улуттук мүнөзүбүздүн жана аң-сезимибиздин өзгөчөлүгү болгон. Балким, биз башкача болуп калдыкпы? Көрүнүктүү эл аралык журналист Владимир Цветовдун «Восточнее Востока» деп аталган кызыктуу китеби эске түштү. Ал “Комсомольская правда” гезитинин кабарчысы катары Японияга барганын айтып берет. “Мен дубалында ар кандай жаман сөздөр жазылган, кир тепкич менен түшүп, жуулбаган пол менен басып бара жаттым. Капалуу көздөр менен каралбаган эшиктин алдына бир көз чаптырып, аэропортко жөнөдүм”,-деп жазат ал. Ал Токиого Малайзиянын борбору Куала-Лумпур аркылуу учуптур. Шаарды көргөн ал жакшы пикирде калбаптыр. Кир, жакырчылык, бир кабаттуу үйлөр, кедейлер таштандыларды чукулап жүрүшкөн экен. Андан соң жаркыраган Токиого барып, 30 жылдык өмүрүн ушул шаарга арнаган экен.

Журналист Москвага кайра эле Куала-Лумпур аркылуу учуптур, бирок бул шаар таанылгыс болуп өзгөрүп, “жаңы Токиого” айланган экен. Таза, кең көчөлөр, айнектен курулган асман тиреген курулуштар, жашоосу алда канча оңолгон жарандар. Малазиялыктар премьер-министр Махатхир Мухамед менен бирге 30 жылда ойго келбеген иштерди жасашыптыр, кедей агрардык өлкөдөн, өнүккөн демократиялык мамлекетке айлантышыптыр. Москвага келгенде аны кайра эле баягы көрүнүш күтүп турган, тазаланбаган короо, жуулбаган кир подъезд, кир дубалдар, лампочкасы жок караңгылык. Ал СССР ошол маалда уктап жатканын, дүйнө өзгөрүп, өнүгүп жатса, келечекке карай кадам таштаса, СССР болсо ошол бойдон калганын жазган. Бул китеп биз тууралуу, ошондой эле уктап калган, элиталар башкарган өлкөлөр тууралуу болгон.

Ар ишемби сайын өткөрүлүп жаткан ишембиликтерден улам Бишкек акыркы айларда тазараак болуп калды. Бирок бардык жагы таза деп айтуу кыйын. Тротуарлардагы таштар, таштандылар, ар жердеги брусчаткалар, бетон конструкцияларынын калдыктары, бутактар, кагаздар, маскалар, желим бөтөлкөлөр жана баштыктар, таштанды челектери жок, газондордогу резина буюмдар …

Сеулдагы окуя дароо эске түштү. Түн ичинде жапжарык болгон көчө менен мейманканама бара жаткам, төрт аяктап газондо жүргөн кызды көрдүм. Ага жардам керек го деп ойлодум, көрсө, итинин артынан тазалап жүрүптүр.

Эртең менен Тоголок Молдо сейил багында эл көп топтолгонун байкадым. Кайсы бир партия дарак отургузуп жатыптыр. Ишти акырына чыгаруу үчүн алардын артынан дагы бир күн иштөө керек. Өткөн жумада топтолгон таштандылар дагы деле чыгарыла элек, ал эми жашыл чөптөрдүн арасы былтыркы жалбырактардан тазалана элек…

Тазалыкты, гигиенаны сактай албаган соң кайсы реформа жана кайдагы демократия тууралуу сөз кылып жатабыз! Кадимки көчөттөрдү тыңдап отургуза албайбыз. Ал эми борборубуз БИШКЕК болсо Гоголдун Плюшкинин эске салып келет. Кыскасы, ушинтип жашоо өтүп жатат…