Ишкерлерге мурун болуп кѳрбѳгѳндѳй жардам берген каржы институттарынын бири –– Орусия-Кыргыз ѳнүктүрүү фондусу болду. Фондунун жетекчилиги түзүлгѳн кырдаалга ыкчам аракет жасады. Кеп пандемия убагында кризиске каршы чаралардын ѳз убагында иштелип чыгышы жѳнүндѳ жүрүп жатат. Кыска мѳѳнѳттүн ичинде «Кризиске каршы чаралардын» үч пакети иштелип чыгып, аларга мындай жеңилдетүүлѳр киргизилди:

• негизги карызды тѳгүүнүн мѳѳнѳтүн жылдыруу менен бирге насыянын мѳѳнѳтүн 3 айга узартуу;
• АКШ доллары менен каржыланган пайздарды тѳлѳѳгѳ үч айлык мораторий;
• коммерциялык банктарга күрѳѳ камсыздоосу боюнча талаптарды жумшартуу;
• айыл-чарбачылыгына жеңилдетилген каржылоо берүү;
• аймактарда тике каржылоонун ирегесин $100 миңге чейин тѳмѳндѳтүү (мурун $200 миң берилчү);
• ѳз ишмердүүлүгүн COVID-19 менен күрѳшүүгѳ багыттаган бизнести жеңилдетип каржылоо.

Кѳрүлгѳн чаралардын алкагында фонду «Биовит» фармацевтикалык заводу менен «Идеал-фарм» ЖЧКсын каржылоону чечти. Буларга бѳлүнүп берилген насыялар жашоого керектүү болгон дары-дармектердин кѳлѳмүн кѳбѳйтүп, аларды медициналык мекемелерге жана ѳлкѳнүн дарыканаларына жеткизүүгѳ мүмкүнчүлүк берет, бул болсо ѳз кезегинде Кыргызстандын дары-дармек коопсуздугун камсыздайт.

Беш жылдан ашуун ОКѲФ Кыргыз Республикасынын экономикасын ѳнүктүрүп келет. Анын иш-аракетинин жыйынтыгы ачык-айкын кѳрүнүп турат. 2019-жылдын жыйынтыгы боюнча ОКѲФ зайымчыларынын жыйынды кирешеси ИДПга карата 8,7 пайызды түздү, ѳлкѳнүн бюджетине түшкѳн салыктардын топтомуна карата салык тѳлѳмдѳрү 4,5 пайызга жетти. Фондунун жардамы менен ишканалар ѳндүрүшүн кеңейтип, ички рыноктогу калктын муктаждыгын гана канааттандырбастан, ѳлкѳ сыртындагы талаптарды да аткара баштады. Ѳткѳн жылдын жыйынтыгы боюнча ОКѲФ колдоосу менен аракеттенип жаткан ишканалар жана жеке ишкерлер ЕАЭК ѳлкѳлѳрүнѳ жүргүзгѳн экспорттун кѳлѳмү 8 пайызга ѳстү. Учурда ОКѲФ республканын экономикасын демилгелеп жатат десек аша чаппайбыз.

Ушул убакытка чейин фонду $208,2 млн суммасындагы 60 ири долбоорду каржылап берди. Мындан тышкары, «Кичи жана орто бизнести каржылоо» программасынын алкагында ѳнѳктѳш банктары жана микрокаржылык уюмдар аркылуу $192,5 млн суммасындагы 2 миң 602 долбоор каржыланды. Фонду тарабынан каржыланган жеңилдетилген узак мѳѳнѳттүү ресурстардын кѳлѳмү Кыргызстандын банк системасынын насыя куржунунун 10 пайызын ээлейт.

«Орусия-Кыргыз ѳнүктүрүү фондунун жардамы менен биздин банк «Бизнес-инвест» аттуу продуктуну ишке киргизди. Жаңы насыя продуктусу боюнча биз бир топ зайым бердик, алардын негизги артыкчылыгы – пайыздык тууму. Анализибиз кѳрсѳткѳндѳй, Кыргызстандын рыногунда сунушталып жаткан ресурстарга салыштырмалуу, ОКѲФ аркылуу каржылануу эки эсе ыңгайлуу. Мисалы, банктарда ушундай эле насыяны АКШ доллары менен алганда 10 пйыздан ашуун, ал эми фонду болгону 5 пайыздан сунуштайт. Биздин ишкерлер үчүн бул мыкты мүмкүнчүлүк», — дейт «Айыл Банк» ААК нын Насыя башкармалыгынын жетекчиси Касымбек уулу Кубанычбек.

Учурда ОКѲФтун «Айыл Банктагы» аракеттеги насыя куржуну 1,5 млрд сомго бааланат.

«Фондунун республика экономикасына кошкон салымын ашкере баалоо кыйын. ОКѲФтун насыя продуктулар оң мультипликативдүү эффекти берүүдѳ, кошумча иш орундары ачылып жатат, бюджетке тѳлѳнгѳн салык ѳсүүдѳ, анан КРнын экспорттук мүмкүнчүлүгү күчѳтүлүүдѳ», — деп баса белгилейт Касымбек уулу Кубанычбек.

Фондунун дагы бир ишенимдүү ѳнѳгү «Халык Банк Кыргызстан» ААК. Булардын кызматташуусу ОКѲФ түзүлгѳндѳн бери, 2015-жылдын июнунда башталган. Ал жылы фонду банкка $3,9 млн насыя ачып берген, кийин, 2017-жылдын апрелинде дагы $4 млн берди. Учурда бул эки насыя боюнча пайдалануудагы каражат $1 млрд 351 млн жетти.

«2020-жылдын башына карата ОКѲФ аркылуу 100гѳ жакын долбоор ишке ашырылды, бул «Халык Банк Кыргызстандын» жалпы коммерциялык насыя куржунунун 6,5 пайызын түзѳт. Бул программа ишкерлик субъектилерине каржыланууга жол ачып берди. Негизги каражат – ѳндүрүүчү бизнестин негизи экенин баарыбыз билебиз, кѳптѳгѳн ишканалар советтер мезгилинен бери келе жаткан жабдууларды колдонуп иштейт, ал эми жаңысын сатып ала албайт, себеби кымбат. ОКѲФтун максаттуу программаасынын жардамы менен биз кардарларыбыздын максатын ишке ашырып, мамлекетибизге ѳнѳр жайын жаңыртып, ѳнүктүрүүгѳ жардам берип жатабыз», — дешет «Халык Банктагылар».

Фондунун ири насыяларынын бири алгач «РСК» мамлекеттик банкына берилген. Булардын кызматташуусунан бери кичи жана орто бизнести максаттуу каржылоо үчүн жалпы жолунан 1 млрд 384,9 млн сом же $17 млн 247,4 миң берилди.

«Орусия-Кыргыз ѳнүктүрүү фондусу менен кызматташуубуздун алкагында биз Кыргызстандын маанилүү тармактарында иштеген 227 долбоорду каржыладык. Ошону менен биз ѳнѳр жай жана айыл-чарба жаатындагы бизнестин ѳнүгүүсүнѳ салымыбызды коштук. Кызматташуубуз башталгандан бери ишкерлер каржылык ресурстардан жеңилдетилген шартта пайдаланууга жол ачуучу кичи жана орто бизнести максаттуу каржылоонун продуктусун иштеп чыктык. Айыл-чарбачылыгын колдоо максатында багбанчылыкты жана кластердик механизмдин бир катар продуктулары, ошондой эле эт, сүт, балык жана жер-жемиш багытындагы кошумча нарк чынжырын ѳнүктүрүүчү продуктулар ишке киргизилди», — дешет банктагылар.

Мындан тышкары ѳз ишин жаңы баштап, түптѳлүп келе жаткан ишкерлерге жагымдуу жагдай түзүү максатында стартап долбоорлорун каржылоочу насыя продуктусу иштелип чыкты дешет «РСК Банкындагылар». Орусия-Кыргыз ѳнүктүрүү фондусу расмий түрдѳ 2014-жылдын 29-майында түзүлгѳн. Ага Кыргызстан менен Орусиянын ортосунда «Евразиялык интеграция шартында экономикалык кызматташууну ѳнүктүрүү жѳнүндѳ» келишимине кол коюшу негиз болуп берди.

 2019-жылдын март-май айларында кыргыз-казак чек араларында жайгашкан көзөмөлдөө-өткөрүү пункттары аркылуу 85 838 жүк ташуучу автомашиналар өткөрүлгөн. 2020-жылдын ушул убактарында бул көрсөткүч 2,5 эсе азайып, 32 353 жүк ташуучу автомашинаны түзгөн.

Казакстан ЕАЭБ өлкөлөрү кабыл алган келишимдерди сактаган жок

Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги  кыргыз-казак чек арасындагы жүк ташуучу машиналардын Казакстандын территориясына  кирип –чыгуусундагы  проблемалар чечилбей жаткандыгын белгилейт.  

2020-жылдын 14-апрелинде кабыл алынган Жогорку Евразиялык экономикалык кеңештин мүчөлөрү, ЕАЭБге кирген өлкөлөрдүн башчылары COVID-19 пандемиясына байланыштуу товарлардын анын ичинде социалдык жактан зарыл болгон товарлар менен азык-түлүктөрдүн ташылуусунун эркин болуусун сактоо боюнча биргелешкен билдирүү кабыл алышкан. Бирок, Казакстан тараптан жасалып жаткан иш-чаралар мамлекет башчыларынан билдирүүсүнө шайкеш келбей жатат.

 2019-жылы “Ак-Тилек” жана “Чоң-Капка” өткөрүү пункттарында март-май айларында 32 758 жүк ташуучу машиналар өткөрүлсө, 2020-жылдын ошол эле убагында 2,2 эсе аз, болгону 14 509 жүк ташуучу машиналар өткөрүлгөн.  

Кыргыз Республикасы тарабынан  COVID-19 пандемиясынын ЕАЭБ өлкөлөрүнүн экономикасына болгон кесепеттерин жумшартуу жана жүк ташуучу транспорттун тоскоолдуксуз кирип-чыгуусун камсыздоо максатында эффективдүү чараларды кабыл алып, ЕАЭБ өлкөлөрү менен болгон өз ара соода-сатыкты чектеген жок.

 2020-жылдын 3-июнунда “Актилек-автодорожный” жана “Карасуу” көзөмөлдөө-өткөрүү пункттарындагы көчмө жыйынга кыргыз жана казак делегациясы катышып, Кыргызстан тараптан өткөн жүк ташуучу автомашиналардын өтүүсү казак тараптыкына караганда тезирээк болуп жаткандыгын казак тарап белгилеген.  Мисалы, Кыргызстанга 3 саатта 61 автомашина кирсе, Казакстанга болгону 21 автомашина кирген. Тоскоолдук казак тараптан болуп жаткандыгын Казакстандын расмий бийлигинин өкүлдөрү мойнуна алышты жана бул жагдайды жогорку бийлигине жеткирише тургандыгын да айтышты. Ошол эле учурда айдоочулар чек арадан өтүш үчүн алар 3-4 сутка күтүп жатышат.

 Акырында белгилей кетчү  жагдай, 7 өткөрүү пунктунун 5 жабууну казак тарап бир тараптуу кабыл алган.

Казакстан Кыргызстандын экспортунун жолун тосуп жатат

 КР Экономика министрлигинин маалыматы боюнча, акыркы кезде көмүскө соодага каршы күрөшкө жамынган Казакстан кыргыз экспортунун жолун тосуп жатат.

 Айрыкча айыл чарба продукцияларынын сыртка чыгышына тоскоолдук жаратышууда. Ал эми көмүскө соода боюнча айтсак, 2020-жылдын 24-январынан бери кыргыз-кытай чек арасы жабык турат.

 Кытай тарап менен соода-сатык жүргүзүүнүн статистикасына таянсак, 2015-жылы Кытай менен Казакстандын ортосундагы экспорт менен импорттун айырмасы 3,3 млрд. АКШ доллары болсо, 2018-жылы эки эсеге көбөйүп, 6 млрд. АКШ долларын түзгөн. Казакстандын Кытайга болгон импортунун көлөмү 5,4 млрд. АКШ долларын түзгөн.

 Кыргызстан импорттун көлөмүн 2015-жылы 1 млрд. АКШ долларынан 2018-жылы 1,9 млрд. АКШ долларына, башкача айтканда эки эсе көбөйткөн. Ошол эле учурда Кытай менен Кыргызстандын соода-сатыгындагы айырмачылык 2018-жылы 3,6 млрд. АКШ долларын түзүп, ажырым (2015-жылы бул сумма 3,2 млрд. АКШ долларын түзгөн) анча деле чоң болгон эмес.

 Бул маселе көптөн бери чечилбей келе жатат. Кытайдан кирген импорттук товарлардын эсебин алууну системага келтирүү үчүн, ЕАЭБ өлкөлөрү менен Кытайдын ортосундагы маалымат алмашууну жолго коюу үчүн биргелешкен ишти күчөтүү зарыл. Мындай ишти Евразия экономикалык комиссиясы жүргүзүшү керек.

Казакстандын маалыматы шек жаратат

 Кыргызстан менен Казакстандын ортосундагы соода-сатык жүргүзүүдө 10 эсе айырмачылык чындыкка туура келбей тургандыгын Экономика министрлиги билдирди.

 Кыргыз Республикасынын жана Евразиялык экономикалык комиссиясынын статмаалыматтары боюнча, 2019-жылы Кыргызстандын Казакстанга болгон экспорту 337,5 млн. АКШ долларын түзгөн. А Казакстандын Статистика комитетинин маалыматы боюнча 2019-жылы Казакстандын Кыргызстанга болгон импортунун көлөмү 251,9 млн. АКШ долларын түзгөн. Ортодогу айырма 85,6 млн. АКШ доллары Кыргызстандын пайдасына болгон.

Казакстан Евразия интеграциясына тоскоолдук жаратууда

Казакстан тараптын Кыргызстандан мыйзамсыз товарлар кирип жаткандыгы тууралуу билдирүүсү шек жаратаарын жана буга далилдер керек экендигин КР Экономика министрлиги билдирди.

Ушул жылдын 12-февралында эки  өлкөнүн Салык кызматынын өкүлдөрү жолугушканда Кыргызстан тараптан кирген жүктөрдүн 90 пайызынын документтери туура эместигин казак тарап айткан. Кыргыз тараптын өкүлдөрү бул факты боюнча далилдерди келтирүүнү талап кылышканда, казак тараптан бир дагы далил ушу кезге чейин берилген эмес.

 Кыргызстан да Казакстан тараптан соода эрежелерин бузулган учурларды белгилеп, казакстандык фиктивдүү ишкерлерин тизмеге алып келет. Бүгүнкү күндө 2000 миң жалган-ишкерлер издөөдө жүрүшкөндүгү белгилүү.

 Буга карабастан Кыргызстан ЕАЭБ өлкөлөрүнөн товарлардын импорттолуп кирүүсүндө салыктардын толук төлөнүшүн камсыздап келе жатат. Көзөмөлдөө-өткөрүү пункттарында ЕАЭБдин келишимдеринде каралган товарлардын эркин жүгүртүлүүсүн толук сактап, Евразия интеграциясына салым кошууда.

 Мындан тышкары казак-кыргыз чек арасынан Кыргызстанга кирген айдоочулар Казакстандын көзөмөлдөөчү органдары тарабынан “жок тартип бузуулар” үчүн протокол толтурушуп, айып төлөтүп жатышкандыгын да айтып жатышат.

Факты жок, айыптоо бар

 Казакстан 2017-жылдан бери бир дагы жолу экспорттук көзөмөлдүн бузулуп жаткандыгы боюнча расмий билдирүү жибербей туруп, бирок химикаттарды, жарылуучу заттарды, рентген аппараттарды, жаратылыш уранын, согуштук патрондорду уруксатсыз алып өтүү боюнча экспорттук көзөмөл бузулуп жаткандыгын билдирген. Бул тууралуу КР Экономика министрлигинин өкүлдөрү маалымдашты.

 Эгерде жогорудагыдай жагдай орун алган болсо, казак тарап бул тууралуу кыргыз тарапка өз убагында билдирүүсү зарыл эле. Себеби, 2004-жылы БУУнун Коопсуздук кеңешинин 1540 резолюциясынын 9-пунктуна ылайык, бардык мамлекеттер ядролук, химиялык жана биологиялык куралдардын таралышына, аларды ташууга каршы турушу керек.

Кыргызстан ЕАЭБдеги жасалма-бажы көзөмөлүнө каршы

 КР Экономика министрлигинин басма сөз кызматынын билдиргенине караганда, Кыргызстан кызыкдар тараптардын катышуусу менен бажы тармагында “жол картасын” иштеп чыгуу боюнча жогорку деңгээлдеги жумушчу тобунун түзүлүшүнүн максатка туура келбей тургандыгын билдирет. Себеби, казак тараптын мындай демилгеси иш жүзүндө жасалма бажы көзөмөлүнө гана алып келет.

 Кыргызстан анын ордуна ЕАЭБ өлкөлөрүнө 2025-жылга чейинки стратегиялык багыттар боюнча өнүктүрүү иштерин ишке ашырууну ылдамдатууну сунуштайт.

 Тактап айтканда товарларды көзөмөлдөө системасын киргизүү, бажы документтерин толтуруучу жерлерде координацияланган бажы көзөмөлүн киргизүү, товарларды коштогон электрондук документтерди өз ара таануу жана маалыматтарды алмашуу механизмин киргизүүнү тездетүү зарыл.

 Эгер мындай иштер жүзөгө ашса, жогорудагы иш-чаралар кошумча тоскоолдугу жок эле эсепке кирбей жаткан товар айланууларды көмүскөдөн ачыкка чыгарат эле. Ошондой эле товарларды маркировкалоо жана көзөмөлдөөгө алуунун механизмдери жөнүндөгү макулдашууларды тезирээк ишке ашыруу да учурдун талабы экендиги айтылды.

Импорттук товарлардын мыйзамсыз кирүүсү ЕАЭБге зыян

Казакстанда тобокелчилик индикаторлорунун наркынан  ТИНден (СИР – стоимостных индикаторов риска) төмөн турган импорттук товарлардын көлөмү Кыргызстандыкына караганда 41 эсе көптүгү ачыкка чыкты.

 КР Экономика министрлигинин кабарлаганына караганда, бажы көзөмөлүн жана кыргыз-казак өткөрүү пункттарын мониторинг жасоонун жыйынтыгында, бажы төлөмүн толтурууда 98 ТИН унификацияланган.

Келишимдерди сактоо боюнча бир жылдан кийин жасалган мониторинг, кабыл алынган ТИНден төмөн толтурулган импорттук товарлардын көлөмү Кыргызстанда 850 тонна болсо, ошол эле учурда Казакстанда бул көрсөткүч 35 миң тоннаны, так айтканда 41 эсе көп экендигин көрсөткөн.

 Казакстандын Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна мүчө болушуна байланыштуу, сырткы экономикалык ишмердиктин товардык номенклатурасынын 81 коду боюнча ТИНи унификацияланган. Натыйжада алар ЕАЭБ өлкөлөрүнүн бардыгы үчүн абдан сезилээрлик болгон. Анткени, Евразия экономикалык комиссиясынын мындай ТИНдерди  кармануу мониторингинде, 2018-2019-жылдарда Казакстандын буларды сактабагандыгы  43%  жана 38% түзгөн. А Кыргызстандын мындай  көрсөткүчү 2%  жана 3%ды гана түзгөн. 

 ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдүн Бажы кызматтарынын биргелешкен коллегиясынын (БКБК) ишинин алкагында 650 ТИН унификацияланган. 2019-жылы  (БКБК) ТИН орноткондон төмөн шартта толтурулган  импорттук товарлардын  көлөмү Кыргызстанда болгону 55 миң тонна болсо, Казакстанда ушул эле учурда бул көрсөткүч 1,3 млн. тоннаны же болбосо 24 эсе көп болгон.

ТИНдерди эмне үчүн сактабай жаткандыгы боюнча казак тарап ушу кезге чейин жооп бере элек, бирок анын натыйжалары ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин бюджетине төлөмдөрдүн түшүүсүнө таасир берип жатат,  ЕАЭБ өлкөлөрүндөгү ишкерлик субьектилеринин арасында мыйзамсыз атаандаштыкты жаратып жатат.

2019-жылы КР Президенти С. Жээнбеков Жогорку Евразиялык экономикалык кеңештин жыйынында ЕАЭБ территориясында импорттук товарлардын мыйзамсыз айлануусуна каршы  күрөшүү үчүн,  ЕАЭБге мүчө өлкөлөрдүн катышуусу менен “үч тараптуу бажы көзөмөлүн” киргизүүнү сунуш кылган.

Евразиялык экономикалык комиссиянын координациясы алдында бул багытта иштер башталган. Тараптар ушундай координацияланган бажы көзөмөлүн өткөрүүнүн ордун, тартибин жана формасын талкуулап жатышат.

Антикризистик планга да ишкерлердин ичтери чыккан жок. Бюджет 30 миллиард сом жоготуп жаткан маалда, ишкерлерге бөлүнүп жаткан 14 миллиард сом менен экономиканы сактап калууга мүмкүн эмес.

«Бир Бол» парламенттик фракциясынын лидери Алтынбек Сулайманов  Elgezit.kg редакциясына  берген маегинде бизнес-коомчулуктун дооматы менен макул экенин билдирди. Депутат кризис менен күрөшүүдө мамлекеттин саясатын тамырынан туура эмес деп эсептейт. Өкмөт эл аралык финансылык уюмдардын берген акчасын алууну улантып жатат, бирок ал каражаттарды реалдуу секторду колдоого эмес, бюджеттин “жыртык-тешигин” жамоого жумшап жатат. “Бул жумурткадан жасалган шорпо”, — деди Алтынбек Сулайманов.

—11-майдан тарта Кыргызстан өзгөчө абалдан этап менен чыга баштайт. 1-майдан тарта кызмат көрсөтүү тармагындагы айрым ишканалар иштеп баштады, аны менен катар эле ооруну жугузгандардын саны да дароо өстү. Азыр карантинден толугу менен баш тартуу керек беле?

— Өзгөчө абалды жеңилдетүү керек. Бул жерде эки ача пикир болбошу керек. Бир айдан ашуун убак үйдөн чыкпай жатабыз: бизнес токтоду, жакында элдер нан сатып алууга акча таппай калышат. Бюджетке азыр эле 10 миллиард сом түшпөй калды. Дароо айтып кетейин, бул болжолдуу гана сан, балким, мындан да көп болушу мүмкүн. Бул сумма салыктардын чогулбагандыгынын кесепетинен улам келип чыкты. Мындай абалда эмне кыл дейсиңер? Өкмөт экономиканын айрым тармактарынын ишин этап менен жандандыруу алгоритмин иштеп чыкты.

Бирок экинчи толкунга да даяр болушубуз керек. Массалык иш-чараларга жана көп сандагы кишилердин чогулуусуна чектөөнү калтыруу керек. Биз экинчи жолу жаңылбашыбыз керек, себеби биздин жарандардын саламаттыгы жана ден-соолугу башкы орунда.

— Конспирологдор жана футурологдор COVID-19 жөн гана ойдон чыгарылганын, дүйнөгө тараган пандемия атайын сүйлөшүлүп жасалган иш экенин айтып келишет. Сиз коронавирустун бар экенине ишенесизби?

— Албетте, ишенем. Жада калса, мага бул кимдир бирөөнүн ойлоп тапкан планы деген ой да келген эмес. Коронавирус инфекциясы – бул чындык. Эми биз аны менен жашаганга көнүшүбүз керек. Мен мекендештерди чыдамкайлыкка жана коопсуздук эрежелерин сактоого чакырат элем.

— Кайрадан экономикага кайтсак. Кедей куру убада менен тоюнуп калбайт. Реалдуу секторду колдоого Өкмөт 14 миллиард сом бөлдү. Сиздин көз карашыңызда, бул сумма жетиштүүбү?

— Жок. Экономиканы колдоо үчүн 14 миллиард сом деген бул өтө аз каражат. Өкмөт бюджетке 30 миллиард сом түшпөй калышы мүмкүн деп божомолдоп жатат. Эми салыштырып көргүлө: мисалы, Өзбекстандын антикризистик фонду эл аралык институттардан 1,625 миллиард доллар ($375 миллионду Эл аралык валюта фонду, 750 миллион долларды — Дүйнөлүк банк жана 500 миллионду — Азия өнүктүрүү банкы) алат экен, ал эми Армениянын бийлиги ишкерлерди колдоого 200 миллион доллардан ашуун каражат бөлүүдө.

COVID инфекциясынын кесепети менен күрөшүүгө эл аралык финансы институттары ири өлчөмдөгү каражаттарды бөлүүдө. Бирок биз ал акчалары реалдуу секторду колдоого жумшоонун ордуна бюджеттин чыгымдарын жаап жатабыз. Жумуртка менен шорпо жасап жатабыз. Тезирээк бутка туруш үчүн экономикага каражат салып, бизнести “арзан” акча менен камсыз кылуу зарыл. Пайдалуу шарттарда, үстөгү 0,75-1 пайыздан ашпаган каражаттарды тартуу керек жана элдин көп бөлүгү эмгектенип жаткан  чакан жана орто бизнеске 4-5 пайыз менен насыя берүү зарыл. Бул банктын пайдасын жана операция жүргүзүүгө кеткен чыгымын кошкондо да ишке ашырса боло турчу иш.

Чакан жана орто бизнес өнүккөндө гана биз жумуш орундарын түзө алабыз. Бул жумушсуздук маселесин чечип, салыктардан түшкөн каражаттар бюджеттин тартыштыгын жабат. Насыяларды алуу муктаждык жок болот жана карызга да батпайбыз.

— Парламенттик жана жергиликтүү шайлоолорду жылдырууну үнөмдөөнүн бир варианты катары карасак болобу?

— Финансылык абалдан эмес, коронавируска байланыштуу абал кандай болорун караш керек. Кризис маалында таза шайлоону кантип өткөрсөк болот? Эгерде шайлоо күзүндө өтө турган болсо, анда кыска мөөнөттө көптөн бери күттүрүп келген санариптештирүүнү ишке киргизиш керек. Башка өнүккөн өлкөлөрдөгүдөй аралыктан добуш берүү мүмкүнчүлүгүн киргизүү зарыл. Добуштарды сатып алуу болбошу керек жана эл топтолпошу керек. Саясий кызыкчылыктарыбыз деп калктын жашоосун тобокелчиликке салганыбыз болбойт. Чыгымдарды азайтууга өтүү зарыл, саясий күрөш үчүн, дебаттарды өткөрүү үчүн жана идеяларды, программаларды презентация кылуу үчүн катышуучуларга онлайн-платформалар түзүлүшү керек. Башкача айтканда, эски практикадан баш тартып, шайлоону форматын өзгөртүү зарыл.

— Келиңиз эми бизнестин көйгөйлөрү тууралуу сүйлөшөлү. Эл аралык ишкерлер кеңешинде Өкмөттүн антикризистик планында бир катар маанилүү багыттар камтылбай калганын белгилешти. Ата мекендик ишкерлер эмнеге муктаж?

— Көйгөйдүн баары бийлик бизнести укпай жатканында, ал эми диалог жок болсо кызматташтык да болбойт. Өкмөт бизнес тармагындагылардын иши тез өз нугуна түшүүсү үчүн биринчи кезекте эмнеге муктаж экенин дагы деле аныктаган жок. Жеке сектордун жандануусу үчүн мамлекет шарт түзүүсү керек, бул төлөмдөрдү узартуу дегендик эмес, аларды толугу менен кайра карап чыгуу керек дегендик. Тынымсыз текшерүүлөрдү, отчетторду жана башка бюрократиялык иштерди токтотуп, санарип форматка өтүү абзел. Аткаминерлер менен түз байланыш болбошу керек. “Колун майлабасаң иш жүрбөйт” деген түшүнүк болбошу керек. Өкмөт бизнеске кийлигишип, ага тоскоол болбой, каржылоонун жеңилдетилген булактарын издөөсү зарыл.

— Демек, Өкмөт коронакризис менен күрөшүүгө даяр эмеспи?

— Иш жүзүндө ушундай болуп жатат. Министрлер кабинети экономиканы жандандыруу боюнча ыкчам планын кечээ эле жарыялашы керек эле. Бизде чакан жана орто бизнес, кызмат көрсөтүү тармагы жана туризм жабыр тартты. Мисалы, кызмат көрсөтүү тармагында миллиондон ашуун адам эмгектенет, ал эми экономиканын негизги багыттарынын бири болгон туризм тармагындагы жоготуулар 80 пайызды түзүп жатат. Бул ири масштаб. Дагы бир жолу кайталап кетейин, күнүмдүк каражат таап жан баккандар акчасыз калышты.

— Мындай оор учурда Мухаммедкалый Абылгазиевдин Өкмөтүнүн ишине кандай баа бересиз? Депутаттар анын отставкасын талап кылышабы?

— Бир эле Абылгазиевди иштен кетирүү менен көйгөй чечилип калбайт. Көз карандысыздыкты алгандан бери Борбордук Азиядагы бир дагы өлкө Кыргызстандагыдай болуп премьерин көп алмаштырган жок. Бирок бул деле жакшы натыйжа бербеди. Адамдарды эмес, системаны алмаштыруу керек. Коомчулук жаңы, компетенттүү, кризис маалында чечкиндүү кадамдарга бара алгыдай элитага суусап турат, антикризистик менеджерлерге муктаж. Бизге жаңы көз караш жана идеялар керек, эскиче ой жүгүртүүнү токтотуу абзел. Өлкөнү жаңыча ойлонгон адамдар өзгөртө алат.

— Макул, азырынча премьерди ордунда калтырып туралы. Биздин мигранттар тууралуу сүйлөшсөк. Пандемиянын айынан Россиядагы ар бир бешинчи мигрант жумушсуз калды. Аларды мекенинде деле кучак жайып тосуп алышпайт, жумушчу орундар жок. Өкмөт эмне кылышы керек?

— Мен айтып жүргөндөй эле, мигранттарды мекенине алып келүү керек, алар биздин жарандар. Бүгүнкү күнү Россияда расмий маалыматтар боюнча 640 миң кыргызстандык эмгектенет. Бул экономикалык активдүү жарандардын 20 пайызы. Алар которгон каражаттар ИДПнын 30 пайызын которушат, демек мигранттарыбыз биздин ири инвесторлор. Учурда алар маянасыз калышты, үй-бүлөлөрү финансылык жардамсыз калды. Бул бир топ кооптуу абал, бюджеттин тартыштыгы жана жумушчу күчтөрдүн көптүгү криминогендик абалга жана социалдык каршылыктарга алып келет.

Бул маселени чечүү үчүн Өкмөт кыска мөөнөттө экономиканы өзгөртүп, Кыргызстан атаандаш боло ала турчу адистештирилген тармактарды өнүктүрүүсү керек. Кайрадан эле ишкерлик жана бизнести колдоо менен. Ушундай жол менен гана өзүбүздүн өндүрүштү жолго салып, жумушчу орундарды түзө алабыз.

— Биздин сөзүбүздүн башында сиз эл аралык финансы институттарын эске салдыңыз, бирок ЕАЭБ тууралуу бир дагы ооз ачпадыңыз. Сиз бул интеграциялык бирликке нааразысызбы? Мындай бирликтин кереги жок деп айтканыңыз дагы эске түшү жатат. Позицияңызды түшүндүрүп бере аласызбы?

— Менин айткандарымды анча так эмес чечмелеп жатасыз. Тактап кетейин: ЕАЭБдин негизин товарлардын, кызматтардын, капиталдын жана жумушчу күчтөрдүн эркин айлануусу түзөт. Бирок алар иштебей жатат. Ал эми коронавирустан улам чектөөлөр киргизилгени – бул ЕАЭБдин нормаларын түздөн-түз бузуу. Ар бири жуурканды өзүнө тартып, жалгыздап жанын багууга аракет кылып жатса колдоо тууралуу кайдан сөз болот.

Мындан сырткары, өзгөчө абал жана ага байланыштуу чектөөлөрдүн киргизилиши экономикалык кесепеттерге дагы алып келди. Биринчиден, жүздөгөн ишканалардын иши токтоп, көпчулүк жумушун жоготуп, кирешесиз калып, кичи мекендерине кетүүгө аргасыз болушту. Экинчиден, доллардын кунун тез жогорулап кеткенинен улам азык-түлүктүн, дары-дармектин баасы жогорулады. Бул калктын кыймылсыз мүлккө болгон суроо талабын төмөндөтүп, төлөө мүмкүнчүлүгүн азайтат.

Elgezit.kg редакциясы батирлерге, үйлөргө, коомерциялык мүлктөргө, курорттук кыймылсыз мүлктөргө болгон баа кандай өзгөрөрү тууралуу кыймылсыз мүлк тармагындагы адистер менен маектешти.

Бүгүнкү биздин маектеш-эксперттер:

-Динара Турдубаева, Dom.kg кыймылсыз мүлк агенттигинин сатуу бөлүмүнүн адиси;

-Роман Степанов, “Ключи” кыймылсыз мүлк агенттигинин директору, 15 жылдык тажрыйбасы бар риэлтор.

Баа кандай болот, кыймылсыз мүлк рыногу “жанданабы”?

Эксперттердин пикиринде, карантин, пандемия жана доллардын өсүшүнөн улам Кыргызстанда турак-жайдын баасы дароо түшүп кетпейт, бирок баалардын төмөндөөсү күтүлөт.

Динара Турдубаева: Тилекке каршы, Кыргызстанда кыймылсыз мүлктүн рыноктук баасы тууралуу түшүнүк башкача, кыргызстандыктар рыноктун баасын карашпайт десем болот. Сатуучулар кымбат саткысы келет, сатып алуучулар болсо өтө арзан алгысы келет дегендей. Доллар жогорулаганда кыймылсыз мүлккө болгон баа дайыма төмөндөй турганын унутпоо керек. Эл доллардын өсүшү жана карантинден кийинки экономикалык кризис кыймылсыз мүлк рыногуна таасир берерин билиши үчүн убакыт керек. Ошондуктан кыймылсыз мүлккө болгон баа болжол менен жай айларында төмөндөп баштайт. 

Мүлктүн абалына жараша баалар 10-30 пайызга чейин төмөндөйт. Баалар райондон, бөлмөлөрдүн санынан, жаңы салынганбы же эскиби ж.б. нерселерден көз каранды. 2020-жылдын күзүндө коронавирус илдетин токтотууга мүмкүн болуп, доллар жогорулабаса, жаңы сезон ачылганда баалар турукташа баштайт.

Кыймылсыз мүлк боюнча келишим түзүү активдеше баштайт.

Биринчиден, азыр мага карантинден кийин кыймылсыз мүлктөрүн сатып, чет жакка кетебиз деп телефон чалгандар көп болууда. Аймактан борборго же ири дүкөндөрү, дарыканалары бар, ыңгайлуу шаарчалран көчүүгө даяр болгондор дагы чалышууда.

Экинчиден, акча кунсуз болуп жаткандыктан капиталы бар эл акчасын кыймылсыз мүлккө салууга аракет кылат. Азыр банктардын абалы түшүнүксүз болуп жатат, ошондуктан көпчүлүк акчасын банктык депозитке сактабай, ижарага берүүгө мүмкүн болгон батирлерге салат.

Роман Степанов: кыймылсыз мүлккө болгон баа 10-20% төмөндөйт. Бул доллардын жогорулашы, күтүлүп жаткан экономикалык кризис, калктын кирешесинин төмөндөшү менен байланыштуу болот. Кыргызстандын кыймылсыз мүлк рыногу сомдун долларга карата түшүшүнө дайым реакция берет. Акчалары күчүн жоготуп салбашы үчүн эл кыймылсыз мүлк сатып алууга аракет кылып баштайт. Эл башка инвестициялык инструменттерге салыштырмалуу мүлк сатып алуу пайдалуу деп санашат, себеби ар бир жаран турак-жай маселесине туш болбой койбойт деген пикирде.

Доллар менен сактаган каражаттары барлар шашылып калышат. Эгерде февралдын этегинде 30-40 миң доллары бар сатып алуучу Бишкектен жакшы бир бөлмөлүү батир сатып ала тургудай мүмкүнчүлүккө ээ болсо, азыр 2 бөлмөлүү батир сатып алса болот. Мындай мүмкүнчүлүктү көпчүлүк колдонуп калганга аракет кылат.

Топтогон каражаты барлар бир аз чыдамкай болуп, күтүп турушу керек. Белгилүү бир убакыттан кийин кыйын кырдаалга туш болгон жеке адамдар жана компаниялар кыймылсыз мулктөрүн сатыкка чыгара башташат. Жакшы баага мыкты турак-жай сатып алуу мүмкүнчүлүгү түзүлөт.

Ошондуктан баалар бир аз түшүп, кризис болгону менен кыймылсыз мүлк рыногу жанданат.

Батирлерди жана кеңселерди ижаралоо

Ижара рыногу рецессияга биринчилерден болуп реакция берет. Азыр кыймылсыз мүлктү ижарага бергендердин көбү “бир айлдык каникул” беришип, өзгөчө абал учурунда акча алышпайт. Балким, ижарага алгандар киреше булагын аныктап, күчтөп алгыча каникулду дагы 1 айга чейин узартышаттыр.

Динара Турдубаева: Ижара акысы болжол менен 10% төмөндөшү мүмкүн, себеби ижарага алгандардын кирешеси азайып кетти да. Ал эми ижара бергендер белин бекем бууп, бааларды төмөндөтүшү керек. Чет элдиктерге батирлерди кымбат берүү мүмкүнчүлүгү жок. Бирок ижара рыногу жашай берет, себеби өлкөдө батир сатып алганга же үй курганга мүмкүнчүлүгү жоктор көп да. Ошондуктан суроо-талап дайыма болот.

Престиждүү «элиткалар»

Динара Турдубаева: Карантинге чейин элиткаларга болгон суроо-талап көп эмес болчу. Бул үйлөрду көбүнчө жаштар сатып алгысы келет. Аларды батирлердин аянты чоң болгону кызыктырат. Мурда бир бөлмөлүү батирлер 20-30 чарчы метр  болсо, азыр алардын аянты 60 чарчы метрге чейин жетет.

Элиткалардын сатылуусу азаят. Себеби аларды курууга көп каражат салынган жана баасын өтө арзандатууга мүмкүн эмес.

Роман Степанов: Азыр шаардын четинде сапаттуу бирок өтө кымбат эмес элиткалар салынып жатат. Алар эч кандай көйгөйлөрду сезишпейт жана баасы дагы төмөндөбөйт. Бирок, Бишкектин борборунда жайгашкан алтын чарчы аталган аймакта элиткалардын баасы асман чапчыйт. Аларга болгон баа 15-20% төмөндөшү мүмкүн.

Бул жерден дагы бир белгилеп кетчү жагдай, акыркы 3-5 жылда элиткаларга болгон суроо-талап азайды. Пандемиянын кесепетинен келип чыккан кризис аянттары кичирээк батирлерди алууга аргасыз кылат.

Эски турак-жай

Динара Турдубаева: Эски турак-жайга болгон талап дайыма күчүндө. Көпчулүк аларга ишенет, себеби жылдар бою сыноодон өттү деген пикирде. Көпчүлүк 80-жылдардан кийин курулган 105-106-сериядагы батирлерди алгысы келет. Ошондуктан эски турак-жайларда келишимдерди түзүү активдүү болот. Аларга болгон баа өтө деле төмөндөбөйт, болжол менен 10% төмөн болушу ыктымал.

Роман Степанов: Эски турак-жайларга болгон баа 15-20% чейин түшүшү мүмкүн. Азыр көпчүлүк эски турак-жайын сатып, жер там алышы мүмкүн. Курулуш компаниялары эконом-класстагы элиткаларды куруп баштайт. Ошондуктан келишимдер көбөйүп, сатуучулар бааны арзандатып башташат.

Кеңселер жана коммерциялык мүлк

Роман Степанов: Пандемиянын айынан эң көп жабыр тарткан тарап коммерциялык мулктүн ээлери болот, өзгөчө кеңсе рыногу. Коммерциялык кыймылсыз мулктүн башка түрлөрү (ресторандар, кафелер, спортзалдар, мейманканалар, соода борборлору) бара-бара жашоо өз калыбына түшкөндөн кийин калыбына келсе, офистер калыбына келбей калышы мүмкүн. Үйдө отурганда көпчүлүк үйдө отуруп деле иш кылса болорун, кеңсенин кажети деле жоктугун түшүндү. Ошондуктан кеңселердин баасы 30%га чейин төмөндөшү мүмкүн.

Коммерциялык кыймылсыз мүлк дагы арзандайт, бирок өтүмдүү жердегилер эң көп дегенде 10% төмөндөшү ыктымал.

Курорттук кыймылсыз мүлк

Динара Турдубаева: Курорттук кыймылсыз мүлккө болгон баалар жана суроо-талап өзгөрүүсү калышы мүмкүн. Бир чети коронавирус пандемиясынан улам Кыргызстанга туристтер келбейт, өзгөчө чет жактан. Бирок ошону менен катар эле чек аралардын жабылуусунан улам кыргызстандыктар өлкөдөн башка жактарга эс алууга чыкпай, мекенинде эс алууга аргасыз болушат. Ушундан улам курорттук кыймылсыз мүлккө болгон суроо-талап күчөшү мүмкүн. Ал эми баалар боло ошол эле бойдон калат.

Шаар четиндеги кыймылсыз мүлк

Роман Степанов: Пандемиянын таасири шаар четиндеги кыймылсыз мүлктөргө гана таасир этпейт. Бир жарым ай үйдө жатып, жер тамдардын, дачалардын, коттедждердин артыкчылыктарын сезип калдык. Адамдар кыйынчылык учурда экологиялык жактан таза, ыңгайлуу жана коопсуз экенин түшүнүштү. Covid-19 экинчи толкунунан кооптонгондор шаар четинен там сатып алышы толук мүмкүн.

Бирок шаардан алыс болгонун кемчилик катары бааласак болот. Күндө жумушка жеткенге убакыт сарпталат. Бирок буга карабастан шаар четиндеги үйлөрдүн баасы 10-15% жогорулашы мүмкүн.

— Аалы Азимович, азыр элди карантин бүтүп, өлкө кадимки жашоого качан кайтып келет деген суроо түйшөлтүүдө. Сиздин пикириңиз кандай?

— Алдын ала бир нерсе айтуу кыйын. Бардыгы өлкөдө жана дүйнөдө эпидемиянын жайылышынан көз каранды. Өкмөттүн алдында экономиканы сактоо же элдин аманчылыгын сактоо жолун тандоо турат. Учурда экинчи жолго басым жасалууда, бирок экономиканы такыр эле карабай коюуга да болбойт, себеби миллиондогон жарандардын жашоосу экономикадан көз каранды. Өлкөдө вирустук инфекциянын жайылуусуна каршы Өкмоттүк штаб иштеп жатат. Саламаттыкты сактоо министрлиги иштөөдө. Алар бардык аспекттерди эске алып жатат деп ишенем жана алар өзгөчө абалды качан “жеңилдетүүгө” болорун жана карантинди качан токтотсо болорун бизден жакшыраак билет.

Азыр бул абалдан чыгууга даярдануу маанилүү болуп турат. Балким муну этап менен ишке ашыруу керектир. Ишкерлик субъекттерине жеңилдик берүү менен. Карантинге кирүү бир иш, ал эми андан чыгуу оңой-олтоң иш эмес. Көптөгөн социалдык, экономикалык, ишкерлик байланыштар үзүлдү. Калыбына келтирүүгө убакыт талап кылынат. Жакынкы жылдары колдонууларды кыскартуу күтүлүүдө. Апрелдин аягында же майдын башында жарандардын экономикалык активдүүлүгүн калыбына келтирүү боюнча айрым кадамдар сунушталат.

— Пандемия аяктагандан кийин коомчулук түп-тамырынан бери өзгөрөт жаңы түзүлүш болот деген “пайгамбарлар” пайда болду. Дүйнө коронавирус эпидемиясына чейинкидей, мурункудай болбойт дегендер чыкты. Адамдар канчалык өзгөрөт деп ойлойсуз, эл эмнени күтсө болот? Чындап эле баарыбызга чип салынып, толук көзөмөлгө алынабызбы?

— Оор кырдаалдарда дайыма көзү ачыктар пайда болуп, дүйнөнүн келечегин боолгоп башташат. Мындай “пайгамбарлар” көпчүлүк учурда апааттар, кереметтер болот деп айтышканы менен көп учурда ал нерселер болбой келет.

Бир нерсеге көңүл бурсаңыз, алар пандемиядан кийин кандай өзгөрүүлөр болорун эч кимиси так айтпай келет. Мындан сырткары, чиптерди коюу менен адамдарды катуу көзөмөлгө алып башташат деген айтымчылар, аналитиктер жана эксперттер эч нерсе айта алышпайт. Өзгөрүүлөр болот деп ойлойм, бирок “Дүйнө эч качан мурункудай болбойт!” дегенчелик эмес. Улуттук моделге ыктаган глобализация болушу мүмкүн. Социалдык багытты башкарууда социалисттик өсүштү күтсөк болот деп ойлойм. Финансылык рыноктордун иштөө принциптери өзгөрүүлөргө дуушар болот. Жаңы дүйнөлүк тартиптерди көрбөйбүз, экономикалык жана социалдык системалардын ишинде өзгөрүүлөрдү күтсөк болот.

Карантин режими алынып, өлкө кадимки жашоого кайтканда бул сөздөрдүн баары унутулат жана жаңы пайда болгон “пайгамбарларды” эч ким деле эске албай калат.

— Бул сыноо Кыргызстанга кандай таасир берет? Биз үчүн коронавирустун кесепеттеринин таасири дүйнөдөгү абалдан башкача болуп, айырмачылык болобу?

— Сценарий, окшош эле болот окшойт. Пандемияга каршы чаралар дүйнө жүзү боюнча окшош схема менен жүргүзүлүп жатпайбы. Айырма кимдир бирөөлөрдүн экономикасы бекем, башкаларыныкы алсыз болгонунда гана. Бирок экономикага зыянын тийгизип, дүйнө рецессияга дуушар болду.

Мындай шартта Кыргызстанга кесепети тийет. Биринчиден, биз Евразиялык экономикалык биримдиктин мүчөсүбүз, экинчиден, Кытайдан, Түркиядан, БАЭден келген импорттон көз карандыбыз, үчүнчүдөн, ата мекендик ИДПнын бир бөлүгүн мигранттардын которгон акча каражаттары түзөт. Ошондуктан Кыргызстандын экономикалык өсүшү биз жыл башында күткөндөй болбойт. Демек, кошумча колдоо болушу шарт, товарларды ташууда чек аралар ачык болушу керек, бул өз кезегинде өнөктөш мамлекеттердин макулдашкан аракеттерин талап кылат.

Мындай шартта соода жана кызмат көрсөтүү тармактары аярлуу катмарга кирет, бул тармактарда 1 миллиондон ашуун жарандар иштейт. Көпчүлүк сатып алууларды кыскартып, өтө зарыл болгон гана товарларды сатып ала баштайт, бул өлкөдө бизнестин өнүгүүсүнө таасир берет. Экономиканы колдоо үчүн биз болгон ресурстарыбыздын баарын мобилдештирүүбүз керек. Өлкө акырындык менен кадимки жашоого кайтат, бирок кризиске чейинки экономикага кайтуу үчүн убакыт талап кылынат. 

Карантин алынып, өзгөчө абал токтотулгандан кийин балким өзгөчө кырдаал бир канча убакытка чейин сакталышы мүмкүн. Бул экономикалык активдүүлүктү калыбына келтирип, өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк берет.

— Дүйнө кандай өзгөрүүлөргө дуушар болорун азырынча билбейбиз. Биз учурда эмне кылышыбыз керек? Өкмөт кандай иштерди аткаруусу зарыл? Өзгөчө абалды киргизүү оңой, бирок кадимки жашоого кайтуу алда канча татаал эмеспи. Ишкерлик активдүүлүктү калыбына келтирүү, чакан жана орто бизнести кайра жандандыруу керек дегендей. Эл эмне кылышы керек? Өкмөттүн чечимдерин күтүшү керекпи же өз алдынча дагы иш аракеттерди көрүүсү зарылбы?

— Коомчулук жана Өкмөт биргелешип иш алпарышы керек . Жалгыз аракеттенүү татаал болот. Окшош жана ырааттуу аракеттер болушу шарт. Өкмөт жеке сектордун, ишкерлердин, өзгөчө чакан жана орто ишкерлик субъекттеринин муктаждыктарын түшүнүүсү абзел. Ошондо гана Өкмөт элден алыс деген сөздөр болбойт. Аткаруу бийлигинин жетекчилери муну жакшы түшүнүшөт. Өкмөттүн  иш аракеттери эки  багытта бааланат: калктын жашоо-шарты менен экономикалык кызыкчылыктары жана коомдук коопсуздукта коркунучтардын жаралбастыгы.

Өкмөт элди өзгөчө абалды узартуу маселеси эмес, үй-бүлөмдү кантип багам деген суроо көп тынчсыздандырарын түшүнүүсү керек. Эгерде балдары ачка болбой, көзүн жалдыратып тамак сурабай, эртең иштей турчу жумушу бар экени белгилүү болсо эл өзгөчө абалды туура кабыл алып, күтө берет. Мен жарандарды бул убакытты туура пайдаланып, өзүн өнүктүрүүгө, өз ишин баштоого аракеттерди көрүүгө, мурдагы ишкерлик тажрыйбасына анализ жүргүзүүгө, ийгиликтерин жана жетишкендиктерин баалоого чакырат элем. Балдарга жакын болуу керек. Азыр аларга да кыйын болуп турат. Бирок мунун баары Өкмөт муктаж болгондорду керектүү товарлар жана азык-түлүктөр менен камсыз кылганда гана ишке ашары белгилүү.

Өкмөткө бекинип албай, бизнес менен диалог жүргүзүп, аларды колдоо чараларын талкуулоого чакырат элем. Бизнес деле пандемия Өкмөттүн күнөөсү эмес экенин, бюджет түз финансылык жардам көрсөтө албастыгын түшүнүп жатат. Бирок учурда Өкмөт бизнес менен байланышта болуу жагынан аксап келет. Бизнес карантин аяктагандан кийин оюндун эрежелери кандай болорун, алар колдоо алышабы же жокпу түшүнбөй турган маалы. Экономика эмне болот, чек ара жана экспорт жагы кандай абалга туш болот? Өкмөт бул суроолорго жооп бериши керек. Ошондо гана бизнес Өкмөт менен биргеликте иш алпарат, андай болбосо өз алдынча чечим чыгарышат.

Жетекчиликке ишенип, чыдап жатканы үчүн элибизге ыраазычылык билдирип кетким келет. Биримдик жана оптимизм – бизге чоң жардам берет!

— Эгерде сизге өлкөнү азыркы абалдан алып чыгуу сунушу түшсө кандай план иштеп чыгат элеңиз? Бул планда сөзсүз боло турчу пункттар кайсылар болмок? Бир нече негизги аракеттериңизди санап берсеңиз.

— Алгач ишкерлердин ишин жандандыруу этаптарын алардын кандай иш менен алек болоруна карап белгилеп алуу зарыл. Элге зарыл болгон товарлардын жана кызматтардын тизмесин билип, кайсы иште байланыш аз болорун аныктоо керек. Бул этаптарды карантин аяктаганга чейин аныктап алуу керек. Бизнес белгилүүлүктү жактырат, себеби келишим түзүү, сатуу, насыя маселелери бар дегендей. Экономикалык активдүүлүктү калыбына келтирүү планын (этаптарын жана мөөнөттөрүн) тезинен жарыялаш керек. Эл жашоосун жана жумушун пландап алуусу керек.  Тилекке каршы биз азыр алдын алып иштебей элебиз. Жарандар жөн гана сөз жана куру убадаларды эмес, конкреттүү аракеттерди, нормативдик чечимдерди күтүп жатышат.

Экинчиси. Экономиканын аярлуу тармактарын: соода, кызмат көрсөтүү жана курулуш тармактарына колдоо көрсөтүү зарыл. Өнүмдү кайра иштетүү, өндүрүш тармагына өзгөчө басым жасоо керек. Чакан жана орто бизнестеги бул категорияларына 2020-жылдын акырына чейин салыктык каникул берүү зарыл.

Салык каникулдары – бул бюджеттин чыгымдары эмес. Мамлекет иштебеген бизнестен ансыз деле салык чогулта албайт, бирок салыктарга каникул бербесе, анда бизнести жок кылат же калыбына келүү мөөнөтүн белгисиз мөөнөткө жылдырат.

Үчүнчү. Салыктарды эсептөөнүн бирдиктүү принциби болушу керек. Салык кызматы жазалоочу органдан кызмат көрсөтүүчү кызматка айлануусу керек. Албетте, бизнес эч качан салык төлөгүсү келбейт, бирок салыктар кандай салынып жатканын, эсепти кандай жүргүзүү керектигин билген кезде маселени көмүскөдө эмес, салык төлөп чечүү алда канча жеңил экенин түшүнөт.

Төртүнчү. Социалдык фонддун тарифтерин эсептөө маселесин түп орду менен өзгөртүү керек. Биринчи этапта кайрадан түзүлгөн жумуш ордуна салык төлөөнү жоюу керек. Биз бюджеттен маяна төлөй албаган соң бизнес жарандарга жумуш берүүсүнө кызыкдар болушубуз керек.

Бешинчи. Улуттук банк тарабынан коммерциялык банктарга насыяларга 3 айга каникул берүү боюнча иш жүргүзүлдү. Бирок биз 2020-жылдын ичинде компаниялар кризиске чейинки деңгээлге чыга албай туранын түшүнүшүбүз керек, демек ишкерлер насыяларды төлөй албай калышат. Бул багытта өлкө коммерциялык банктарга кепилдик берип, өзгөчө өндүрүш жана кайра иштетүү тармагына алынган насыяларды реструктуризациялоого жетишүүсү керек. Кыргыз-орус өнүктүрүү фондун, Улуттук банктын резервдерин, сырттан келген жардамдарбы ж.б. кошуп бардык булактарды иштетүүсү керек.

Алтынчы. Насыяларды реструктуризациялоо менен катар эле экономиканы каржылоо боюнча жеңилдиктерди берүү булактарын сунушташы керек. Ресурстар улуттук банктын эсеп ставкасынан жогору болбошу керек.

Жетинчи. Кризис маалында мамлекеттик органдар тарабынан бюрократияларга жол бербөө зарыл. 2020-жылдын аягына чейин бизнес ачуу үчүн жана жер мыйзамына байланышпаган ишкерлик жүргүзүүгө уруксат кагаздарын, лицензияларды, каттоолорду жана башка макулдашуучу кагаздардын санын азайтуу керек. Бул бизнеске каражаттарды үнөмдөөгө, мамлекеттик аткаминерлердин чөнтөгүнө кетип жаткан коррупциялык акчаларга бөгөт коет.

Сегизинчи. Жалпылап айтканда, ишкерликти колдоо саясатын туура жүргүзүү зарыл, ал экономиканын маанилүү секторлорунун комплекстүү өнүгүүсүн, лицензия берүү маселелерин, салыктарды, менчикке болгон укуктарды, бизнес өкүлдөрүнө карата сот практикасын камтышы керек. Ошондо гана ата мекендик ишкерлик корголуп, атаандаштыкка туруштук бере алат.

— Бул жыл экономикалык жактан оор болору түшүнүктүү болду. Мамлекетти кайдан каражат табуу керек деген суроо ойлондурууда. Сиз кайсы булактарды көрүп жатасыз?

— Өкмөт апрелдин башында бюджетке 28ден 32 миллиард сомго чейин каражат түшпөй калышы мүмкүн экенин айткан. Бул сан дагы көбөйүшү ыктымал. Бизнеске салыктарды жеңилдетүү аркылуу колдоо көрсөтүлсө, анда сырттан жардам албай коюуга болбойт.

Өкмөттүн алдында турган алгачкы иш антикиризстик бюджетти түзүү. 2020-жылга карата экинчи орунда турган чыгымдардын баарын кыскартып, ички каражаттардын эсебинен социалдык милдеттемелердин баарын жабуу керек. Ал эми сырттан келген жардамды экономикалык активдүүлүктү колдоого жумшоо кажет, ошондо эффективдүүлүк жогору болот. Сырткы булактарды издөө иштери башталды. Кыргызстан ар кандай эл аралык жана чет жактагы каржылык уюмдарга кайрылды. Эл аралык валюта фонду 120 миллион доллар өлчөмүндөгү биринчи траншты бөлдү. Дүйнөлүк банк, Азия өнүктүрүү банкы ж.б. ири каржы институттары жардам көрсөтө башташты.

Учурдагы каржылык тартыштыктын жакшы натыйжалары болот дегенге негиз бар. Мисалы, 26-мартта “Чоң жыйырма” өлкөлөрү (G20) видеоконференция аркылуу саммит өткөрүштү. Анда тараптар коронавирус пандемиясынын кесепеттерин жоюу үчүн дүйнөлүк экономикага 5 триллион доллар салуу тууралуу сүйлөшүштү.

Аны менен катар эле G20 аярлуу өлкөлөргө 200 миллиард доллардан ашуун каражат бөлүү тууралуу сүйлөшүштү. Ал үчүн Дүйнөлүк банкты жана башка эл аралык каржы институттарын долбоор иштеп чыгууга чакырышты.

Кыргызстан жардам берилүүчү өлкөлөрдү катарына кирүүсү керек. Кеп каражат берүүдө гана эмес, мурда алынган насыяларды кечүү тууралуу да болууда.

“Чоң жыйырма” 15-апрелде COVID-19 пандемиясынын дүйнөлүк экономикага таасири уланбашы үчүн бардык чараларды көрүшөрү тууралуу билдирүү жасашты. Коронавирус шартында экономиканы колдоо планы жактырылды.

Биздин өлкө абалдан пайдаланып донорлорго жана ири эл аралык каржы уюмдарына карыздарды кечүү жана төлөө мөөнөтүн узартуу тууралуу кайрылса эмнеге болбосун? 2020-жылы эле Кыргыз Республикасы мамлекеттик карыздарды төлөөгө 28,8 миллиард сом жумшамак, бул болсо бюджеттин чыгымдарынын 16,8 пайызын түзөт жана жыл сайын бул сумма көбөйүп турат.

Украина 2020-жылдын март айынын аягында эл аралык өнөктөштөрү менен коронавирус пандемиясына байланыштуу сырткы карыздарды реструктуризациялоо тууралуу сүйлөшүүлөрдү баштаган. Беларусь республикасы дагы ушул механизмдерди карап жатат. Кыргызстан мындай иштер жүргүзүлүп жатканы тууралуу билдире элек.

Азыркы шартта көптөгөн өнөктөштөрүбүз реструктуризация жүргүзүүгө макул болушу ыктымал. Сүйлөшүүлөрдү Кытайдан баштоо зарыл, себеби өлкөнүн сырткы карызынын 46,4 пайызы же 1,8 миллиард доллары Кытайга тиешелүү. Көп тармактуу каржы институттарына 40 пайызы же 1,5 миллиард доллар туура келет. Бул жерде сүйлөшүүлөрдү Дүйнөлүк банктан ($650 миллион) жана Азия өнүктүрүү банкынан ($557 миллион) баштоо керек.

2020-жылы Дүйнөлүк банк өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө коронавирустун жайылышына каршы аракеттенүү жана экономиканы калыбына келтирүү үчүн 160 миллиард доллар өлчөмүндө узак мөөнөттүк каржылык жардам көрсөтөт.

— Тиешелүү деңгээлде колдонулбай жаткан ички булактар барбы?

— Албетте, мындай мүмкүнчүлүк дайыма бар. Биздин башкы байлыгыбыз – жаратылыш кендерибиз. Алтын тармагы өзгөчө мааниге ээ. Бул жерде ойлоно турчу нерселер бар. Өкмөттүн маалыматына ылайык,  2019-жылы 26 тонна алтын өндүрүлгөн. 2019-жылдын биринчи жарымында алтынга болгон орточо баа -унциясы 1280$, экини жарымында 1500$ болгон. Азыркы баа менен алсак, 1,3 миллиард доллардан ашуун.

Кыргызстан жаратылыш ресурстарынын ээси катары кандай дивиденддерди алышы керек жана ал каражаттардын канчасын алды?

Алтындын баасы жогорулаганда алтын кенин казуучу компаниялардын кирешеси дагы өсүүдө. Мисалы, алтындын баасы учурда 1735$, бул рентабелдүүлүк деңгээлинен 35 пайызга жогору. Кризис шартында мамлекет кен казуучу компаниялар үчүн жогорку рентабелдүүлүк деңгээлин коюп, баа 1400$ жогору болгон учурда 20 пайыз өлчөмүндө кошумча салык алса болот. Азыр баа 1735$ болуп жаткандыктан бул бюджетке кошумча ондогон миллион долларды алып келет жана аны экономиканы өнүктүрүүгө же ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууга жумшасак болот.

Дүйнөдөгү абалдын форс-мажордук мүнөзүн, пандемиянын Кыргызстандын экономикасына тийгизген терс таасирлерин, негатив факторлор биздин улуттук коопсуздукка олуттуу таасирлерди берип жаткандыгын  эске алуу менен балким алтынга өзүнчө салык киргизүү мезгили келди – кирешеге же казылган көлөмгө жараша салык. Кыргызстанда иштеп жаткан бардык тоо-кен компаниялары үчүн мындай салык түрүн киргизиш керек.

Экинчи маселе. Парадоксалдык абал болуп турат. Көрсө, Кыргызстан 30 миллион доллар өлчөмүндөгү эң ири дивидендди 2011-жылы Centerra Gold Inc. Компаниясынан алган экен.

Кийин дивиденддердин көлөмү азайып баштаган. 2012-жылы 5,8 миллион доллар, 2013-жылы – 11,9 миллион доллар, 2014-жылы 11,1 миллион доллар жана 2015-жылы 7 миллион доллар.

Кийин 4 жыл ичинде 2016-жылдан 2019-жылга чейин Кыргызстанга дивиденддер такыр төлөнгөн эмес.

“Кыргызалтын” ААКсынын маалыматына ылайык, 2019-жылы биздин өлкө дивиденд катары болгону 2 миллион доллар алган. Акциялардын 28,8 пайызына ээ болгон ири акционер катары Кыргызстанга жасалган мындай мамиле түшүнүксүз.

Алтынга болгон баа жогорулады. Алтын казуу да көбөйүп жатат. Биздин дивиденддер же төлөнбөй жатат же кыскартылууда.

Компаниянын директорлор кеңешинде отурган биздин өкүлдөрдүн ролу кандай? Алардын активдүү позициясы кайда? Алар жыйынтыктан көз каранды болбогон белгилүү маянаны алышат. Менимче, Кыргызстандан директорлор кеңешине кирген мүчөлөрдү акционерлерге төлөнгөн дивиденддердин суммасына байлап коюу керек. Кыргызстан дивиденд алабы, алар да тиешелүү маянасын алышат, дивиденд жокпу, айлык акы дагы жок дегендей. Ошондо иш жүрүшөт.

Эми башка резервдер тууралуу. Алар ЕАЭБдин алкагында бар десем болот. Жеңилдик ала албасак дагы башка мүчөлөр менен бирдей артыкчылыктарды алышыбыз керек. Азырынча Кыргызстан биримдикке киргенден көп деле пайда таба элек. Жана бул маселе көпчүлүктү ойлондура бербейт. Эмнеге ЕАЭБдеги өлкөлөрдү өнүктүрүү институту иштебейт, эл аралык өндүрүш кооперацияларына долбоорлор киргизилбей жатат ж.б.

Кийинки булак — байлыкка болгон салык болушу толук мүмкүн. Бардык өлкөлөрдүн Өкмөттөрү олигархтарды мамлекеттин экономикасын колдоого катышууга чакырышууда. Россияда каражаттарды оффшорго алып чыгууга, коммерциялык банктарда 1 миллион рублдан ашуун каражатты депозитке салгандарга салык киргизишти. Акча дайыма иштеп турушу керек. Эгерде тиешелүү чечим кабыл алынса, анда чогултулган каражаттын максаттуу пайдаланышын аныктап койсо болот.

Эгерде Өкмөт активдүү болсо, иш оңунан чыгат. Каалоо жана эптүүлүк болсо акчаны тапса болот.

— Аалы Азимович, азыркы абалдан кандай сабак алсак болот? Өлкөнү башкаруу системасында эмнени өзгөртүү керек экен?

— Көп эле сабак алсак болот. Жада калса, менде бул абалдан алган бир нече сабактардын тизмеси бар.

Биринчи сабак. Пандемия болушу мүмкүн экени тууралуу жыл башында эле белгилүү болгон. Алдын ала тиешелүү чараларды көрүү керек эле. Биз “уктап” калып, алдын ала албай, даяр болбой калдык. Врачтарыбызды тиешелүү кийим кече коргонуучу каражаттар менен камсыздай албадык, эми болсо эмне себептен көп медиктер коронавирус жуктуруп атышат деп таң калып отурабыз. Күнөөлүүлөрдү издеп жатабыз.

Экинчи сабак. Антикризистик чаралар пакети пандемия учурунда эмес, ага чейин эле иштелип чыгышы керек болчу. Эми коронавирустун кайрадан экинчи толкуну болушу мүмкүн экенине даяр болуп №2-пакетти даярдообуз кажет.

Үчүнчү сабак. Кризис жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат деген түшүнүк бар. Мисалы, Россияда санкциялар кирген учурда ушундай болду, бул импорттун ордун баскан улуттук өндүрүштүн көп тармагын жандандырууга, өнүктүрүүгө шарт түздү. Ал эми Кыргызстанга келе турган болсок, болуп жаткан окуяларды улуттук экономика үчүн коркунуч катары карап, өзгөчө кырдаалдар болгон учурда нормалдуу жашоону камсыз кыла турган стратегияларды, пландарды, механизмдерди иштеп чыгуубуз керек. Мисалы, азык-түлүк коопсуздугу фонду бар. Коронавирус эпидемиясы сыяктуу күтүлбөгөн абалдар үчүн тиешелүү чаралар пакети иштелип чыгуусу керек.

Кризистик мүмкүнчүлүктөрдү эртеңкиге жылдырбай, дароо азыр пайдалануу керек. Биз реакция кылууда жана ички ресурстарды пайдаланууда тез, ыкчам иш алып баруубуз зарыл.

Бул жерден төртүнчү сабак келип чыгат. Келечекке сценарий түзө билген аналитикалык борборлор керек. Анда биз бардык нерсени алдын ала билгидей биринчи кезекте аткарыла турчу чаралар иштелип чыгышы керек.

Бешинчи сабак. Өлкөдө экономикалык процесстерди башкарууну өзгөртүү керек. Кыска аралыкта кайсы долбоорлорду ишке ашыруу керек жана узак мөөнөттө кайсы долбоорлор иштеп башташы керектигин так даана билишибиз шарт. Мисал келтирейин. 5 жылдан кийин Кыргызстанда экономиканын өсүүсүн камсыз кылуучу электр энергиясынын кубаттуулугу жок болот. Бул стратегиялык мүнөздөгү маселе, бирок азыр бул тууралуу эч ким ойлонгон жок.

Алтынчы сабак. Башкаруучу катары чечим чыгарган адамдарды даярдоодон өткөрүү керек. Кабыл алынган чечимдердин сапаты жана ыкчамдыгы алардын кесипкөйлүгүнөн көз каранды.

— Маек куруп бергениңиз үчүн чоң рахмат!

Алар Кытайдын ири насыяларын түз алган 50 мамлекеттин тизмесин түшүшкөн, анын ичине Россиянын маанилүү союздаштары жана өнөктөштөрү кирген: Беларусь, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмения жана Өзбекстан.

Кыргызстандын Кытайга болгон карызы өлкөнүн ИДПсынын 30 пайызын түзөт

Кытайга карызы эң көп болгон 5 өлкөнүн, Джибути, Тонга, Мальдив аралдары, Конгонун арасында Кыргызстан да бар. Биздин Кытайга болгон карыз ИДПнын 30 пайызын түзөт. Беларусиянын Пекинге болгон карызы ИДПсынын 13 пайызына жеткен. Эки өлкө тең Евразиялык экономикалык биримдик (ЕАЭБ) жана Жамааттык коопсуздук келишим уюму (ЖККУ) боюнча Россиянын өнөктөшү.

Россия менен болгон бул аскердик-саясий биримдикке Тажикстан да кирет, анын карызы болжол менен ИДПсынын 15 пайызын түзөт. Түркмениянын карызы Беларусияныкынан бир топ көп, Өзбекстандыкы 5 пайыздан жогору. Ошол эле учурда Россия менен ЕАЭБ жана ЖККУ аркылуу өнөктөш болгон Армения менен Казакстандыкы 5 пайыздан төмөн.

Мындай маалыматты Дүйнөлүк экономика институтунун (IfW) профессору Кристоф Требеш (Christoph Trebesch) билдирди. Ал 1-июлда жарыяланган “Кытайдын чет өлкөлөргө берилген насыялары” (China’s Overseas Lending) деп аталган изилдөөнүн үстүнөн Мюнхен университетиндеги немис кесиптеши Себастьян Хорн (Sebastian Horn)  жана Гарвард университетинин америкалык экономисти Кармен Рейнхарт (Carmen Reinhart) менен бирге иштеген.

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө берилген насыялардын жарымы жашыруун

Кытай берген насыяларды изилдөө мамлекеттер аралык насыя берүү дүйнөлүк тажрыйбасынын көп жылдык долбоорунун бир бөлүгү болуп калган. Кристоф Требештин айтымында, бул багыт боюнча илимий жактан Кытайга көп көңүл бурулбай келген, себеби көбүнчө эксперттер Кытайдан келген экспорт жана анын соодадагы талашына кызыгып келишкен. Көптөгөн эмгектин натыйжасында бул изилдөөнү жазган авторлор баардык булактардан маалыматтарды топтошуп, Кытай чет жактарга берген насыяларынын алгачкы маалыматтык банкын түзүшкөн.

“Биз эки негизги тыянакка келдик. Биринчиси: Кытайдын дүйнөлүк финансы системасындагы ролу алда канча маанилүү. 2017-жылдын акырына карата планетадагы өлкөлөр Кытайга 5 триллион доллардан ашуун карыз болушуптур-бул дүйнөлүк ИДПнын 6 пайызы. XXI кылымдын башында бул көрсөткүч бир пайыздан төмөн болчу”,-деди профессор Требеш.

“Экинчи негизги тыянак: Кытай өнүгүп келе жаткан же экономикасы өткөөл мезгилге туш келген, дүйнөлүк капитал рыногуна кирүүгө мүмкүнчүлүгү чектелген же такыр эле андан кол жууган өлкөлөргө насыя берүү менен алек экен. Мындай насыялардын 50 пайызы жашыруун болгонун билип, таң калдык. Бул түз насыялар жана Кытайдын АКШдан алган мамлекеттик облигацияларынан айырмаланып Дүйнөлүк валюта фондунун жана Дүйнөлүк банктын статистикасына кирбейт”,-деген ал.

Бирок банктардын эксперттери жана рейтингди аныктаган агенттиктер ар түрдүү мамлекеттерге насыя берүүдөгү тобокелчиликтерди аныктап жатканда дал ушул Дүйнөлүк валюта фондунун жана Дүйнөлүк банктын статистикасына таянышат. Демек, бул баалар өтө оптимисттик көз карашта болгондуктан бул же тигил мамлекеттин насыяны төлөй албай калышы толук ыктымал. Бул болсо бүткүл дүйнөлүк финансылык системанын капилеттен туруксуз болушуна алып келет.

Евразия өлкөлөрү Кытай менен Евробиримдиктин ортосундагы көпүрө катары өтө маанилүү

Кристоф Требеш Кытай тарабынан мурда Советтер союзунун курамына кирген өлкөлөргө насыянын көп берилиши Кытайдын “Бир кур, бир жол” долбоорунун алкагында Евразия чөлкөмүн Кытай менен Европа биримдигинин ортосунда көпүрө катары колдонулушунан улам болуп жатканын белгиледи. Муну менен катар эле Кыргызстандын Кытайга болгон карызын ал “өтө көп” деп атаган.

Мындай абалда карыздык көз карандылык тууралуу кеп кылууга болобу деген суроого профессор Требеш бул экономикалык эмес, саясий маселе экенин айтып, Кыргызстан Кытайдын экономикалык өнүгүшүнөн көз каранды болуп калганын билдирген. Эгерде Кытайда кризис болуп калса же ал мурда берилген карыздардын мөөнөтүн узартпай койсо Бишкектин Өкмөтү өтө оор абалда каларын айткан.

Бирок окумуштуу эң башкы көйгөй насыянын шарттарынын анык болбогонунда экенин билдирген. “Мисалы, биз Түркмөнстандын Кытайга 6,7 миллиард доллар карыз экенин билдик, бирок бул болгону үстүртөн, баалоо үчүн берилген маалымат”,-деген Требеш.

Башкы көйгөй — Кытай берген насыялардын шарттарынын, көлөмүнүн так болбогону

Элестетип көрөлү, Түркмения же Кыргызстан же Беларусия дүйнөлүк капитал рыногунан карыз алууну каалашты деп коелу, эл аралык насыя берүүчүлөр бул өлкөлөрдүн чыныгы карызы канча экенин билбестен алар төлөй алгандан дагы көп насыя берип коюшат.

Насыялардын көлөмү гана эмес, алардын шарттары дагы так, анык эмес экен. Борбор Азиядагы өлкөлөр жана Беларусия Шри-Ланканын тагдырын кайталап калышы мүмкүнбү? Себеби бул өлкө Кытайга болгон карызын төлөй албай калганы үчүн жаңы портун кытай фирмасына 99 жылга ижарага бергенге аргасыз болгон.

“Бул окуя баарыбызга белгилүү, бирок азыркы абал канчалык окшош экенин билбейбиз, себеби насыялык келишимдер так эмес. Биз көргөн келишимдин айрымдарында карызды төлөө кепилдиги жазылган, мисалы, чийки зат жеткирүү ж.б.”,-деди Требеш.

“Кытай Россия сыяктуу айрым мамлекеттердин карызын кечип кое алабы?” деген суроого Кристоф Требеш буга чейин деле Пекин карыздарды кечкен учур болгонун бирок кандай шарттар менен карыз кечилгенин билбей турганын айткан.

Ата мекендик продукцияны бир адам сатып алса, бир жумуш орун сакталат 

“Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын лидери Бакыт Төрөбаев “Жумуш орун – бул эмне” аттуу иш-чаранын алкагында ЖК депутаты Тынчтык Шайназаров жана жергиликтүү бийликтин өкүлдөрү менен биргеликте Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы “Резина продукт” галош чыгаруучу фабрикасынын иши менен таанышты.

Бул ишкана “Өнүгүү-Прогресс” партиясынын мүчөлөрү ачкан 33 ишкананын бири. 30 адамды жумуш менен камсыз кылган фабрикадан, аткезчилик жолу менен кепичтер кирбей, өндүрүлгөн продукциялар сатылганда жылына 600 миңден 800 миң жупка чейин кепичтер өндүрүлмөк. Өз сөзүндө Бакыт Төрөбаев кыскача кепичтин тарыхына токтолуп: “Галош – бул эч качан модадан калбай турган бут кийим. Фабрикада баардык жумуш адамдардын колу менен жасалат. Бирок, ишкерлердин айтымында Өзбекстандан аткезчилик жол менен кирген галоштор ички рынокту ээлеп, ата мекендик өндүрүштөн чыгарылган продукциялар атаандаштыкка туруштук бербей жатат. Эгерде өкмөт кошуна өлкөдөн кирген товарлардан кошумча нарк салыгын, бажы төлөмдөрүн мыйзамдуу алып, көзөмөлдү күчөткөндө ата мекендик өндүрүшчүлөргө чыныгы атаандаштыкты жаратып бермек”, — деген пикирин билдирди.

Элге берген убадаларыбызды жумушубуз менен көрсөттүк

Бакыт Төрөбаевдин жумушчу сапары ушул эле райондогу 80 адамга жумуш орун түзүп берген “Туз-Бел Таш” таш заводунда уланып, анда өндүрүлүп жаткан продукцияларды көрдү.

“Биздин партиялаштар ачкан бул завод 33 ишкананын курамында экендигин сыймыктануу менен айтсам болот. Биз элге берген убадаларыбызды сөз боюнча калтырбай, 3500 жумуш орун түздүк. Бул жерде иштеп жаткан адамдар, чет өлкөгө кетишпей, туруктуу айлык алып, үй-бүлөлөрүн багып келишет. Урматтуу мекендештер! Жергиликтүү өндүрүштөн чыккан продукцияларды бирден сатып алсаңыздар, бир жумуш орун сакталат” – деди Бакыт Төрөбаев.

Бүгүн сиздер менен чогуу революция жасайбыз

Депутат Бакыт Төрөбаев ошондой эле, Жалал-Абад шаарындагы заманбап модернизациядан өтүп, суткасына 120 тонна буудайды иштетүүгө мүмкүнчүлгү бар “Дан-Юг” ун заводунун ачылышына катышты. Аталган завод “Өнүгүү-Прогресс” партиясы тарабынан ачылган 33 ишкананын катарына кирет.

Эл өкүлү аталган завод ЕАЭБге киргенден бери иштебей, мында эмгектенгендер чет өлкөгө мигрант болуп кетишкенин, казынага 650 млн салык түшпөй калганын, кошуна өлкөлөрдөн аткезчилик аркылуу кирген ундар базарларды каптап, ага өкмөт убагында чара көрбөгөндүгүнө токтолду. Эгерде завод иштесе, адамдар менен жумуш менен камсыз болуп, мамлекетке салык түшөт, темир жол иштеп, соц фондко, пенсияга, жөлөк пулга жардам болорун эл өкүлү кошумчалады. Ошондой эле, мекендештерди ата мекендик өндүрүштөн чыккан продукцияларды сатып алууга чакырды. Анткени, ар бир сатылган товар – бул бир жумуш орундун сакталып калышына жардам болоорун эл өкүлү билдирди.

Бакыт Төрөбаев заводдун ачылышына келген катышуучуларга жана жергиликтүү бийлик өкүлдөрүнө кайрылып: “Бүгүн сиздер бата берип, кнопканы басасыздар. Бүгүн сиздер менен чогуу революция жасайбыз. Бул бийликти басып алуу эмес, индустриализация сыяктуу жаңы технологиялык түзүлүштүн өнүгүүсү болот. Урматтуу Өкмөт, Облустук Администрация, мэрияга кайрылам. Эгерде ата мекендик өндүрүшкө бүгүнкүдөй кайдыгер мамиле жасап, коргоо чараларын көрбөсө жалпы өндүрүш кыйроого учурайт. Кайсы тармак болбосун, биз өзүбүздүн оюбуз, тажрыйбабыз менен бөлүшкөнгө даярбыз жана биз кантип жумуш орун түзүүнү билебиз” – деди.

Бакыт Төрөбаев дүкөндөрдүн жана базарлардын ээлерине кайрылуу жасады

29-мартта Сокулук районунун Манас айылында бут кийим өндүрүүчү фабрика ачылды. “Жумуш орун бул эмне” – деген темадагы иш-чарага ЖК депутаттары, өкмөттүн жана жергиликтүү бийликтин өкүлдөрү катышты. Ачылыш аземинде депутат Бакыт Төрөбаев партия шайлоо адында 61 ишкана ачып, 10 миң жумуш орун түзүлөөрүн убада кылганын эске салып, бул 33-ишкана экенин белгиледи.

“Мамлекеттин өнүгүүсү жумуш ордунан башталат. Бул орун менен баары байланышта, эгерде продукциясы сатылбаса, анда орду дагы жок болуп, миграциянын агымы көбөйөт. Андыктан, жумуш орун өндүрүлгөн продукциянын сатылышына жана мамлекеттин бул багыттагы максаттуу саясатына көз каранды”, – деди Бакыт Төрөбаев.

Ошондой эле, эл өкүлү райондордун, айыл өкмөттөрдүн аймактарындагы дүкөндөрдүн, базарлардын ээлери менен сүйлөшүү жүргүзүп, ата-мекендик ишканалардан өндүрүлгөн продукциялардын сатылышын алардан суранышыбыз зарыл деген пикирин айтты.

“Индустриализация сыяктуу кадам ташташ керек”

Бакыт Төрөбаев: “Өкмөт Борбор Азияда ЕАЭБтин аймагында жеңил өнөр-жай тармагындагы кайсы чийки заттар (сырье) өндүрүлбөгөндүгүн билип, анализ жүргүзүп, ошол сырьеден даяр продукцияны чыгарган завод-фабрикаларды куруу керек деп эсептейм. Жогоруда аталган аймакта атаандаштыкка шарт түзүү менен бирге Өкмөт ата мекендик өндүрүшчүлөргө коргоо чараларын жүргүзүп, тармакка индустриализация сыяктуу жаңы технологияны киргизүү учурдун талабы” – деп белгиледи.

«Биз өзүбүздүн базарыбызды жоготуп алышыбыз мүмкүн»

Бакыт Төрөбаев өз сөзүндө: “Биздин мамлекет жеңил өндүрүшкө тез арада киришип, завод-фабрикаларды ачпаса, заманбап адистерди, модельер-дизайнерлерди чакырбасак, орто кесиптик адистерди даярдабасак анда эртең кеч болуп калат. Анткени, кошуна мамлекеттер ушул багытта абдан тез ылдамдыкта иштерди жасап жатышат. Биз өзүбүздүн базарыбызды жоготуп алуу коркунучу бар. Статистиканы таянсак, бут кийим өндүрүү тармагында акыркы үч жыл аралыгында өндүрүш 60%га төмөндөгөн. Ал эми жеңил өнөр-жай тармагында импорт 7 эсеге өскөн” – деп билдирди.

ошол бойдон көрбөйбүз

Өзүбүз кандай болсок,

ошондой кабыл алабыз.

Талмуд

Тээ биринчи президенттин маалынан тарта эле биздин өлкөдө ички ресурстар жок, өнүгүү үчүн инвестициялар жетишсиз, ошондуктан чет жактан инвестицияларды тартуу зарыл деген түшүнүк жашап келет.

Башында эл аралык каржы институттарына ишеним артып – алар келип акча салат, курат, кандай жашоону жана иштөөнү үйрөтөт деп келгенбиз. Андан бери далай жылдар өтүп, далай суулар акты. Бирок карыздардан башка көзгө көрүнөрлүк жыйынтыктарды көрө алган жокпуз. PESAC программасы биздин индустрияны көмүп койду, ал эми Дүйнөлүк банк менен Азия өнүктүрүү банкы тарабынан тынбай каржыланып жаткан структуралык реформалар натыйжа берген жок. Бир сөз менен айтканда, башкалардын акылы менен жашап кетүүгө мүмкүн болгон жок.

Жакында эле инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо агенттиги 2018-жылы жасаган иши тууралуу коомчулук алдында отчет берди. Мамлекеттик аппарат болгону 28.2 млн долларлык 9 долбоорду ишке ашырганы, 397 (!) жумуш оруну түзүлүп, 3 млн сом салык төлөнгөнү белгилүү болду. Бул көрсөткүчтөр көңүл жылытарлык эмес.

Аны менен катар эле алар “…Кыргызстанда түз инвестиция тартуунун төмөндөшүнүн негизги себеби жергиликтүү калк менен инвесторлордун ортосундагы көйгөй” экенин белгилешти. Демек, азырынча биздин жарандар өз жеринде башкаларды кабыл алууга даяр эмес жана алар сууну, жерди булгап, ал аймакка өздөрүнүн чет элдик жарандарын жумушчу катары алып келет деген күмөн саноо бар. Көйгөй эмнеде? Көрө албастыкпы, ишенбөөчүлүкпү, карым-катнаш түзүүдө тажрыйбанын жоктугубу? Балким кептин баары “инвестор” деген соз бизде чет элдик капитал булагы катары кабыл алынганында болуп жүрбөсүн? Жада калса бизде Мыйзам аркылуу чет элдик инвесторлорго мамлекеттик кепилдиктер берилет.  Бирок жергиликтүү инвесторлор үчүн шарт түзгөн бирөө жарым барбы?

Жергиликтүү инвестор – бизде басынтууларга, куугунтукка дуушар болгон субъект. Аны эч ким сыйлабайт, анын укуктары менен эч ким эсептешпейт. Андан салык төлөгөн жоксуң деп шектенишет, ал фискалдык жана укук коргоо органдарынын багуучу базасы. Бирок ага карабастан ал өлкөнүн өнүгүүсүнө аз да болсо салым кошуп, чыдамкайлык менен ишин улантат. Калгандарынын баарынын жаратылышы бир – алар убактылуу гана инвесторлор. Төңкөрүштөр болгондо Кыргызстанда кимдин капиталы калат? Чет элдиктер биринчи кезекте капиталын чыгарып кетүүгө аракет кылат. Жергиликтүү инвестор гана эч нерсеге карабай иштөөгө даяр экенин эки жолку төңкөрүш көрсөтпөдүбү…

Экономикада жазылбаган мыйзам бар – өлкөдө ички инвесторду сыйлоону үйрөнмөйүнчө ички рынок өнүкпөйт жана чет жактан олуттуу инвесторлор келбейт (сөз авантюристтер жана спекулянттар тууралуу эмес). Эмнеге?

Жообу жөнөкөй эле. Каражаттарын бул же тигил өлкөгө инвестиция кылууну пландап жаткан инвестор иштин өнүгүү сценарийин баалап чыгат, анын ичинде терс көрүнүштөрдү дагы. Аргасыздан ал өлкөдөн чыгып кетүү керек болсо кандай чара колдонорун дагы ойлонот. Бул жерде себептер ар түрдүү болушу мүмкүн – рынок шарттары, жергиликтүү тургундар, формалдуу эмес топтор, мамлекеттик түзүмдөр менен конфликттер ж.б.  Имаратты, жабдууларды, технологиялык процесстерди, өнүмдөрдү, инвестицияларды, кызматкерлерди алып чыгып кетүү мүмкүн эмес. Бир жол гана калат – бизнесин сатуу. Азыркы шартта инвестор кимге бизнесин сата алат, себеби бизде атаандаштык рыногу жок да? Экономика өнүкпөгөн жерде, рынок да аксап турат, рынокто иштеп жаткан субъекттер да аз дегендей…

Бул жерден Түштүк-чыгыш Азия өлкөлөрүндө маанилүү ролду чет элдик инвесторлор эмес, жергиликтүү инвесторлор ээлегендиги көрүнүп турат. Тактап айтканда, тышкы инвестициялар жергиликтүүгө салыштырмалуу кайра куруу башталгандан кийин келишти, ортодогу айырма ондогон жылдар.

Биздин ата мекендик инвесторлор каражаттарын азыр кайсы жакка салышат? Ишке кирип жаткан ишканалардын акцияларына жана облигацияларына эмес. Каражаттар кыймылсыз мүлктөргө жана унааларга салынса, айрымдары банктарга депозитке салышат. Ячейкаларга салгандар да бар (Финчалгындоонун акыркы аракеттеринен кийин бул практика да жок боло баштады). Тамактануучу жайларга, сулуулук салондоруна, машыгуу залдарына, оюн салондоруна каражат салгандар да жок эмес. Тандоо чектелүү гана. Өндүрүш ишканаларына акча салган киши жок. Себеби эмнеде? Перспективаларды көрбөгөн адам чоң сумманы өндүрүшкө салуудан коркот. Ошентип биздин капиталдар башка экономиканы көтөрүү үчүн “эс алып жатат”.

Инвестициялык климатка ишеним арттыруу – күн сайын аракетти талап кылган процесс жана азырынча мамлекеттик түзүмдөрдүн бири да муну менен алек болгон жок. Биздин ата мекендик инвесторлор үчүн татыктуу орун качан пайда болот?

Же биздин өлкөнү Африка өлкөлөрүндөгүдөй тагдыр күтүп жатабы? Ал мамлекеттерде баарын чет элдик капитал башкарат дагы, жергиликтүү калк кызмат көрсөтүүчү эмгек ресурсу гана…

Болотбек Марипов – атайын Elgezit.kg сайтындагы блогу үчүн

Мамлекеттик иш-сапары – бул силерге жумушчу сапар жада калса расмий иш-сапары эмес – бул эң жогорку протоколдук деңгээл жана бир топ жыл алдыга кызматташуу тууралуу талкууланчу сапар. Анын маанилүүлүгүн баалоо кыйын.

Путин региондо акыркы жолу ноябрь айында болгон – Казакстанга иш-сапары менен келген. Буга чейин мамлекеттик иш-сапары менен Ташкентке барган, бул окуя Өзбекстан  үчүн чындыгында абдан маанилүү болду. Ал жакта инвестициялык сунуштардын жана конкреттүү экономикалык долбоорлордун портфели түзүлгөн. Аймактык кызматташтыктын биринчи форумунун жыйынтыгы менен 25 миллиард долларлык 790дон ашуун эки тараптуу макулдашууларга жана меморандумдарга кол коюлган. Россиянын Экономикалык өнүгүү министри Орешкин бул аймактык кызматташтык форумун “уникалдуу окуя” деп атаган.

Мындан сырткары, мамлекет башчылары менен жолугушуу учурунда Өзбекстанда атомдук электростанция куруу иштери башталган. Жалпысынан айтканда, Путиндин келерине даярдыктар бир жыл мурун башталган болчу. Бир жыл катуу иштешкени жемишин берип, Ташкен менен Москва бир катар келишимдерге келишкен.

Путинди биз эмне менен тосуп алабыз? Экономисттер биздин улуттук экономикабыздагы кооптуу абалдар, инвестициялык пассивдүүлүк тууралуу көп кеп кылып жаткан чагы. Ошондуктан азыр жаңы бийлик (жаңыбы же..?) олуттуу долбоорлорго, мыкты демилгелерге муктаж болуп турат.

Албетте, меморандумдарга кол коюлуп, кандайдыр бир келишимдер болору түшүнүктүү деңизчи, бирок чындыгында алар биздин экономиканы жакшыртууга түрткү береби, ачыгын айтканда бизге каражат береби деген суроого жооп күтүп турган маалыбыз.

Ролссия – чоң держава жана Кыргызстандын стратегиялык өнөктөшү, союздашы. Жада калса, карызыбызды кечип койгон өлкө. Анын өз көйгөйлөрү толтура, Батыш менен болгон мамилеси узакка созулган кризиске алып келди. Бирок ушундай абалда дагы кичинекей Кыргызстанга жардам берүү биздин күчтүү союздашыбызга кеп эмес.  Чындыгында бизге Россия жардам бербей кое албайт, себеби биз кыйынчылыктар болууда. Биз буга  коррупционерлерди, антикытай митингин уюштургандарды, жаратылыш шарттарын күнөөлөшүбүз мүмкүн, бирок, Путиндин мамлекеттик сапары биздин экономика үчүн чоң түрткү.

Бирок биз анын үстүнөн иштедик беле деген да чоң суроо бар. Биз бир жыл мурда, жок дегенде жарым жыл мурда даярдыктарды баштадык беле азырынча белгисиз.

Ал ортодо жаңы насыяларда алуу дагы чоң коркунуч жаратарын айтпасак болбойт. Себеби биз коюлган чекке аз калдык.

Мамлекеттик-жеке өнөктөштүк олуттуу долбоорлорго инвестиция тартуу үчүн жакшы курал экени айтылууда. Бул жерде мамлекет каржылык милдеттерди албайт, ал жөн гана мыйзам чыгарып, укуктардын сакталышына кепил болуп берет. Дал ушул концессия көпчүлүк өлкөлөрдө түз инвестицияларды тартуу боюнча эң көп жайылган практика болуп саналат.

Бирок бизде азыр иштеп жаткан мамлекеттик-жеке өнөктөштүк заманбар стандарттарга жооп бербесин аныктап чыктык. Ал эми жаңы долбоор парламенттин биринчи окуусунан өткөн. Бизде азыр мартка карата күн тартиби даярбы, бул мүмкүнчүлүк эшигин биз толук кандуу пайдалана алабызбы чоң суроо. Ошондуктан россиялык инвестицияларды кармап кала алабызбы деген кооптонуу жаралды.

Темирбек Орозбаев – атайын Elgezit.kg үчүн

Редакциядан: «Elgezit.kg» материал үчүн жоопкерчилик албайт жана автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.