Бүгүн, 24-ноябрь күнү Кытай Эл Республикасынын Атайын жана толук ыйгарым укуктуу элчиси Ду Дэвень Кыргыз Республикасынын ички иштер министри Улан Ниязбеков менен жолукту. Элчини Кытай Эл Республикасынын Коомдук коопсуздук министрлигинин Кытай Эл Республикасынын Кыргыз Республикасындагы Элчилигине караштуу өкүлү Цай Чжисюн жана Кытай Эл Республикасынын Элчилигинин Кыргыз Республикасындагы Атташеси Чжоу Тиншэнь коштоп келди.
Ички иштер министри элчини жылуу тосуп алды. “Мен Сиздерди ички иштер министрлигинде жолугуп жатканыма кубанычтамын. Белгилүү болгондой, 2019-жыл бирдиктүү аткарылган жемиштүү жана натыйжалуу иштерибиз менен, алдыга койгон пландарыбыздын татыктуу ишке ашышы менен эсте калды. Ал эми, өтүп бара жаткан 2020-жыл биздин тыгыз кызматташуубузга өзгөртүүлөрдү киргизди. Бул аралыкта биз жаңы кесиптик жана турмуштук тажрыйбага ээ болдук. Буга карабастан биз кызматтык жана адамдык мамилелерибизди мындан ары дагы бекемдөөгө жана өнүктүрүүгө умтулабыз”,-деди ички иштер министри Улан Ниязбеков.
Өз кезегинде элчи ички иштер министри Улан Ниязбековду жогорку кызматка дайындалышы менен куттуктап, бул кызмат орунда ийгиликтерди каалап, андан сырткары Кытай Эл Республикасынын Коомдук коопсуздук министрлигинин башчысынын атынан куттуктоону тапшырды.
Ду Дэвень акыркы жылдардагы кытай-кыргыз мамилелеринин өнүгүү тенденциясын жогору баалады. Эки өлкөнүн тиешелүү органдарынын ортосундагы кызматташтыкты бекемдөө багытында жигердүү иштерди жүргүзүп жаткандары үчүн Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигине терең ыраазычылыгын билдирди. Кыргыз-кытай мамилелерин, ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүктү өнүктүрүү, кызмытташтыкты кеңейтүүгө салым кошуу үчүн Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги менен мындан ары дагы кызматташууга даяр экендигин билдирди.
Тараптар терроризм жана экстремизм, баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүү, улуттар аралык кылмыштуулук менен күрөшүү боюнча бирдиктүү иштерди талкуулашты. Министрликтердин эки тараптуу кызматташууларынын учурдагы деңгээлин жогору баалашып, аны дагы өнүктүрүү керектигин белгилешти. Жолугушуу кылмыштуулук менен күрөшүүдөгү кадамдарды макулдашышты.
Иш-чара достук кырдаалда жана иштиктүү маанайда өттү.
ИИМдин Басма сөз кызматы

Кыргыз Республикасынын президенттик институтуна 30 жыл толду: 1990-жылдын 24-октябрында “легендарлуу парламент” атыккан Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин 12-чакырылышы «Кыргыз ССРинин Президентинин кызматын белгилөө жана Кыргыз ССРинин Конституциясына (Негизги Мыйзамына) өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө» Мыйзамын кабыл алышкан. Өткөн отуз жыл ичинде биздин өлкөдө президенттик институт тикендүү жолду басып өттү, өйдө-төмөн болду, кризисти башынан өткөрдү.

Президенттик институт көпчүлүк өлкөлөрдө бар. 90-жылдардын башында БУУга кирген 183 өлкөнүн 130унда президенттик кызмат бар эле. Бир чети бул сандар президенттик системанын жайылганын билдирет, бирок ар кайсы өлкөдө президенттердин укуктук макамы ар башка. Кыргызстанда президенттик институттун түптөлүшү кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн өнүгүшүнүн жаңы этабын ачып, биздин өлкөдө болуп жаткан эбегейсиз зор өзгөрүүлөргө, Кыргызстандын заманбап дүйнөдө кабыл алынган башкаруу тутумдарына өткөндүгүн далилдеп турду. Кыргыз Республикасынын Президентинин кызмат ордун белгилөө биздин мамлекетте бир эле мезгилде президенттик институт пайда болду дегенди билдирбейт. Кыргызстандагы президенттик институттун салыштырмалуу кыска тарыхы бар жана анын тамыры 1991-жылы декабрда Советтик Социалисттик Республикалар Союзунда (СССР) кулаганга чейин ушул институттун түптөлүшү жана өнүгүшү менен ажырагыс байланышта.

СССРде жана союздук республикаларда президенттик институттун түптөлүшү

СССРде жалпысынан мамлекет башчысынын институтуна жана айрыкча президенттик институтка болгон мамиле терс болгон. Бул маселелер эч кандай укуктук актыларда чагылдырылган эмес, мисалы, 1924, 1936, 1977-жылдардагы СССРдин Конституциясынын тексттеринин анализи буга далил. Илимий адабияттарда мамлекет башчысынын (президенттин) институту негизинен буржуазиянын эмгекчи элди кысымга алуу кызыкчылыгына кызмат кылган таза буржуазиялык институт катары чечмеленген. СССРде бир гана мамлекет башчы (президент) болбошу керек деп саналган. СССРде коллегиалдуу мамлекет башчысы болгон — бул Жогорку Советтин Президиуму, анын ичинде Жогорку Советтин Президиумунун Төрагасы, Жогорку Совет тарабынан шайланып, Жогорку Кеңешке отчет берет. Ушундай эле система бардык союздук республикаларда иштеп келген.

Жалпысынан, президенттик институт советтик башкаруу тутумуна органикалык жактан жат болгонун айтуу керек.

Бийликти бөлүштүрүү принциби, анын бир көрүнүшү — мамлекеттик органдардын тутумунда мамлекет башчысынын бирден-бир институтунун — президенттин, Советтердин суверендүүлүгүнүн, алардагы мыйзам чыгаруу жана аткаруу бийлигинин айкалышкан концепциясы менен туура келген эмес. Мамлекеттик жана коомдук турмуштун эң маанилүү маселелерин КПССтин Борбордук Комитеттин Башкы секретары башчылык кылган Борбордук Комитетинин Саясий бюросу чеччү. Союздук республикаларда — Борбордук Комитеттин биринчи секретары башчылык кылган республикалык партиялык уюмдун Борбордук Комитетинин бюросу. Ошентип бул иш жүзүндө партия лидеринин колуна чоң бийликтик укуктарды берди.

20-кылымдын 80-жылдарынын аягы СССР үчүн системалык социалдык жана экономикалык кризистердин мезгили болуп, ал өнөр жайдын төмөндөшүнө, гиперинфляцияга жана жашоо деңгээлинин кескин төмөндөшүнө алып келген. Союздук республикалардагы улуттар аралык мамилелер дээрлик бардык жерде начарлап кетти. 1989-жылы СССРде абал критикалык чекке жакындады. Саясий, социалдык-экономикалык тармактарда абал татаалдай берди. СССР сыяктуу көп улуттуу мамлекетте улуттар аралык мамилелердин курчтугу кооптуу мүнөзгө ээ болду. Республикалар арасындагы экономикалык байланыштар, аткаруучулук тартип жана укуктук тартип начарлай баштады, экономикалык баш аламандыктан жана керектөө товарларынын кескин тартыштыгынан улам, өлкө калкты эң керектүү товарлар менен камсыз кылуу үчүн купон тутумуна өтүп, кылмыштуулук, анын ичинде уюшкан кылмыштуулук көбөйдү. Союздук аткаруу бийлигинин механизми ыдырай баштады жана союздук республикалардын, айрыкча Прибалтика республикаларынын (Латвия, Литва, Эстония) борбордон чегинүү умтулуулары барган сайын кеңири кулач жая баштады. Мамлекеттик бийликтин жогорку органдарынын иш-милдеттерин чектөөдөгү дал келбөөчүлүк, алардын ыйгарым укуктары менен жоопкерчиликтеринин арасындагы айрмачылык мамлекеттик бийлик механизминин натыйжалуулугун төмөндөттү. Парламент, Өкмөт, укук коргоо жана сот органдарынын ортосундагы байланыштын жоктугу барган сайын күч алып жатты. Бүткүл СССР боюнча саясий жана социалдык-экономикалык тармактарда өзгөчө кырдаал түзүлгөн. Мунун бардыгы 1990-жылдын март айында кеңири ыйгарым укуктарга ээ болгон СССРдин Президентинин кызматын орнотуу жараянын тездетти.

1989-жыл бою кызуу талкуудан жүргөндөн кийин, 1990-жылы 14-мартта СССР эл депутаттарынын үчүнчү Съездинде СССРдин ошол учурдагы Конституциясына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө СССРдин Мыйзамы кабыл алынып, анда СССРдин Президентинин кызматы бекитилген. Өлкөдөгү социалдык-экономикалык жана саясий кырдаалдын курчтугу жалпы элдик добуш берүү менен СССРдин биринчи Президентин шайлоону кыйындатты, анын үстүнө тиешелүү ченемдик укуктук база жок болчу.

Ошондуктан, алгач СССР Жогорку Советинин сессиясында, андан кийин СССР эл депутаттарынын үчүнчү съездинде СССРдин биринчи Президентин адаттан тыш кеңири өкүлчүлүктүү орган болгон 2250 депутаттан турган СССР эл депутаттарынын съездинде шайлоо максатка ылайыктуу деп табылды. Натыйжада КПСС БКнын Генералдык катчысы М.С.Горбачев СССРдин биринчи президенти болуп шайланган. Кийинчерээк ал акыркы дагы президент болгонуна күбө болдук.

СССРдин Президентинин кызматы орнотулгандан кийин, Союздун республикаларында дээрлик бардык жерде Президенттин кызматын белгилөө зарылдыгы жөнүндө идеялар көтөрүлө баштады. Орто Азиядагы республикалар алгачкылардан болуп бул идеяны көтөрүп чыгып жатышты.

Ошентип, Өзбекстанда Президент институтун түзүү СССРдин Президентинин кызмат орду орнотулгандан кийин дароо ишке ашкан. 1990-жылдын 24-мартында эле Өзбек ССРинин Жогорку Кеңеши Өзбекстан Республикасынын Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы Ислам Каримовду Президенттин кызмат ордуна шайлады.

Казакстанда 1990-жылы 24-апрелде «Казак ССРинин Президентинин кызматын белгилөө жөнүндө» Казак ССРинин Мыйзамы кабыл алынган. Ушул эле айда Казак ССРинин Жогорку Совети Казакстандын Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы Нурсултан Назарбаевди республиканын Президенти кылып шайлады.

Тажикстанда 1990-жылы жазында 12-чакырылыштагы Жогорку Советке шайлоо өткөрүлгөн. 1990-жылы 12-апрелде Жогорку Кеңештин төрагасынын кызмат ордуна Тажикстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы Кахар Махкамов шайланган. Ошол эле жылы күзүндө Тажик ССРинин Президентинин кызматы түзүлгөн. 1990-жылы 30-ноябрда Жогорку Советте биринчи президенттик шайлоо болуп, анда К.Махкамов Тажикстандын биринчи президенти болуп, ошол эле учурда өкмөттү жетектеп баштаган.

Түркмөнстанда Түркмөнстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы Сапармурат Ниязов 1990-жылы январда Жогорку Советтин төрагасы, ал эми ошол эле жылы 27-октябрда Түркмөнстандын биринчи президенти болгон (ал 2006-жылы көз жумганга чейин башкарган). Бардык башка кесиптештеринен, Жогорку Советтер (парламенттер) тарабынан шайланган Борбордук Азия мамлекеттеринин президенттеринен айырмаланып, Түркмөнстандын Президентине биринчи шайлоо жалпы элдик добуш берүү менен өткөрүлдү. Андан кийин Сапармурат Ниязовду шайлоочулардын 98,3% колдогон.

Кыргызстанда Президенттин кызматын түзүү жана биринчи Президентти шайлоо

Кыргызстанда, 1990-жылы апрелде өткөн 12-чакырылыштагы Кыргыз ССР Жогорку Советинин биринчи сессиясында, айрым демократиялык көз караштагы депутаттар республикада Кыргыз ССРинин Президентинин кызматын түзүү маселесин көтөрүшкөн. Бирок, Кыргыз ССР Жогорку Советинин партиялык-номенклатуралык элита башында турган депутаттык корпустун консервативдик бөлүгү бул демилгеге каршы чыгышты. Республиканын президентинин кызматын орнотуу идеясынын каршылаштары муну биринчи кезекте борбор менен (б.а. Москва менен) макулдашуу керек деген жүйө келтиришкен.

Бирок, жашоо өз мыйзамын орнотту. Республикада объективдүү жана субъективдүү себептерден улам тездик менен начарлап бараткан социалдык-экономикалык абалдын кысымы астында, Кыргыз ССР Жогорку Советинин консервативдик жетекчилиги 1990-жылы 22-октябрда Кыргыз ССРинин 12-чакырылыштагы Жогорку Советинин кезексиз 2-сессиясын чакырууга аргасыз болду. «Президенттик кызмат жөнүндө» маселеси сессиянын күн тартибиндеги экинчи маселе болчу.

1990-жылдын 24-октябрындагы кезектеги отурумунда, Кыргыз ССРинин Жогорку Кеңеши «Кыргыз ССРинин Президентинин кызматын белгилөө жана Кыргыз ССРинин Конституциясына (Негизги Мыйзамына) өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө» Кыргыз ССРинин Мыйзамын кабыл алган.

Кыргыз ССРинин Президентинин — мамлекет башчысынын кызматы республикада саясий жана социалдык-экономикалык өзгөрүүлөрдү өнүктүрүү, мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот органдарынын иш-аракеттерине кепилдиктерди камсыз кылуу жана мамлекеттик органдардын ишинин жоопкерчилигин жана натыйжалуулугун жогорулатуу жана жарандардын укуктарын, эркиндиктерин жана коопсуздугун камсыз кылуу максатында негизделген. 1978-жылдагы Кыргыз ССРинин Конституциясына кошумча бөлүм киргизилген, ал Кыргыз ССРинин Президентинин укуктук статусун бекемдеген.

Эртеси, 1990-жылы 25-октябрда, Жогорку Кеңештин пленардык жыйыны болуп, анда Республиканын Президентин шайлоо маселелери талкууланды. Кыргыз ССРинин Президентин шайлоо боюнча эсептөө комиссиясын түзүү, жашыруун добуш берүүнү өткөрүү жана анын натыйжаларын Кыргыз ССРинин Президентин шайлоо боюнча чечимдер кабыл алынды.

Добуш берүүнүн биринчи турунда республиканын Президенттигине талапкерлер көрсөтүлдү: А.Масалиев — Республиканын Коммунисттик партиясынын биринчи катчысы, А.Жумагулов — Республиканын Министрлер Кеңешинин төрагасы, Ж.Аманбаев — Коммунисттик партиянын Ысык-Көл обкомунун биринчи катчысы жана Ж. Сааданбеков – Республикалык Жогорку Советтин туруктуу комиссиясынын төрагасы. Бирок Ж.Сааданбеков кайрадан эле баш тарткан. Жашыруун добуш берүү төмөнкүдөй жыйынтыктарды берди: Ж.Аманбаев — 83 “макул”, 253 “каршы”; А.Жумагулов — 96 “макул”, 237 “каршы”; А.Масалиев — 154 “макул”, “каршы” 179 добуш.

Добуш берүүнүн биринчи турунда эң көп добуш топтогон А. Масалиев жана А. Жумагулов кийинки турга өтүштү. Экинчи турда А.Масалиев 171 “макул”, 169 “каршы”, А. Жумагулов 169 “макул”, 171 “каршы” добуш алышкан.

Кыргыз ССРинин Президентинин кызматын түзүү жана Кыргыз ССРинин Конституциясына (Негизги Мыйзамына) өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү жөнүндө мыйзамга ылайык, Кыргыз ССРинин эл депутаттарынын жалпы санынын жарымынан көбүнүн добушун алган талапкер шайланды деп эсептелмек. Эгерде добуш берүү учурунда талапкерлердин бири дагы добуштардын жарымынан көбүн ала албаса, эң көп добуш алган эки талапкер үчүн экинчи жолу добуш берилмек. Эгерде ушул учурда дагы эки талапкердин бири дагы Кыргыз ССРинин Эл депутаттарынын жалпы санынын жарымынан көбүнүн добушун ала албаса, анда жаңы талапкерлер көрсөтүлмөк.

Добуш берүүнүн экинчи туруна өткөн эки талапкер А.Масалиев менен А.Жумагулов дагы талап кылынган добуштарды ала алышкан жок. Ошентип, Кыргызстан Компартиясынын Борбордук Комитетинин биринчи катчысы А.Масалиев президенттик шайлоодо утулуп калган — депутаттардын 5 гана добушу жетпей калган.

Республиканын Президентинин кызмат ордуна жаңы талапкерлерди көрсөтүү жана добуш берүү 1990-жылы 27-октябрда өткөн. Бул жолу талапкерлердин саны көп болду.

Талапкерлердин катарында: Н.Исанов — Ысык-Көл облустук Аткаруу комитетинин төрагасы, Э.Дүйшеев — Республиканын Министрлер Кеңешинин Төрагасынын биринчи орун басары, Ж.Түмөнбаева — Республиканын Министрлер Кеңешинин Төрагасынын орун басары, Ж.Асанкулов — Республиканын Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, Т. Койчуев – Республиканын Илимдер академиясынын вице-президенти, С.Аблесов – Мамлекеттик курулуш комитетинин төрагасы, А.Муралиев – Фрунзе шаардык аткаруу комитетинин төрагасы, Б.Осмонов – Коммунисттик партиянын Токтогул райондук комитетинин биринчи катчысы, Ч. Баекова — Республиканын Жогорку Кеңешинин туруктуу комиссиясынын төрагасы, М. Шеримкулов — Республиканын Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинин катчысы, М. Асеинов — Республиканын Министрлер Кеңешинин төрагасынын орун басары жана А. Акаев — Республиканын Илимдер академиясынын президенти, СССР Жогорку Кеңешинин депутаты болгон. Талапкерлер Ж.Түмөнбаева, Ж.Асанкулов, Т.Койчуев, Ч.Баекова, М.Шеримкулов жана М.Асеинов баш тартышты.

Биринчи турда жашыруун добуш берүү төмөнкү натыйжаларды көрсөттү:

Аблесов С. – 17 добуш – «макул», 313 добуш – «каршы»; Дүйшеев Э. – 19 добуш – «макул», 311 добуш – «каршы»; Муралиев А. – 31 добуш – «макул», 299 добуш – «каршы»; Осмонов Б. – 16 добуш — «макул», 314 добуш – «каршы»; Исанов Н. – 74 добуш – «макул», 256 добуш – «каршы», Акаев А. – 137 добуш — «макул», 193 добуш – «каршы». Көпчүлүк добуш менен экинчи турга Акаев А. жана Исанов Н. чыкты.

Экинчи турда добуш берүүдө Жогорку Кеңештин депутаттары А.Акаевге артыкчылык беришкен: 179 депутат «макул» болуп, 147 депутат каршы чыгышкан. Ал эми Н.Исановго 62 депутат «макул», 264 депутат «каршы» добуш беришкен. Ошентип, А.Акаев Кыргызстандын тунгуч президенти болуп калган.

Бир жылдан кийин, 1991-жылы 12-октябрда, бүткүл элдик Кыргызстандын Президентин шайлоо болуп өттү. Анда жалгыз талапкер А.Акаев гана болгон. Ага 1 миллион 968 миң 781 жаран добуш берген, башкача айтканда, өлкөнүн бардык жарандарынын 95,3%ы колдогон. 1978-жылкы Кыргыз ССРинин Конституциясына ылайык, 1990-жылы октябрда парламент тарабынан шайланган Президент көз карандысыз мамлекеттин жаңы сапаттагы башчысы катары ыйгарым укукка ээ болду.

Андан кийин, А.Акаев 1995-жылы декабрда жана 2000-жылы октябрда кайрадан мамлекет башчысы болуп шайланып, 2005-жылдын 24-мартына чейин башкарган.

Азыркы учурда, коомчулук арасында (эң кызыгы, негизинен 30-40 жаштагы муундун өкүлдөрү арасында) А.Акаевдин бийлиги маалындагы жылдар бир тараптуу жана жалаң «кара», «жек көрүндү» өңүттө элестетилет. Ал тургай жарандардын арасында өздөрүнө белгилүү болгон тарыхый «фактылардын» негизинде Акаевдин башкаруусундагы жылдарда «биз XIII-XIV кылымдарда монголдор басып алганда, XVIII кылымда калмактар басып алганда деле мынчалык кыйналган эмеспиз» деп эсептегендер бар.

Албетте, А.Акаевдин ишмердүүлүгүндө ар кандай кемчиликтер болгон (ал өзү буга чейин бир нече жолу мойнуна алган), бул акыры 2005-жылдын март окуяларына жана анын өлкөдөн чыгып кетишине алып келген. Ошол эле учурда тарыхтын таразасында, биринчи Президенттин ишмердүүлүгүнүн оң жактары кандай болгон күндө дагы кемчиликтеринен жана каталарынан ашып түшкөнү чындык.

Экинчи Президент К.Бакиевдин мурунку Президент жөнүндө айткан пикирине көңүлүңүздү бурам («Жолду баскан арбытат» китебинен):

«Кандайдыр бир окуяларга жана ага катышкан адамдарга ар кандай мамиле жасоого мүмкүн. Бирок 1991-жыл кыргыздардын тарыхында кылымдарга сакталып калат. 1991-жылдын 31-августунан жаңы доор- көз карандысыз Кыргызстандын доору башталат. Бул доордук окуя кылымдар бою Кыргыз Республикасынын биринчи Президенти — Аскар Акаевдин ысымы менен түбөлүккө байланышта болот. Ал 1990-жылы өзүнүн шериктештери жана пикирлештери менен биргеликте демократиялык коомго, базар экономикасына, дүйнөлүк шериктештикке карай жаңыча бурулуш жолун баштаган. Өлкө башчысы кабыл алышы керек болгон тарыхый чечимдер – кыргыз эли үчүн эгемендүүлүк, эркиндикти кабыл алуу чечими А.Акаевге тагдырдын буйругу менен тапшырылган. Андан кийин улуттук валютаны киргизүү, жерди жеке менчикке өткөрүү сыяктуу башка бир катар тарыхый чечимдер кабыл алынган». Болбосо К.Бакиев А.Акаевдин ишмердүүлүгүн айдан ачык сындагандардын бири болчу.

Бүгүнкү күндө биздин коомдо коомдук жана саясий ишмерлердин, саясат таануучулардын, юридикалык коомчулуктун арасында Президенттин — мамлекет башчысынын заманбап конституциялык статусу жөнүндө бирдиктүү түшүнүк жок. Айрымдар аны «Англиянын ханышасы» деп эсептешет жана өз ыйгарым укуктарын кайрадан күчөтүүнү сунушташат, ал эми башкалары, тескерисинче, мамлекет башчысынын институтун бийликти дээрлик узурпациялап алган деп айыпташат.

Чынын айтканда, көпчүлүк коомдук жана саясий ишмерлер, «эксперттер» (катардагы жарандарды айтпаганда) азыркы мамлекетте президенттик институтту эмне түзөөрүн, анын функциялары жана мамлекеттик органдардын тутумундагы ролу жөнүндө үстүртөдөн гана билишет. Бул айрыкча Жогорку Кеңештеги шайлоо өнөктүгүндө байкалды — талапкерлердин бардыгы шайлоо алдындагы программаларында мамлекет башчысынын функцияларын жана ыйгарым укуктарын Өкмөттүн жана Жогорку Кеңештин функциялары менен чаташтырып алышкан.

Мамлекеттик бийликти уюштурууну өркүндөтүү жана алардын ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу боюнча бүгүнкү демилгелерге байланыштуу талкуу, коомчулуктун, анын ичинде юридикалык коомчулуктун болжолдонуп жаткан иш-чаралардын кесепеттери жөнүндө кеңири талкуусу өтө маанилүү. Карама-каршы чечимдердин айтылышы, юристтер берген сунуштардын ар биринин «макул» жана «каршы» деген чечимдерине кылдаттык менен баа бербөө сыяктуу катачылыктардан кутулуу мүмкүн эмес болуп калды. Бул шашылыш чечимдердин натыйжасы.

Биздин тажрыйбабыз көрсөткөндөй, бийлик бутактарынын ортосундагы карама-каршылык жана алардын пикирлерин этибарга албоо өлкөнүн саясий жашоосу үчүн коркунучтуу болушу мүмкүн. Макулдашылбаган иш-аракеттердин кесепеттери бийлик бутактарынын ортосундагы мамилелерге гана терс таасирин тийгизбестен, өлкөдөгү жалпы саясий кырдаалдын начарлашына алып келиши толук мүмкүн.

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Бул тууралуу Финансы министрлиги маалымдады.

Маалыматка ылайык, эң көп карыз Кытайдан алынган.

Кыргызстан Кытайдын Эксимбанкына 1,776 млрд. доллар бересе;

— Францияга — 4,86 млн. доллар;
— Жапон эл аралык өнүктүрүү агенттигине — 244,84 млн. доллар;
— Банк КвФ — 80,75 млн доллар;
— Түштүк Кореянын Эксимбанкына – 14,14 млн. доллар;
— Араб экономикалык өнүктүрүү Кувейт фондуна — 7,14 млн. доллар;
— Сауд өнүктүрүү фондуна — 24,16 млн. доллар;
— Түркия өкмөтүнө — 89,54 млн. доллар;
— Абу-Даби өнүктүрүү фондуна – 8,04 млн. доллар карыз.

Сүрөт интернеттен алынды

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиев донорлордон алынган акчанын канчасы насыя, канчасы грант экени жана анын сарпталышы боюнча толук маалымат берген жок.

Өкмөт буга чейин тараткан маалыматка ылайык, чет өлкөдөн алынган каражаттын көбү социалдык төлөмдөрдү: пенсия, айлык акы, жөлөк пул төлөөгө жумшалды.

Эркин Асрандиев коронавирус илдети басаңдап калгандыктан акча калкты таза суу менен камсыз кылууга, жолдорду оңдоого, ирригация системасына, социалдык объектилерди курууга да сарпталып жатканын айтты.

Финансы министрлигинин маалыматы боюнча, 30-июлга карата мамлекеттин жалпы карызы төрт млрд. 824,01 млн. доллар (370 млрд. 267,71 млн. сом) болду. Анын ичинен төрт млрд. 169,6 млн. доллар (320 млрд. 39,21 млн. сом) тышкы карыз. 654,41 млн. доллар (50 млрд. 229,51 млн. сом) — ички карыз.

Июль айында мамлекеттин карызы 50,09 млн. долларга көбөйдү. 2020-жылдын 30-апрелине карата Кыргызстандын мамлекеттик карызы төрт млрд. 599,47 млн. (371 млрд. 683,52 млн. сом) доллар болчу.

Июль айынын аягындагы көрсөткүч боюнча мамлекеттин карызы ички дүң өнүмдүн (ИДӨ) 63,49% түздү.

Тышкы карыздын басымдуу бөлүгү — бир млрд. 861,00 млн. доллар (44,7%) көп тараптуу жеңилдетилген насыяларга тийиштүү. Бир млрд. 776,29 млн. доллар (42,6%) Кытайдын Эксимбанкына туура келет. 

Маалыматка ылайык, коронавирус инфекциясынын жайылышы төмөндөгөн жана эпидемиологиялык абал турукташкан өлкөлөрдүн жарандарына Кыргызстанга кирүүгө уруксат берилди.

1. Россия.

2. Грузия.

3. Азербайджан.

4. Армения.

5. Беларусь.

6. Казахстан.

7. Туркменистан.

8. Бельгия.

9. Австрия.

10. Улуу Британия.

11. Германия.

12. Ирландия.

13. Исландия.

14. Италия.

15. Латвия.

16. Литва.

17. Лихтенштейн.

18. Люксембург.

19. Португалия.

20. Турция.

21. Швейцария.

22. Швеция.

23. Катар.

24. БАЭ.

25. Кытай.

26. Малайзия.

27. Түштүк Корея.

28. Пакистан.

29. Словения.

30. Кувейт.

31. Япония.

Коронавирус пандемиясы бүткүл дүйнөдө эбегейсиз чоң өзгөрүүлөргө себеп болууда. Жөнөкөй жарандардын психологиялык абалынан баштап, чоң-кичине өлкөлөрдүн мамлекеттик түзүлүштөрунө чейин тегиз чыңалууга дуушар болуп, жада калса дүйнөлүк экономикалык жана финансылык система жана буларды жөнгө салып турган механизмдер да кайра каралып чыгуу алдында турат. Глобалдашуу процесси солгундап, өз үйүң, өз мамлекетиң деген баалуулуктар кайрадан алдыңкы орунга чыкты.

Кубаттуу өлкөлөрдүн деле айласы кетип турганда, Кыргызстан да бул апааттан өз насибин ашыгы менен алып жатат. Бийлик менен элдин карым-катнашы ушундай пандемия учурунда курчуп, сыноого алынып жатат. Мамлекеттен медер күтүп, айласы түгөнгөн эл, тарткан азабын, жоготкон жакындарынын күйүтүн бийлик органдарынын чабалдыгын жана чечкинсиздигин протест кылуу менен чыгарууда. Соцтармакта “кетсин” чакыруулары өкмөткө жана президентке карата айтылып жатканын көрүп жатабыз. Чарасыз калганда мындай жол менен бийликти сындаганы — элдин эң эле табигый укугу.

Дагы бир кейиштүү жагы, ушул курч абалдан пайдаланып, кээ бир чөйрөлөр өздөрүнүн иш-аракеттери менен бийликти ачыкча эле этибарга албай башка өлкөлөрдүн бийликтерине жардам сурап өлкөбүздүн атынан кайрылып жатканы болуп жатат. Балким, алар жакшы ниет менен кайрылып жаткандыр, бирок эгемендүү мамлекет тутунган жарандын иш-аракети мындай болбошу керек. Ошол кыргыз политологдордун же коомдук ишмерлердин кайрылуу жасачу макамы башка бир өлкөнүн президенти эмес экенин алар өздөрү өтө жакшы түшүнөт. Жалпы элдин атынан жардам сураганга ыйгарым укугу болгону деле, болбогону деле сурана берсе, биринчиден ынтымакка келип, тытынып жардам уюштуруп, өз тушоосун өзү кесип жаткан өз жарандарыбыздын аракетине көлөкө түшүргөн болобуз. Андан дагы жалпы мамлекеттин, анын ичинде элдин көз карандысыздыгына карата доо кетиши да кабыл алынгыс абал.

Кризис учурунда мындай баш аламандуулукка жол бербей, мамлекеттик түзүлүш, элдин добушу, балдардын келечеги, мамлекеттин эгемендиги, демократиялык жетишкендиктер жана башка көптөгөн негизги баалуулуктар эч качан таразага коюлбасын эсте тутуу керек.

Утурумдук маселелерди чечүү үчүн түбөлүктүү баалуулуктар ортого коюлбайт. Балким, буга макул болбогондор чыгаар, бирок жакынкы тарыхтан сабак алуу керек, ар бир саясий кризисте эгемендиктен уттуруп жатабыз, кайра кайталана берсе бул өлкөдөн акча да качат, адам да качат, өнүгүү жана тынчтык деген кыялыбызда калат.

Айтпаса да белгилүү, биздин мамлекет 30 жылдык эгемендик тарыхында эки жолу башынан оор сыноо өткөрүп, пайдубалы жакшы түптөлбөй эле, тар чөйрөлөрдүн бийлик оюнуна сахна болуп келет. Бирок, чабал болсо да, кичинекей болсо да аты мамлекет аталат. Ар бир кыргыз жаранынын келечеги, эркиндиги жана өнүгүүсү ушул мамлекеттин жашап кетүүсунө көз каранды. Эгемен мамлекет куруу инсан тарыхындагы эң кыйын жана эң маанилүү процесс экенин билебиз. Биздин ата-бабаларыбызга мындай мүмкүнчүлүк 12 кылым мурда тийген, андан бери кылымдар бою көчүп, азап чегип жүрүп отуруп 20-кылымдын акырында гана тарыхый шарт түзүлүп, эгемендиктин туусу желбиреп турат. Эми ушул эркиндиктин туусунун Ала-Тоодо желбиреп турганы кыргыз жаранынан башка эч кимге керек эмес. Тескерисинче, эбегейсиз кооз жаратылышы, кен байлыгы, суу байлыгы жана башка ресурстарына көз арткандар чекеден табылат.

Бийликтеги башкаруучулар утурумдук болуп келет жана кетет, алардын тагдыры элдин добушуна жараша шайлоолордо аныкталат. Шайлоо – элдин бийлик менен болгон карым-катнашындагы эң маанилүү инструмент. Айыл өкмөтүнөн баштап, Жогорку Кенеш жана президентке чейин мандатты эл талапкерге өз колу менен өткөрүп берет. Ошондуктан, бийликке умтулган саясий чөйрөлөрдүн эл таразасына мамлекеттик идеяларды, программаларды коюп, элдин добушу жана ишеними менен келгени эгемендиктин кепилдиги болот.

Элибиздин уучу куру эмес, кыйын кезеңди башынан өткөргөн элдин арасынан улуттук духту аздектеген, билимдүү, көз карандысыз ойлоно билген жана бүгүнкүсүн эле эмес 10 жыл, 20 жыл кийинкисин көрө билген жаштардын мууну чыгат. Элди келечекке, өнүгүүгө, идеалды коюп ага жетүүнү үгүттөгөн жаштар келет. Мунун белгиси – бүгүнкү күндө миңдеген жаштарыбыздын, четке чыгып сөгүнбөй, жапа-тырмак жардам уюштуруп, айылына, шаарына, туугандарына кол сунганы, элге жашоого үмүт бергени, канчалаган өмүрдү сактап калганы. Ондогон өлкөлөрдөгү мигрант жарандарыбыздын акчалай, медициналык каражаттар жана дары-дармек менен өз элине кайрымдуулук колун сунганы. Бул факт ар бир кыргыз жаранын сыймыктандырат. Ошондой эле, дарыгерлерибиздин катаал шарттарга карабай, күн-түн дебей күзөттө болушу, алардын жанында өз өмүрүнө болгон коркунучка алдырбай, көңүлдүү жардам берген улан-кыздарыбыз бүгүнкү күндүн эрдик жасаган баатырлары жана эртеңки күнүбүзгө үмүт чырагын жандыргандар.

Эртеби кечпи бул пандемия балээси да өтөт, тарых барактарына көмүлөт — бул турган иш. Бирок анын кесепеттеринен ким кандай кутулуп же утулуп чыгаары — бүгүнкү күндүн эн маанилүү суроосу. Ошондуктан, бийлик органдары менен башкаруучулары жана атуулдар бул кризисте жоопкерчилик менен мамиле кылып, өзүнө туура сабак чыгаруусу, кылдаттык менен чечим чыгарышы керек.

Жакындап калган Эгемендик майрамыбыз кут болсун, Кыргызстан бар болсун!

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

Маалымат жыйында ага «учурда коронавирус жуктурган адамдар калктын канча пайызын түзөт жана расмий статистикага канча киши кирбей калган болушу мүмкүн» деген суроо узатылды.

«Учурда өлкөдө коронавирус жуктурган (пневмонияны эсепке алганда) учурлардын саны 31 миң 247ни түзөт. Алар бардык калктын 0,5%ын түзөт. Албетте эл арасында оорунун белгилери байкалбай ооруп жаткан адамдар бар экени белгилүү. Калктын арасында канча адамда оору белгисин билгизбей өтүп жатканын, башкача айтканда канча адам ооруп чыкканын же ооруп жатканын аныктоо үчүн иммуноферменттик изилдөө жүргүзүлүп жатат» — дейт Акматова.

Анын айтымында, изилдөөлөрдү жеке лабораториялар жүргүзүп жатат. Жыйынтыгында калктын арасында коронавирус канчалык пайыз таралганы эсептелип чыгат.

Ошондой эле калктын арасында канча пайыз адамда иммуноглобулин иштелип чыкканын билиш үчүн ар кыл жаш курактагы адамдар арасында иммуноферменттик анализ жүргүзүлүп жаткандыгы белгиленди.

Өкмөт башчынын айтымында, коронавитан улам эл тарабынан бардык дары-дармектер сатылып алынган.

“Бүгүнкү күндө жарандарыбыздын үйлөрүндө, мүмкүн ооруп калсам керек болот деп ашыкча алып койгон дары-дармектери турат. Ошондой эле социалдык тармактардан дагы дары-дармектердин кымбат баада сатылып аткандыгын көрүп жатабыз. Мисалга 400 сомдун тегерегинде турган дарыларды 4-7 миң сомго чейин көтөрүп жиберип жатышат. Мен айтып кетээр элем, дары-дармектерди катып коюунун эч кажети жок. Жакынкы убакта бул таңсыктыкты чечебиз”, — деди ал.

Өкмөт башчы белгилегендей, жакынкы арада дары-дармектер Иран, Индия, Кытай жана Беларустан келет. Ошондой эле Өзбекстан менен дары каражаттарын жеткирүү боюнча келишим бар.

“Өзбекстандын өкмөт башчысы Абдулла Нигматович Арипов менен сүйлөштүм. Ал жерде гепарин өндүрүшү бар экен. Бир жуманын ичинде ал жерден 30 миң таңгакты келишим менен алып келүүгө сүйлөштүк. Жакынкы күндөрү таңкыстык жоюлат”, — деди Боронов.

Бейтаптар аныкталган район-шаарлар:

• Бишкек шаарында — 5106
• Ош шаарында — 1054 адам.

Чүй облусу — 1965 адам:

• Сокулук районунда — 540
• Аламүдүн районунда — 518
• Жайыл районунда — 295
• Ысык-Ата районунда — 194
• Москва районунда — 160
• Панфилов районунда — 111
• Кемин районунда — 87
• Чүй районунда — 34
• Токмок шаарында — 26

Ош облусу— 693 адам:

• Кара-Суу районунда — 238
• Ноокат районунда — 181
• Чоң-Алай районунда — 55
• Өзгөн районунда — 69
• Кара-Кулжа районунда — 55
• Араван районунда — 54
• Алай районунда — 41

Нарын облусу — 652 адам:

• Нарын шаарында — 384
• Ат-Башы районунда — 106
• Ак-Талаа районунда — 61
• Кочкор районунда — 49
• Нарын районунда — 32
• Жумгал районунда — 20

Жалал-Абад облусу — 642 адам:

• Жалал-Абад шаарында — 204
• Сузак районунда — 178
• Чаткал районунда — 56
• Токтогул районунда — 40
• Аксы районунда — 31
• Майлуу-Суу — 39
• Ала-Бука районунда — 27
• Ноокен районунда — 17
• Тогуз-Торо районунда — 15
• Таш-Көмүр шаарында — 16
• Кара-Көл шаарында — 8
• Базар-Коргон районунда — 11

Ысык-Көл облусу — 337 адам:

• Балыкчы шаарында — 75
• Каракол шаарында — 68
• Түп районунда — 54
• Жети-Өгүз районунда — 50
• Тоң районунда — 34
• Ысык-Көл районунда — 28
• Ак-Суу районунда — 28

Баткен облусу — 334 адам:

• Кызыл-Кыя шаарында — 86
• Кадамжай районунда — 82
• Баткен районунда — 73
• Лейлек районунда — 74
• Баткен шаарында — 15
• Сүлүктү — 4

Талас облусу — 94 адам:

• Талас шаарында — 44
• Талас районунда — 17
• Манас районунда — 15
• Бакай-Ата районунда — 13
• Кара-Буура районунда — 5

Ошондой эле:

• Соль-Илецк шаарынан келген 119 адам;
• Россиядан келген 100 курсант;
• Россиядан келген 21 жаран.

Бейтаптар аныкталган район-шаарлар:

Бишкек шаарында — 4341

Ош шаарында — 972

Чүй облусу — 1832 адам:

Сокулук районунда — 527

Аламүдүн районунда — 479

Жайыл районунда — 286

Ысык-Ата районунда — 159

Москва районунда — 146

Панфилов районунда — 111

Кемин районунда — 64

Чүй районунда — 34

Токмок шаарында — 26

Ош облусу— 647 адам:

Кара-Суу районунда — 227

Ноокат районунда — 177

Чоң-Алай районунда — 55

Өзгөн районунда — 53

Кара-Кулжа районунда — 46

Араван районунда — 48

Алай районунда — 41

Нарын облусу — 647 адам:

Нарын шаарында — 384

Ат-Башы районунда — 105

Ак-Талаа районунда — 61

Кочкор районунда — 49

Нарын районунда — 32

Жумгал районунда — 16

Жалал-Абад облусу — 581 адам:

Жалал-Абад шаарында — 185

Сузак районунда — 162

Чаткал районунда — 56

Токтогул районунда — 37

Аксы районунда — 31

Майлуу-Суу — 29

Ала-Бука районунда — 23

Ноокен районунда — 17

Тогуз-Торо районунда — 14

Таш-Көмүр шаарында — 11

Кара-Көл шаарында — 8

Базар-Коргон районунда — 8

Ысык-Көл облусу — 307 адам:

Балыкчы шаарында — 74

Каракол шаарында — 62

Түп районунда — 52

Жети-Өгүз районунда — 49

Тоң районунда — 26

Ысык-Көл районунда — 23

Ак-Суу районунда — 21

Баткен облусу — 257 адам:

Кызыл-Кыя шаарында — 71

Кадамжай районунда — 65

Баткен районунда — 51

Лейлек районунда — 51

Баткен шаарында — 15

Сүлүктү — 4

Талас облусу — 86 адам:

Талас шаарында — 41

Талас районунда — 16

Манас районунда — 14

Бакай-Ата районунда — 12

Кара-Буура районунда — 3

— Соль-Илецк шаарынан келген 119 адам;
— Россиядан келген 100 курсант;
— Россиядан келген 21 жаран.

Алардын ичинен — Чүй облусунда – 4855, Ош облусунда – 1380, Жалал-Абад облусунда – 431, Нарын облусунда – 561, Баткен облусунда – 162, Ысык-Көл облусунда – 221 бейтап, Талас облусунда — 81.

Райондор боюнча:

Чүй облусу:

— Бишкек шаары – 3205,

— Аламүдүн району – 357,

— Москва району – 96,

— Сокулук району – 489,

— Кемин району – 7,

— Токмок шаары – 6,

— Жайыл району – 199,

— Ысык-Ата району – 140,

— Чүй району -12,

— Панфилов району – 98,

— Соль-Илецк (РФ) – 119,

— Аскер кызматкерлери (РФ) – 100,

— РФдан келген жарандар — 21.

Ош облусу:

— Ош шаары — 824,

— Ноокат району – 166,

— Кара-Суу району – 207,

— Өзгөн району – 45,

— Чоң-Алай району – 42,

— Алай – 23,

-Кара-Кулжа — 38,

-Араван району -35.

Жалал-Абад облусу:

— Сузак району – 143,

— Ала-Бука району – 18,

— Жалал-Абад шаары – 137,

— Аксы району – 18,

— Майлуу-Суу шаары–10,

— Тогуз-Торо району — 9,

— Кара-Көл шаары -8,

-Чаткал району – 52,

-Токтогул району -17,

— Базар-Коргон — 5,

— Ноокен району -13,

— Таш-Көмүр шаары -1.

Нарын облусу:

— Нарын шаары – 349,

— Ат-Башы району – 90,

— Кочкор району – 51,

— Жумгал району – 14,

— Ак-Талаа – 45,

— Нарын району -12.

Баткен облусу:

— Кызыл-Кыя шаары – 49,

— Баткен району – 41,

— Кадам-Жай району –43,

— Лейлек району – 27,

— Сүлүктү шаары – 2.

Ысык-Көл облусу:

— Түп району – 40,

— Ак-Суу району – 18,

— Каракол шаары – 48,

— Балыкчы – 50,

— Жети-Өгүз району – 38,

— Тоң району -12,

— Ысык-Көл району -15.

Талас облусу:

-Талас шаары — 41,

— Бакай-Ата – 6,

-Манас району -12,

— Талас району -14,

— Кара-Буура району -3.

Маалыматка караганда, кечээ Бишкекке Россиянын Керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо чөйрөсүндөгү көзөмөл боюнча федералдык кызматынын (Роспотребнадзор) адистери келген. Алар кыргызстандык дарыгерлер менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, Улуттук госпиталга жана башка бир катар медициналык мекемелерге барган.

Алардын ичинен — Чүй облусунда – 4262, Ош облусунда – 1220, Жалал-Абад облусунда – 408, Нарын облусунда – 506, Баткен облусунда – 127, Ысык-Көл облусунда – 164 бейтап, Талас облусунда — 80.

Райондор боюнча:

Чүй облусу:

— Бишкек шаары – 2733,

— Аламүдүн району – 353,

— Москва району – 68,

— Сокулук району – 466,

— Кемин району – 7,

— Токмок шаары – 6,

— Жайыл району – 175,

— Ысык-Ата району – 130,

— Чүй району -12,

— Панфилов району – 66,

— Соль-Илецк (РФ) – 119,

— Аскер кызматкерлери (РФ) – 100,

— РФдан келген жарандар — 21.

Ош облусу:

— Ош шаары — 711,

— Ноокат району – 161,

— Кара-Суу району – 185,

— Өзгөн району – 45,

— Чоң-Алай району – 34,

— Алай – 23,

-Кара-Кулжа — 36,

-Араван району -25.

Жалал-Абад облусу:

— Сузак району – 143,

— Ала-Бука району – 18,

— Жалал-Абад шаары – 120,

— Аксы району – 18,

— Майлуу-Суу –9,

— Тогуз-Торо району — 8,

— Кара-Көл -4,

-Чаткал району – 52,

-Токтогул району -16,

— Базар-Коргон — 5,

— Ноокен району -13.

Нарын облусу:

— Нарын шаары – 323,

— Ат-Башы району – 86,

— Кочкор району – 41,

— Жумгал району – 14,

— Ак-Талаа – 32,

— Нарын району -10.

Баткен облусу:

— Кызыл-Кыя шаары – 40,

— Баткен району – 29,

— Кадам-Жай району –34,

— Лейлек району – 22,

— Сүлүктү шаары – 2.

Ысык-Көл облусу:

— Түп району – 18,

— Ак-Суу району – 13,

— Каракол шаары – 39,

— Балыкчы – 41,

— Жети-Өгүз району – 32,

— Тоң району -10,

— Ысык-Көл району -11.

Талас облусу:

-Талас шаары — 41,

— Бакай-Ата – 5,

-Манас району -12,

— Талас району -14,

— Кара-Буура району -3.

Маалыматка караганда, уруксат берилген өлкөлөрдүн тизмеси 25-июнда Брюсселде уюмдун өкүлдөрүнүн жыйынында талкууланган.

Кыргызстан, жакынкы кошуна республикалардан айырмаланып, 1-июлдан тартып Европа Биримдигинин аймагына кирүүгө уруксат берилүүчү өлкөлөрдүн баштапкы тизмесине кирген жок.

Уруксат берилгени жаткан өлкөлөрдүн тизмесинде 50дөн ашуун мамлекет бар. Кыргызстандын аймактагы кошуналары – Казакстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан бул тизмеге кирди.

Тизме ар бир өлкөдөгү коронавирус боюнча эпидемиологиялык абалды эске алуу менен түзүлгөн.

Дүйнөдөгү коронавирус пандемиясына байланыштуу Европа Биримдигине кирген өлкөлөр чек арасын жаап, бардык каттамдарды токтоткон. Бул чектөөлөр азыр акырындап алынууда.

Буга байланыштуу, Дүйнөлүк саламаттыктыкты сактоо уюму (ДССУ) 11 өлкөдө өтө кооптондурган тенденция байкалганын билдирди.

Булар Армения, Швеция, Молдова, Түндүк Македония, Азербайжан, Казакстан, Албания, Босния жана Герцеговина, Кыргызстан, Украина, Косово.

Уюмдун Европадагы регионалдык директору Ханс Клюге 30 өлкөдө акыркы эки аптада вирус жуктуругандар кескин көбөйгөнүнө көңүл бурду. «Анын он бир өлкөсүндө пандемия кайра күчөдү. Эгерде чара көрбөсө, саламаттыкты сактоо тармагына кайрадан күч келет»,-деди ал.

Белгилей кетсек, Кыргызстанда COVID-19 илдети алгач 18-мартта катталган. Ошондон бери бул инфекция 4 миңден ашуун адамга жукту, 43 бейтап каза тапты.

Эпидемия башталгандан бери ашып кетсе 50-70 жаңы учурлар аныкталып келсе, бир аптадан бери суткасына 200дөн кем эмес жаңы учурлар чыгууда. Жаңы учурлардын теңинен көбү Бишкектен катталып жатат.

Эми вирусту жуктуруп алгандардын саны көбөйүп, телевизордон жана YouTube аркылуу чыккан тааныштарын четинен билип башташты. Акыркы күндөрү Бишкек шаарынын мэри, Жогорку Кеңештин депутаттары, мамлекеттик кызматтардын, Улуттук банктын, уюлдук компаниялардын кызматкерлери, белгилүү блогерлер жана журналисттер ооруп башташты.

Вирус жуктуруп алгандардын көбү анын кайдан жана кантип жуктуруп алганын билбегени эң башкы коркунуч бойдон калууда. Адамдар ооруну коомдук транспорттонбу, базарданбы, соода борборлорунанбы же жумуштанбы, айтор кайдан жуктуруп алганын билишпей убара.

Бул COVID-19 вирусун бардык жерден жугузуп алуу мүмкүн дегенди билдирет.

Бишкек шаары өзгөчө кооптуу аймак болууда. Биринчиден, баш калаада башка аймактарга караганда калк жыш жайгашкан, экинчиден, адамдардын жоопкерчиликсиз мамилеси дагы буга себеп. Эгерде коронавирус күчөй бере турган болсо, анда Өкмөттүн иши оорлошуусу ачык болуп калды.

Абылгазиев убагында отставкага кетиптир, болбосо аны пандемияга даяр эмес болчусуң деп дагы “тепкилешмек”. Учурдагы абал башкаруу системасындагы системалуу каталардан кабар берет.

Биринчиден, аткаруу бийлиги вируска каршы турууга даяр экенин айтып келген. Ал эми иш жүзүндө тесттер, медиктер үчүн коргонуучу кийимдер жетишсиз экени, себеби Финансы министрлиги убагында каржылабай койгонунан улам тиешелүү каражаттарды керектүү өлчөмдө сатып алышпаганы белгилүү болду. Бактыгүл Жеенбаева COVID-19 вирусу тез жайылып кетерин билген жок дейли. Ал эми Абылгазиев болсо учурунда талап кылган эмес. Өкмөт үйүнүн алдында мурдагы премьер-министрди узатып жатканда түшкөн сүрөт Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмдарынын эскертүүсүнө аткаминерлер кандай мамиле кыларынан кабар берди десек болот.

Экинчиден, Европадагы көпчүлүк өлкөлөрдө жана Россияда коронавирус жуктуруп алган биринчи бейтап катталганда дароо карантин киргизишкен жок. Вирус жуктуруп алгандар көбөйгөндө гана баарын үйдө отургула дешти, мектептерди, соода борборлорун, кафе-ресторандарды жабышып, коомдук транспорттун ишин токтотушту.

Кыргызстанда болсо баары тескерисинче болду. Вирусту жуктуруп алгандардын саны жүзгө жеткенде эле өлкө эли үйүнөн чыкпай камалып отурду, ал эми көчөлөр хлор менен тазаланып жатты. Тескерисинче ооругандардын саны көбөйүп баштаганда өзгөчө абалды алышып, бардык жакты ачып коюшту. Калкты кол кезеп эле коркутуп, санитардык эрежелерди сактабагандарды көзөмөлгө алуучу чыныгы курал ойлоп табылган жок.

Натыйжада азыр Республикалык штаб жана Өкмөт тезинен кандайдыр бир карантиндик чараларды киргизүүгө аргасыз болууда, мисалы, коомдук транспорттун кыймылына чектөөлөрдү киргизүү. Айрым ишкерлер кайрадан аралыктан иштөөгө өтүштү ж.б. Бирок кайрадан элди үйгө отургузуу азыркы абалда алда канча оор.

Ошондуктан калктын көбү ооруп, коллективдик иммунитет иштелип чыгышын же вакцинаны күтүү гана калды. Анан албетте, социалдык аралыкты сактап, колду жууп, беткап тагынып, конокко барбай туруубуз керек.

Elgezit.kg редакциясы.

Алардын басымдуу бөлүгү борбор калаадан:

Бишкек шаарында – 94

Ош шаарында — 16

Ош облусунда — 14

Талас облусунда — 2

Ысык-Көл облусунда — 2

Чүй облусунда – 62

Нарын облусунда — 2 учур катталды.

Ушуну менен, Кыргызстанда 20-июнга карата жалпы коронавирус жуктургандардын саны 2981 адамга жетти.

Тилекке каршы, акыркы суткада вирус жуктуруп алган 3 бейтап каза тапты. Жалпысынан өлкөдө коронавирустан кайтыш болгондордун саны 35ге жетти.

Бир сутка ичинде ооруканадан 20 бейтап сакайып чыгып кетти. Жалпы айыккандардын саны 1981 адам.

Алардын ичинен — Чүй облусунда – 1377, Ош облусунда – 568, Жалал-Абад облусунда – 195, Нарын облусунда – 423, Баткен облусунда – 40, Ысык-Көл облусунда – 33 бейтап, Талас облусунда — 21.

Райондор боюнча:

Чүй облусу:

— Бишкек шаары – 868,

— Аламүдүн району – 58,

— Москва району – 36,

— Сокулук району – 81,

— Кемин району – 7,

— Токмок шаары – 5,

— Жайыл району – 41,

— Ысык-Ата району – 23,

— Чүй району -1,

— Панфилов району – 16,

— Соль-Илецк (РФ) – 119,

— Аскер кызматкерлери (РФ) – 100,

— РФдан келген жарандар — 21.

Ош облусу:

— Ош шаары — 294,

— Ноокат району – 137

— Кара-Суу району – 73,

— Өзгөн району – 29,

— Чоң-Алай району – 9,

— Алай – 6,

-Кара-Кулжа — 14,

-Араван району -6.

Жалал-Абад облусу:

— Сузак району – 91,

— Ала-Бука району – 17,

— Жалал-Абад шаары – 16,

— Аксы району – 3,

— Майлуу-Суу – 2,

— Тогуз-Торо району — 4,

— Кара-Көл -3,

-Чаткал району – 49,

-Токтогул району -7,

— Базар-Коргон — 2,

— Ноокен -1.

Нарын облусу:

— Нарын шаары – 266,

— Ат-Башы району – 79,

— Кочкор району – 37,

— Жумгал району – 14,

-Ак-Талаа – 20,

— Нарын району -7.

Баткен облусу:

— Кызыл-Кыя шаары – 15,

— Баткен району – 5,

— Кадам-Жай району –14,

— Лейлек району — 6

Ысык-Көл облусу:

— Түп району – 3,

— Ак-Суу району – 1,

— Каракол шаары – 16,

— Балыкчы – 5,

— Жети-Өгүз району – 5

— Тоң району -1,

— Ысык-Көл району -2.

Талас облусу:

-Талас шаары -14,

— Бакай-Ата – 5,

-Манас району -1,

— Талас району -1.