Анын айтымында, карантинде эң көп тейлөө жана туризм тармагы жабыркады. Ал эми Кыргызстандын экономикасынын 80 пайызын тейлөө жана соода сектору түзөт. Ал эми жеңилдетилген шартта өкмөт тарабынан бериле турган 14 млрд сом насыя жалпы ишкерлердин 15 пайызына гана жеткиликтүү болот.

«Биздин бирикме 1100гө жакын фирмага сурамжылоо жүргүздүк.  Анда ишканалар апрель айына карата жумушчуларынын санын 10 пайызга кыскартканы белгилүү болду. Мындан сырткары, кызматкерлердин 46 пайызга жакыны —  акы төлөнбөгөн негизде эмгек өргүүсүндө. Алар качан ишке чыгары билгесиз. Пандемиядан кийин көпчүлүк эл көчөгө чыгуудан тартынат, дароо соода кылуудан алыс болушат», — дейт бизнес-ассоциациясынын төрагасы.

Омошов JIA Бизнес-ассоциациясы өкмөт, президенттин аппаратына кризистен чыгууда айрым сунуштарды бергенин маалымдады. Мамлекет ишкерлерге тийиштүү шарт түзбөсө, алар көмүскөгө кирип кетерин эскертти.

«Салыктарга каникул жарыялоо сунушун бердик. Бирок тийиштүү документте пандемия убагында төлөнбөй калган салыктарды октябрда төлөөгө милдеттендирди. Жумуш болбогон соң кайсы салыктан кеп кылабыз? Мамлекет сырттан келген каражаттар менен социалдык төлөмдөрдү жапса, бул ишкерлерге чоң жардам болмок. Мындайда ишкерлер иштебеген учур үчүн Социалдык фондго салык төлөгөндүн ордуна кызматкерлерин жумуштан чыгарып салат. Жумуш берүүчүлөр да келесоо эмес. Мамлекет колдоо көрсөтпөсө, ишкерлер ушудай кадамдарга барат», — дейт Омошов.

Эске сала кетсек, JIA Бизнес-ассоциациясы чакан жана орто бизнести колдоо жана өнүктүрүү максатында Кыргызстандын бардык аймактарында иш алып барган көп тармактуу ассоциация. Бүгүнкү күндө өлкөнүн 7 дубанынан 1000ден ашуун ишкердик башын бириктирет.

Чакан жана орто бизнес экономиканын локомотиви болгондуктан, борбордук жана аймактардагы өкүлчүлүктөрүбүз мамлекеттик жана жергиликтүү өзүн өзү башкаруу органдары менен тыгыз кызматташып, ишкердик жүргүзүү үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүүнү максат кылат.

Жолугушууга Кыргыз Республикасынын финансы министри Бактыгүл Жээнбаева да катышты. Анын айтымында 2020-жылдын январь–апрель айларында республикалык бюджеттин киреше бөлүгү 77,2%га аткарылган, бул пландалгандан 9,7 млрд сомго аз.

Вице-премьер-министр Эркин Асрандиев бюджеттин киреше бөлүгүнүн жетиштүү каржыланбай калганына байланыштуу антикризистик план иштелип чыккандыгын маалымдады. Жыл аягына чейин бюджеттин киреше бөлүгүнө түшпөй калуулар боюнча мүмкүн болгон коркунучтарга баа берилген, ага ылайык, бюджеттин чыгаша бөлүгүнө түзөтүүлөр киргизилет.

Өзгөчө абал жана өзгөчө кырдаал режиминин шарттарында экономикалык ишмердүүлүктү жандандыруу үч этап менен жүргүзүлөөрүн эске салды. Бир катар ишканалар менен уюмдар өздөрүнүн ишмердүүлүгүн 2020-жылдын 1-майынан тартып жандандырышты.

Финансы министри Бактыгүл Жээнбаева бюджеттин чыгымдарын кыскартуу корголгон беренелер менен социалдык төлөмдөргө тиешеси болбостугун белгиледи. Ошондой эле эл аралык өнөктөштөрдөн келген каржылык жардамдардын жалпы суммасы 174,5 млн АКШ долларын түзгөнүн маалымдады.

Сооронбай Жээнбеков түзүлгөн кырдаалда эң биринчи көңүл коронавирус инфекциясы менен күрөшүү боюнча иш-чараларды жана өзгөчө абал менен өзгөчө кырдаал шарттарында камсыздоо чаралары боюнча чыгымдарды каржылоого бурулушу керектигин айтты.

Бюджетти колдоо үчүн кошумча каражаттарды тартуу жаатында жумушту күчөтүүнүн маанисин, пандемияга байланыштуу экономикалык зыяндарга деталдуу баа берүү, республикалык бюджеттин артыкчылыктуу болбогон чыгымдарын кыскартуу максатында мындан ары анализ жүргүзүүнүн зарылдыгын белгиледи.

Түзүлгөн кырдаалда ишмердигин жандандырган бизнес өкүлдөрүнө мамлекеттик түзүмдөр тарабынан болушунча колдоо көрсөтүлүшү керектигин өзгөчө белгиледи.

Мамлекет башчысы ошондой эле тышкы карызды кайра түзүмдөштүрүү жана мөөнөтүн узартуу боюнча эл аралык каржы институттары жана донор-өлкөлөр менен иштерди активдештирүүгө көңүл бурду.

Мындан сырткары, дүйнөдөгү азык-түлүк продукцияларынын өндүрүшүндөгү жаңы чакырыктар жана божомолдорду эске алуу менен постпандемиялык мезгилдеги өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугуна комплекстүү баа берүү зарылдыгын баса белгиледи.

Президент ошону менен бирге экономикалык жоготууларга карабастан, мамлекеттин социалдык милдеттенмелери өз маалында толук көлөмдө аткарылышы керектигин белгиледи.

— Аалы Азимович, азыр элди карантин бүтүп, өлкө кадимки жашоого качан кайтып келет деген суроо түйшөлтүүдө. Сиздин пикириңиз кандай?

— Алдын ала бир нерсе айтуу кыйын. Бардыгы өлкөдө жана дүйнөдө эпидемиянын жайылышынан көз каранды. Өкмөттүн алдында экономиканы сактоо же элдин аманчылыгын сактоо жолун тандоо турат. Учурда экинчи жолго басым жасалууда, бирок экономиканы такыр эле карабай коюуга да болбойт, себеби миллиондогон жарандардын жашоосу экономикадан көз каранды. Өлкөдө вирустук инфекциянын жайылуусуна каршы Өкмоттүк штаб иштеп жатат. Саламаттыкты сактоо министрлиги иштөөдө. Алар бардык аспекттерди эске алып жатат деп ишенем жана алар өзгөчө абалды качан “жеңилдетүүгө” болорун жана карантинди качан токтотсо болорун бизден жакшыраак билет.

Азыр бул абалдан чыгууга даярдануу маанилүү болуп турат. Балким муну этап менен ишке ашыруу керектир. Ишкерлик субъекттерине жеңилдик берүү менен. Карантинге кирүү бир иш, ал эми андан чыгуу оңой-олтоң иш эмес. Көптөгөн социалдык, экономикалык, ишкерлик байланыштар үзүлдү. Калыбына келтирүүгө убакыт талап кылынат. Жакынкы жылдары колдонууларды кыскартуу күтүлүүдө. Апрелдин аягында же майдын башында жарандардын экономикалык активдүүлүгүн калыбына келтирүү боюнча айрым кадамдар сунушталат.

— Пандемия аяктагандан кийин коомчулук түп-тамырынан бери өзгөрөт жаңы түзүлүш болот деген “пайгамбарлар” пайда болду. Дүйнө коронавирус эпидемиясына чейинкидей, мурункудай болбойт дегендер чыкты. Адамдар канчалык өзгөрөт деп ойлойсуз, эл эмнени күтсө болот? Чындап эле баарыбызга чип салынып, толук көзөмөлгө алынабызбы?

— Оор кырдаалдарда дайыма көзү ачыктар пайда болуп, дүйнөнүн келечегин боолгоп башташат. Мындай “пайгамбарлар” көпчүлүк учурда апааттар, кереметтер болот деп айтышканы менен көп учурда ал нерселер болбой келет.

Бир нерсеге көңүл бурсаңыз, алар пандемиядан кийин кандай өзгөрүүлөр болорун эч кимиси так айтпай келет. Мындан сырткары, чиптерди коюу менен адамдарды катуу көзөмөлгө алып башташат деген айтымчылар, аналитиктер жана эксперттер эч нерсе айта алышпайт. Өзгөрүүлөр болот деп ойлойм, бирок “Дүйнө эч качан мурункудай болбойт!” дегенчелик эмес. Улуттук моделге ыктаган глобализация болушу мүмкүн. Социалдык багытты башкарууда социалисттик өсүштү күтсөк болот деп ойлойм. Финансылык рыноктордун иштөө принциптери өзгөрүүлөргө дуушар болот. Жаңы дүйнөлүк тартиптерди көрбөйбүз, экономикалык жана социалдык системалардын ишинде өзгөрүүлөрдү күтсөк болот.

Карантин режими алынып, өлкө кадимки жашоого кайтканда бул сөздөрдүн баары унутулат жана жаңы пайда болгон “пайгамбарларды” эч ким деле эске албай калат.

— Бул сыноо Кыргызстанга кандай таасир берет? Биз үчүн коронавирустун кесепеттеринин таасири дүйнөдөгү абалдан башкача болуп, айырмачылык болобу?

— Сценарий, окшош эле болот окшойт. Пандемияга каршы чаралар дүйнө жүзү боюнча окшош схема менен жүргүзүлүп жатпайбы. Айырма кимдир бирөөлөрдүн экономикасы бекем, башкаларыныкы алсыз болгонунда гана. Бирок экономикага зыянын тийгизип, дүйнө рецессияга дуушар болду.

Мындай шартта Кыргызстанга кесепети тийет. Биринчиден, биз Евразиялык экономикалык биримдиктин мүчөсүбүз, экинчиден, Кытайдан, Түркиядан, БАЭден келген импорттон көз карандыбыз, үчүнчүдөн, ата мекендик ИДПнын бир бөлүгүн мигранттардын которгон акча каражаттары түзөт. Ошондуктан Кыргызстандын экономикалык өсүшү биз жыл башында күткөндөй болбойт. Демек, кошумча колдоо болушу шарт, товарларды ташууда чек аралар ачык болушу керек, бул өз кезегинде өнөктөш мамлекеттердин макулдашкан аракеттерин талап кылат.

Мындай шартта соода жана кызмат көрсөтүү тармактары аярлуу катмарга кирет, бул тармактарда 1 миллиондон ашуун жарандар иштейт. Көпчүлүк сатып алууларды кыскартып, өтө зарыл болгон гана товарларды сатып ала баштайт, бул өлкөдө бизнестин өнүгүүсүнө таасир берет. Экономиканы колдоо үчүн биз болгон ресурстарыбыздын баарын мобилдештирүүбүз керек. Өлкө акырындык менен кадимки жашоого кайтат, бирок кризиске чейинки экономикага кайтуу үчүн убакыт талап кылынат. 

Карантин алынып, өзгөчө абал токтотулгандан кийин балким өзгөчө кырдаал бир канча убакытка чейин сакталышы мүмкүн. Бул экономикалык активдүүлүктү калыбына келтирип, өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк берет.

— Дүйнө кандай өзгөрүүлөргө дуушар болорун азырынча билбейбиз. Биз учурда эмне кылышыбыз керек? Өкмөт кандай иштерди аткаруусу зарыл? Өзгөчө абалды киргизүү оңой, бирок кадимки жашоого кайтуу алда канча татаал эмеспи. Ишкерлик активдүүлүктү калыбына келтирүү, чакан жана орто бизнести кайра жандандыруу керек дегендей. Эл эмне кылышы керек? Өкмөттүн чечимдерин күтүшү керекпи же өз алдынча дагы иш аракеттерди көрүүсү зарылбы?

— Коомчулук жана Өкмөт биргелешип иш алпарышы керек . Жалгыз аракеттенүү татаал болот. Окшош жана ырааттуу аракеттер болушу шарт. Өкмөт жеке сектордун, ишкерлердин, өзгөчө чакан жана орто ишкерлик субъекттеринин муктаждыктарын түшүнүүсү абзел. Ошондо гана Өкмөт элден алыс деген сөздөр болбойт. Аткаруу бийлигинин жетекчилери муну жакшы түшүнүшөт. Өкмөттүн  иш аракеттери эки  багытта бааланат: калктын жашоо-шарты менен экономикалык кызыкчылыктары жана коомдук коопсуздукта коркунучтардын жаралбастыгы.

Өкмөт элди өзгөчө абалды узартуу маселеси эмес, үй-бүлөмдү кантип багам деген суроо көп тынчсыздандырарын түшүнүүсү керек. Эгерде балдары ачка болбой, көзүн жалдыратып тамак сурабай, эртең иштей турчу жумушу бар экени белгилүү болсо эл өзгөчө абалды туура кабыл алып, күтө берет. Мен жарандарды бул убакытты туура пайдаланып, өзүн өнүктүрүүгө, өз ишин баштоого аракеттерди көрүүгө, мурдагы ишкерлик тажрыйбасына анализ жүргүзүүгө, ийгиликтерин жана жетишкендиктерин баалоого чакырат элем. Балдарга жакын болуу керек. Азыр аларга да кыйын болуп турат. Бирок мунун баары Өкмөт муктаж болгондорду керектүү товарлар жана азык-түлүктөр менен камсыз кылганда гана ишке ашары белгилүү.

Өкмөткө бекинип албай, бизнес менен диалог жүргүзүп, аларды колдоо чараларын талкуулоого чакырат элем. Бизнес деле пандемия Өкмөттүн күнөөсү эмес экенин, бюджет түз финансылык жардам көрсөтө албастыгын түшүнүп жатат. Бирок учурда Өкмөт бизнес менен байланышта болуу жагынан аксап келет. Бизнес карантин аяктагандан кийин оюндун эрежелери кандай болорун, алар колдоо алышабы же жокпу түшүнбөй турган маалы. Экономика эмне болот, чек ара жана экспорт жагы кандай абалга туш болот? Өкмөт бул суроолорго жооп бериши керек. Ошондо гана бизнес Өкмөт менен биргеликте иш алпарат, андай болбосо өз алдынча чечим чыгарышат.

Жетекчиликке ишенип, чыдап жатканы үчүн элибизге ыраазычылык билдирип кетким келет. Биримдик жана оптимизм – бизге чоң жардам берет!

— Эгерде сизге өлкөнү азыркы абалдан алып чыгуу сунушу түшсө кандай план иштеп чыгат элеңиз? Бул планда сөзсүз боло турчу пункттар кайсылар болмок? Бир нече негизги аракеттериңизди санап берсеңиз.

— Алгач ишкерлердин ишин жандандыруу этаптарын алардын кандай иш менен алек болоруна карап белгилеп алуу зарыл. Элге зарыл болгон товарлардын жана кызматтардын тизмесин билип, кайсы иште байланыш аз болорун аныктоо керек. Бул этаптарды карантин аяктаганга чейин аныктап алуу керек. Бизнес белгилүүлүктү жактырат, себеби келишим түзүү, сатуу, насыя маселелери бар дегендей. Экономикалык активдүүлүктү калыбына келтирүү планын (этаптарын жана мөөнөттөрүн) тезинен жарыялаш керек. Эл жашоосун жана жумушун пландап алуусу керек.  Тилекке каршы биз азыр алдын алып иштебей элебиз. Жарандар жөн гана сөз жана куру убадаларды эмес, конкреттүү аракеттерди, нормативдик чечимдерди күтүп жатышат.

Экинчиси. Экономиканын аярлуу тармактарын: соода, кызмат көрсөтүү жана курулуш тармактарына колдоо көрсөтүү зарыл. Өнүмдү кайра иштетүү, өндүрүш тармагына өзгөчө басым жасоо керек. Чакан жана орто бизнестеги бул категорияларына 2020-жылдын акырына чейин салыктык каникул берүү зарыл.

Салык каникулдары – бул бюджеттин чыгымдары эмес. Мамлекет иштебеген бизнестен ансыз деле салык чогулта албайт, бирок салыктарга каникул бербесе, анда бизнести жок кылат же калыбына келүү мөөнөтүн белгисиз мөөнөткө жылдырат.

Үчүнчү. Салыктарды эсептөөнүн бирдиктүү принциби болушу керек. Салык кызматы жазалоочу органдан кызмат көрсөтүүчү кызматка айлануусу керек. Албетте, бизнес эч качан салык төлөгүсү келбейт, бирок салыктар кандай салынып жатканын, эсепти кандай жүргүзүү керектигин билген кезде маселени көмүскөдө эмес, салык төлөп чечүү алда канча жеңил экенин түшүнөт.

Төртүнчү. Социалдык фонддун тарифтерин эсептөө маселесин түп орду менен өзгөртүү керек. Биринчи этапта кайрадан түзүлгөн жумуш ордуна салык төлөөнү жоюу керек. Биз бюджеттен маяна төлөй албаган соң бизнес жарандарга жумуш берүүсүнө кызыкдар болушубуз керек.

Бешинчи. Улуттук банк тарабынан коммерциялык банктарга насыяларга 3 айга каникул берүү боюнча иш жүргүзүлдү. Бирок биз 2020-жылдын ичинде компаниялар кризиске чейинки деңгээлге чыга албай туранын түшүнүшүбүз керек, демек ишкерлер насыяларды төлөй албай калышат. Бул багытта өлкө коммерциялык банктарга кепилдик берип, өзгөчө өндүрүш жана кайра иштетүү тармагына алынган насыяларды реструктуризациялоого жетишүүсү керек. Кыргыз-орус өнүктүрүү фондун, Улуттук банктын резервдерин, сырттан келген жардамдарбы ж.б. кошуп бардык булактарды иштетүүсү керек.

Алтынчы. Насыяларды реструктуризациялоо менен катар эле экономиканы каржылоо боюнча жеңилдиктерди берүү булактарын сунушташы керек. Ресурстар улуттук банктын эсеп ставкасынан жогору болбошу керек.

Жетинчи. Кризис маалында мамлекеттик органдар тарабынан бюрократияларга жол бербөө зарыл. 2020-жылдын аягына чейин бизнес ачуу үчүн жана жер мыйзамына байланышпаган ишкерлик жүргүзүүгө уруксат кагаздарын, лицензияларды, каттоолорду жана башка макулдашуучу кагаздардын санын азайтуу керек. Бул бизнеске каражаттарды үнөмдөөгө, мамлекеттик аткаминерлердин чөнтөгүнө кетип жаткан коррупциялык акчаларга бөгөт коет.

Сегизинчи. Жалпылап айтканда, ишкерликти колдоо саясатын туура жүргүзүү зарыл, ал экономиканын маанилүү секторлорунун комплекстүү өнүгүүсүн, лицензия берүү маселелерин, салыктарды, менчикке болгон укуктарды, бизнес өкүлдөрүнө карата сот практикасын камтышы керек. Ошондо гана ата мекендик ишкерлик корголуп, атаандаштыкка туруштук бере алат.

— Бул жыл экономикалык жактан оор болору түшүнүктүү болду. Мамлекетти кайдан каражат табуу керек деген суроо ойлондурууда. Сиз кайсы булактарды көрүп жатасыз?

— Өкмөт апрелдин башында бюджетке 28ден 32 миллиард сомго чейин каражат түшпөй калышы мүмкүн экенин айткан. Бул сан дагы көбөйүшү ыктымал. Бизнеске салыктарды жеңилдетүү аркылуу колдоо көрсөтүлсө, анда сырттан жардам албай коюуга болбойт.

Өкмөттүн алдында турган алгачкы иш антикиризстик бюджетти түзүү. 2020-жылга карата экинчи орунда турган чыгымдардын баарын кыскартып, ички каражаттардын эсебинен социалдык милдеттемелердин баарын жабуу керек. Ал эми сырттан келген жардамды экономикалык активдүүлүктү колдоого жумшоо кажет, ошондо эффективдүүлүк жогору болот. Сырткы булактарды издөө иштери башталды. Кыргызстан ар кандай эл аралык жана чет жактагы каржылык уюмдарга кайрылды. Эл аралык валюта фонду 120 миллион доллар өлчөмүндөгү биринчи траншты бөлдү. Дүйнөлүк банк, Азия өнүктүрүү банкы ж.б. ири каржы институттары жардам көрсөтө башташты.

Учурдагы каржылык тартыштыктын жакшы натыйжалары болот дегенге негиз бар. Мисалы, 26-мартта “Чоң жыйырма” өлкөлөрү (G20) видеоконференция аркылуу саммит өткөрүштү. Анда тараптар коронавирус пандемиясынын кесепеттерин жоюу үчүн дүйнөлүк экономикага 5 триллион доллар салуу тууралуу сүйлөшүштү.

Аны менен катар эле G20 аярлуу өлкөлөргө 200 миллиард доллардан ашуун каражат бөлүү тууралуу сүйлөшүштү. Ал үчүн Дүйнөлүк банкты жана башка эл аралык каржы институттарын долбоор иштеп чыгууга чакырышты.

Кыргызстан жардам берилүүчү өлкөлөрдү катарына кирүүсү керек. Кеп каражат берүүдө гана эмес, мурда алынган насыяларды кечүү тууралуу да болууда.

“Чоң жыйырма” 15-апрелде COVID-19 пандемиясынын дүйнөлүк экономикага таасири уланбашы үчүн бардык чараларды көрүшөрү тууралуу билдирүү жасашты. Коронавирус шартында экономиканы колдоо планы жактырылды.

Биздин өлкө абалдан пайдаланып донорлорго жана ири эл аралык каржы уюмдарына карыздарды кечүү жана төлөө мөөнөтүн узартуу тууралуу кайрылса эмнеге болбосун? 2020-жылы эле Кыргыз Республикасы мамлекеттик карыздарды төлөөгө 28,8 миллиард сом жумшамак, бул болсо бюджеттин чыгымдарынын 16,8 пайызын түзөт жана жыл сайын бул сумма көбөйүп турат.

Украина 2020-жылдын март айынын аягында эл аралык өнөктөштөрү менен коронавирус пандемиясына байланыштуу сырткы карыздарды реструктуризациялоо тууралуу сүйлөшүүлөрдү баштаган. Беларусь республикасы дагы ушул механизмдерди карап жатат. Кыргызстан мындай иштер жүргүзүлүп жатканы тууралуу билдире элек.

Азыркы шартта көптөгөн өнөктөштөрүбүз реструктуризация жүргүзүүгө макул болушу ыктымал. Сүйлөшүүлөрдү Кытайдан баштоо зарыл, себеби өлкөнүн сырткы карызынын 46,4 пайызы же 1,8 миллиард доллары Кытайга тиешелүү. Көп тармактуу каржы институттарына 40 пайызы же 1,5 миллиард доллар туура келет. Бул жерде сүйлөшүүлөрдү Дүйнөлүк банктан ($650 миллион) жана Азия өнүктүрүү банкынан ($557 миллион) баштоо керек.

2020-жылы Дүйнөлүк банк өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө коронавирустун жайылышына каршы аракеттенүү жана экономиканы калыбына келтирүү үчүн 160 миллиард доллар өлчөмүндө узак мөөнөттүк каржылык жардам көрсөтөт.

— Тиешелүү деңгээлде колдонулбай жаткан ички булактар барбы?

— Албетте, мындай мүмкүнчүлүк дайыма бар. Биздин башкы байлыгыбыз – жаратылыш кендерибиз. Алтын тармагы өзгөчө мааниге ээ. Бул жерде ойлоно турчу нерселер бар. Өкмөттүн маалыматына ылайык,  2019-жылы 26 тонна алтын өндүрүлгөн. 2019-жылдын биринчи жарымында алтынга болгон орточо баа -унциясы 1280$, экини жарымында 1500$ болгон. Азыркы баа менен алсак, 1,3 миллиард доллардан ашуун.

Кыргызстан жаратылыш ресурстарынын ээси катары кандай дивиденддерди алышы керек жана ал каражаттардын канчасын алды?

Алтындын баасы жогорулаганда алтын кенин казуучу компаниялардын кирешеси дагы өсүүдө. Мисалы, алтындын баасы учурда 1735$, бул рентабелдүүлүк деңгээлинен 35 пайызга жогору. Кризис шартында мамлекет кен казуучу компаниялар үчүн жогорку рентабелдүүлүк деңгээлин коюп, баа 1400$ жогору болгон учурда 20 пайыз өлчөмүндө кошумча салык алса болот. Азыр баа 1735$ болуп жаткандыктан бул бюджетке кошумча ондогон миллион долларды алып келет жана аны экономиканы өнүктүрүүгө же ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашырууга жумшасак болот.

Дүйнөдөгү абалдын форс-мажордук мүнөзүн, пандемиянын Кыргызстандын экономикасына тийгизген терс таасирлерин, негатив факторлор биздин улуттук коопсуздукка олуттуу таасирлерди берип жаткандыгын  эске алуу менен балким алтынга өзүнчө салык киргизүү мезгили келди – кирешеге же казылган көлөмгө жараша салык. Кыргызстанда иштеп жаткан бардык тоо-кен компаниялары үчүн мындай салык түрүн киргизиш керек.

Экинчи маселе. Парадоксалдык абал болуп турат. Көрсө, Кыргызстан 30 миллион доллар өлчөмүндөгү эң ири дивидендди 2011-жылы Centerra Gold Inc. Компаниясынан алган экен.

Кийин дивиденддердин көлөмү азайып баштаган. 2012-жылы 5,8 миллион доллар, 2013-жылы – 11,9 миллион доллар, 2014-жылы 11,1 миллион доллар жана 2015-жылы 7 миллион доллар.

Кийин 4 жыл ичинде 2016-жылдан 2019-жылга чейин Кыргызстанга дивиденддер такыр төлөнгөн эмес.

“Кыргызалтын” ААКсынын маалыматына ылайык, 2019-жылы биздин өлкө дивиденд катары болгону 2 миллион доллар алган. Акциялардын 28,8 пайызына ээ болгон ири акционер катары Кыргызстанга жасалган мындай мамиле түшүнүксүз.

Алтынга болгон баа жогорулады. Алтын казуу да көбөйүп жатат. Биздин дивиденддер же төлөнбөй жатат же кыскартылууда.

Компаниянын директорлор кеңешинде отурган биздин өкүлдөрдүн ролу кандай? Алардын активдүү позициясы кайда? Алар жыйынтыктан көз каранды болбогон белгилүү маянаны алышат. Менимче, Кыргызстандан директорлор кеңешине кирген мүчөлөрдү акционерлерге төлөнгөн дивиденддердин суммасына байлап коюу керек. Кыргызстан дивиденд алабы, алар да тиешелүү маянасын алышат, дивиденд жокпу, айлык акы дагы жок дегендей. Ошондо иш жүрүшөт.

Эми башка резервдер тууралуу. Алар ЕАЭБдин алкагында бар десем болот. Жеңилдик ала албасак дагы башка мүчөлөр менен бирдей артыкчылыктарды алышыбыз керек. Азырынча Кыргызстан биримдикке киргенден көп деле пайда таба элек. Жана бул маселе көпчүлүктү ойлондура бербейт. Эмнеге ЕАЭБдеги өлкөлөрдү өнүктүрүү институту иштебейт, эл аралык өндүрүш кооперацияларына долбоорлор киргизилбей жатат ж.б.

Кийинки булак — байлыкка болгон салык болушу толук мүмкүн. Бардык өлкөлөрдүн Өкмөттөрү олигархтарды мамлекеттин экономикасын колдоого катышууга чакырышууда. Россияда каражаттарды оффшорго алып чыгууга, коммерциялык банктарда 1 миллион рублдан ашуун каражатты депозитке салгандарга салык киргизишти. Акча дайыма иштеп турушу керек. Эгерде тиешелүү чечим кабыл алынса, анда чогултулган каражаттын максаттуу пайдаланышын аныктап койсо болот.

Эгерде Өкмөт активдүү болсо, иш оңунан чыгат. Каалоо жана эптүүлүк болсо акчаны тапса болот.

— Аалы Азимович, азыркы абалдан кандай сабак алсак болот? Өлкөнү башкаруу системасында эмнени өзгөртүү керек экен?

— Көп эле сабак алсак болот. Жада калса, менде бул абалдан алган бир нече сабактардын тизмеси бар.

Биринчи сабак. Пандемия болушу мүмкүн экени тууралуу жыл башында эле белгилүү болгон. Алдын ала тиешелүү чараларды көрүү керек эле. Биз “уктап” калып, алдын ала албай, даяр болбой калдык. Врачтарыбызды тиешелүү кийим кече коргонуучу каражаттар менен камсыздай албадык, эми болсо эмне себептен көп медиктер коронавирус жуктуруп атышат деп таң калып отурабыз. Күнөөлүүлөрдү издеп жатабыз.

Экинчи сабак. Антикризистик чаралар пакети пандемия учурунда эмес, ага чейин эле иштелип чыгышы керек болчу. Эми коронавирустун кайрадан экинчи толкуну болушу мүмкүн экенине даяр болуп №2-пакетти даярдообуз кажет.

Үчүнчү сабак. Кризис жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат деген түшүнүк бар. Мисалы, Россияда санкциялар кирген учурда ушундай болду, бул импорттун ордун баскан улуттук өндүрүштүн көп тармагын жандандырууга, өнүктүрүүгө шарт түздү. Ал эми Кыргызстанга келе турган болсок, болуп жаткан окуяларды улуттук экономика үчүн коркунуч катары карап, өзгөчө кырдаалдар болгон учурда нормалдуу жашоону камсыз кыла турган стратегияларды, пландарды, механизмдерди иштеп чыгуубуз керек. Мисалы, азык-түлүк коопсуздугу фонду бар. Коронавирус эпидемиясы сыяктуу күтүлбөгөн абалдар үчүн тиешелүү чаралар пакети иштелип чыгуусу керек.

Кризистик мүмкүнчүлүктөрдү эртеңкиге жылдырбай, дароо азыр пайдалануу керек. Биз реакция кылууда жана ички ресурстарды пайдаланууда тез, ыкчам иш алып баруубуз зарыл.

Бул жерден төртүнчү сабак келип чыгат. Келечекке сценарий түзө билген аналитикалык борборлор керек. Анда биз бардык нерсени алдын ала билгидей биринчи кезекте аткарыла турчу чаралар иштелип чыгышы керек.

Бешинчи сабак. Өлкөдө экономикалык процесстерди башкарууну өзгөртүү керек. Кыска аралыкта кайсы долбоорлорду ишке ашыруу керек жана узак мөөнөттө кайсы долбоорлор иштеп башташы керектигин так даана билишибиз шарт. Мисал келтирейин. 5 жылдан кийин Кыргызстанда экономиканын өсүүсүн камсыз кылуучу электр энергиясынын кубаттуулугу жок болот. Бул стратегиялык мүнөздөгү маселе, бирок азыр бул тууралуу эч ким ойлонгон жок.

Алтынчы сабак. Башкаруучу катары чечим чыгарган адамдарды даярдоодон өткөрүү керек. Кабыл алынган чечимдердин сапаты жана ыкчамдыгы алардын кесипкөйлүгүнөн көз каранды.

— Маек куруп бергениңиз үчүн чоң рахмат!

Өкмөт башчынын айтымында, коронавирус инфекциясы бүтүндөй мамлекет үчүн чоң сабак болду, иш жүзүндө экономиканын реалдуу мүмкүнчүлүктөрүн баамдоого шарт түзүп, ошол эле учурда жакынкы келечекте өнүгүүнүн артыкчылыктуу багыттарын аныктоого жардам берди.

«Биз COVID-19 вирусун жеңгенден кийин посткризистик мезгилде бир катар тармактарга өнүгүү үчүн жаңы өбөлгө түзүлдү. Бул биринчи кезекте медицина, медициналык технологиялар, адамдык потенциалды өнүктүрүү, дистанттык билим беруү жана аралыктан кызмат көрсөтүүлөрдүн бардык түрлөрү, электрондук коммерция жана соода. Санариптештирүү саясаты натыйжалуулугун көрсөттү», — деди Абылгазиев.

Өкмөт башчы белгилегендей, карантиндик режимди киргизүү чаралары Польша жана Кытайдан келген медицина адистери тарабынан жогорку бааланды. Алар медициналык жабдуулар боюнча камсыздоодогу айрым бир кемчилдиктерди гана белгилешип, ата мекендик медиктердин компетенциясына, ошондой эле вируска каршы колдонулуп жаткан ыкмаларга дагы жогору баа беришти.

Абылгазиев белгилегендей, эки жума бою дартка кабылгандардын жана айыгып чыккандардын санын ортосунда оң динамика байкалууда.

Премьер-министр экономикалык блоктун жетекчилери статистикалык ишмердүүлүктөн четтеп, ар бир ишкана боюнча иш-аракеттердин планын, экспорттук потенциалды бекемдөө жана импорттун ордун алмаштыруу чараларын камтыган экономиканы комплекстүү жандандыруунун планын иштеп чыгуулары керектигин белгиледи.

2000-жылы Голливуддун «Идеальный шторм» деген блокбастери чыккан. Тасма чыныгы окуядан алынып, 1991-жылы Атлантикада болгон катуу шамалдын “кучагында” калган кемедеги трагедияны чагылдырат. Ал экранга чыккандан кийин “идеалдуу шторм” деген сөз белгилүү фразеологизм болуп, биринин үстүнөн бири келген жаман окуялардын жыйындысын ушундай атап калышкан.

Азыр дүйнөдө жана Кыргызстанда болуп жаткан окуяларды кризис жагынан карасак “идеалдуу шторм” деп атасак болот. Ал эми COVID-19 эбак бышып жетилген негатив процесстерге түрткү болуп берди. Экономикалык жана саясий мамилелерде жана байланыштарда глобалдуу трансформация болору күтүлүүдө. Советтер Союзунун курамында болгон айрым өлкөлөр экономикалык гана эмес саясий моделдерин дагы өзгөртүшү керек болот.

Кыргызстан үчүн тыянак

КМШдагы көпчүлүк өлкөлөргө караганда коронавирус Кыргызстанга кеч келгенине карабай, өлкөбүз пандемияга даяр эмес экен. Кытайга жакын экенибиз жана саламаттыкты сактоо системасынын начардыгын түшүнгөн бийлик өлкөдө COVID-19 катталганга чейин эле аракеттерди көрүп баштаганын билдирген. Республикалык штаб түзүлүп, аткаминерлер жасап жаткан иши тууралуу күндө отчет берип жатышты. Бирок иш жүзүнө келгенде медицина кызматкерлери үчүн өздүк коргонуу каражаттары жетишсиз экени, тест-системалардын сапаты начар экени, реагенттер жетишсиз экени, илдетти жугузуп алуу коркунучу жогору өлкөлөрдөн келгендерди текшерүү тиешелүү деңгээлде эместиги, вирусту жуктуруп алгандар менен байланышта болгондорду аныктоо ж.б. иштер аксап жатканы белгилүү болду.

Бул каталар мамлекеттик башкаруу системасында сапаттуу аналитикалык коштоо жана алдын ала анализ жүргүзүү жоктугунан улам болду. Абал мындай же тигиндей болуп өзгөрүп кетсе кандай аракеттерди жасоо керектиги тууралуу бир нече вариант жок экени маалым болду. Коронавирус учурунда гана эмес, башка учурларда деле Өкмөт чечимдерди кеч кабыл алуусу, алдыда боло турчу окуяларга көрөгөчтүк кылбай, кайсы бир окуя болгондон кийин гана иш жасагандагы ачыкталды. Башкача айтканда, өрт өчүргүчтөр командасы сымал.  

Мунун баары мурда эле белгилүү болчу, бирок коронакризис мамлекеттик башкаруу системасында кризистик менеджменттин жоктугун көрсөттү. Ал өлкөнү өнүктүрүү программаларында жана башка стратегиялык документтерде жазылган эмес. Ошондуктан Өкмөттүн кризистен кантип чыгуу керектиги тууралуу так түшүнүгү жок, бизнести коргоо үчүн оптималдуу чаралар кайсылар, күч алып жаткан жумушсуздукту жоюуда кандай иш алпаруу керектиги тууралуу пландар жок. Мурда иштелип чыккан пландар болсо абалга карап бир аз өзгөртүү киргизип иштете беришмек, бирок Өкмөт баарын азыр, бүгүн жасап, бүгүн араң аракет кылууда.

Экономика…    

Азыр баары экономикалык кризистен чыгуу жолдорун издөө менен алек. Бирок экономика тууралуу гана ойлоно бербеш керек. Коронавирустан кийинки жаңы күн мамлекеттик башкаруу системасында чоң өзгөрүүнү талап кылат, ал ийкемдүү, эффективдүү жана тез чечим чыгара алгыдай болушу керек.

Ар бир, жада калса, гениалдуу демилгелер дагы бюрократиялык системанын көлөкөсүндө калуу коркунучуна кептелет. Буга илдетти жуктуруп алган медиктерге компенсация төлөөгө байланышкан абалды мисал кылсак болот. Туура жана өз убагында чыгарылган чечим болду деңизчи. Бирок ким кайдан качан жугузуп алганын териштирүү коомчулуктун кыжырын келтирип, күнөөнүн баарын дарыгерлерге оодарып, компенсация төлөбөө аракети болуп жаткандай ой калтырды.

Албетте, азыр тигил же бул катачылык үчүн күнөөлүүлөрдү издөө убактысы эмес. Бирок башында биз атап өткөн “идеалдуу штормдон” жоготуулар аз болуп  өтүү үчүн, анын ичинде бийликтин легитимдүүлүгү үчүн коронавирустан кийинки келечекке кайсы жол менен баарыбыз тууралуу ойлонуу абзел.

Редакция макала үчүн жоопкерчилик албайт, автордун пикири редакциянын көз карашын билдирбейт.

2020-жылдын январь-март айларында экономикалыш өсүш 1,5%ды түзүп, былтыркы жылдын ушул көрсөткүчтөрүнөн 3,9%дык пунктка төмөн болду. Анын билдиришинче, экспорттун төмөндөгөнү жана айрым социалдык мааниге ээ товарларга баалардын көтөрүлгөнү байкалууда.

Эркин Асрандиев азык-түлүк коопсуздугун камсыздоо максатында аймактардагы элге ун жана биринчи кезекте зарыл болгон товарларды жеткирүү улантылып жаткандыгын билдирди.

Мындан сырткары, бюджеттин чыгаша бөлүгүнүн каржыланбай калуу тобокелчилигин азайтуу боюнча ар кандай варианттарды иштеп чыгуу, бюджетти колдоо үчүн кошумча каражаттарды тартуу улантылып жаткандыгын кошумчалады.

Ошондой эле вице-премьер-министр өлкөдөгү чакан жана орто бизнести колдоо боюнча Өкмөт тарабынан көрүлүп жаткан чаралар жөнүндө маалымат берди.

Мамлекет башчы түзүлгөн кырдаалда Өкмөт ишкерлерди колдоо боюнча кошумча чараларды кабыл алышы зарылдыгын кошумчалады.

Өкмөт Коопсуздук кеӊешинин сунушуна ылайык, 22-марттан баштап өлкө аймагына өзгөчө кырдаал режимин киргизген.

Коронавирус коркунучуна байланыштуу 25-марттан тартып, Бишкек, Ош, Жалал-Абад шаарларында, Ноокат, Кара Суу, Сузак райондорунда өзгөчө абал киргизилген.

Ал белгилегендей, түшө турган бажы, салык төлөмдөрүнөн, ишканалардын ишинин токтошуна байланыштуу чыгым 450 млн долларды түзөт.

«ИДПнын өсүшү 2%дан ылдый болот деп божомолдонуп жатат», — деди ал.

Белгилей кетсек, 18-март күнү саламаттык сактоо министри Космосбек Чолпонбаев Кыргызстанда коронавирус жуктурган алгачкы учур катталганын – Сузак районунда (Жалал-Абад облусу) 3 адамда коронавирус аныкталганын билдирген. Алар 12-мартта Кыргызстанга Сауд Арабиясынан учуп келишкен. Коронавирус аныкталгандан кийин Сузак районунда өзгөчө кырдаал киргизилген.

«Акчабар» Кыргызстандагы жана дүйнөдөгү  экономика менен каржы секторундагы орчундуу учурларга көз салган.

Январь

«Джунда» мунай кенин иштетүүчү завод монополисттердин тизмесине киргизилди. Монополияга каршы жөнгө салуу мамлекеттик агенттиги аныктап чыккандай, завод КР аймагындасуюлтулган газды чыгаруу боюнча алдыңкы орунда турат. 

Кыргызстан 2018-жылы Орто Азия боюнча насыяга баткан өлкө болуп калган. Ал эми  бажы кызматы жемкорлордун уюгу катары аталды. Анда соң жемкорлуктун тизмегине саламаттыкты сактоо министрлиги, ИИМ жана транспорт министрлиги кирет. 

Бул жылы КР Өкмөтү документтерди берүүнү мамлекетке кайтара алды. Мисалга алсак, айдоочулук күбөлүктү берүү «Унаа» Мамлекеттик ишканага тапшырылды. 

Февраль

Өкмөт Кыргызстандагы онлайн-сатууну жөнгө салууну көздөйт. Бул демилгени экономика министрлиги көтөрүп чыкты. Февраль айы автосүйүүчүлөр үчүн эсте каларлык болду. Себеби, Өкмөт бул айда ОСАГО программасын 2021-жылга иштеп чыгууну убада кылды жана унаага бир жылда бир гана салык төлөө киргизилди. 

Айдын аягында «Мобильник» электродук капчыктын иши Улуттук банк тарабынан токтотулду. 

Март

Смартфон ээлери iOS операциялык тутум аркылуу валюталардын тең салмактуулугун телефондон сактай алышты. Блокчейндин негизинде иштеген криптобиржа, Кыргызстандын мектептериндеги интернеттин сапатын жакшыртууну ишке ашырат. Андан сырткары, кыргызстандык IT-адистер өздөрүнүн билими менен британиялык компанияларды таң калтыра алышты.

Бул учурда Казакстандын туңгуч президенти Нурсултан Назарбаев, көпчүлүктү таң калтырып, күтүүсүздөн отставкага кетти. Бирок, ал бийликтен таптакыр кеткен жок. 

Апрель

Saudi Aramco мунай компаниясы дүйнөдөгү эң кирешелүү компания аталды. Анын бир жылдык кирешеси 111.1 млрд долларды түздү. 

Forbes Asia кыргызстандык Дастан Өмүралиевди таасирдүү ишкерлердин катарына киргизсе, Илон Маск эки минутанын ичинде 1 млрд долларын жоготту. 

Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун капиталы Кыргызстандагы бардык банктардын капиталынан жогору болуп чыкты. 

Май

Парламент депутаттары жол эрежелерин бузуудагы айып пулдун көлөмдөрүн кайрадан өзгөртүүнү чечишти: 2019-жылдын аягына чейин унаанын тизмегин чогултууну жана «РСК» банктын базасында ири экспорт-импорт банкты ачууну убадалашты. 

ЖАК «Альфа Телеком» жана ААК «Кыргызтелеком» жаңы уюлдук Salam операторун ачуу боюнча суроолорду талкуулашты. Бул боюнча коом бир пикирге келгичекти, КР УБ «Мобильникти» лиценциядан толугу менен ажыратты. Ал эми Айыл-чарба министрлиги Нурбек Мурашев эң начар министр аталып, «Кара кепичтин» ээси болду. 

Июнь

Жай айында Ысык-Көлдө туристтик сезондун ачылышы болот. Бул үчүн атайын туристтерге мобилдик тейлөө кызматтары ишке киргизилди. Ал эми бардык кыргызстандыктар үчүн 14% ипотека жеткиликтүү болду. 

КР бардык банктарынын капиталы 40 млрд сомдон ашты. ААК Инвестициялык «Чанг Ан»  банкы микрокаржылоо компания аталды. 

Июль

Кыргызстанда автоунаалар үчүн жаңы техникалык паспорттор ишелип чыкты. Илон Маск адамдын мээсине компьютерди кошуп, иштеткен  Neuralin долбоордун жыйынтыгын тартуулады. 

Бажы кызматы жарым жыл ичинде коррупциянын беделинен чыга албай, имиджин жакшы жакка өзгөртө алган жок. 

Август

КР акыркы жай айларында тоо-кен казып алуу иштери жүргүзүлдү: өкмөт Солтон-Сарыдагы Zhong Ji Mining Company ишмердүүлүгүн токтотту. Көп жылдан бери талаш-тартышты жаратып келген канадалык Centerra Gold Inc компаниясынын ишин көзөмөлгө ала алды. Тоо-кен казып алуу компаниясы өлкөнүн бюджетин 2026-жылга чейин 150 млн долларга толтурууга убада берди. 

Башка канадалык Stans Energy​ Corp компаниясына Кыргызстан,  Торонтодогу арбитраждык соттун чечими менен 24 млн доллар бериши керек. Тараптардын Куттуу — Сай II  жана Калесай кениндеги талаш-тартышы 8 жылдан бери уланып келет. 

Сентябрь

Региондорду өнүктүрүү жылында көпчүлүк күткөн өзгөрүүлөр болуп кеткен жок. Мисалга, Нарын шаарынын жанындагы Кеңеш айылындагы контейнерден ачылган мектеп элдин нааразычылыгын туудурду. Ал эми Бишкектеги типография мектеп китептерин ката менен басып чыгарып, сын-пикирге кабылды.

Смартфон чыгаруучулар гаджет сүйүүчүлөрүн үч камералуу жаңы iPhone менен сүйүндүрдү. 

Октябрь

Жаңы iPhone уюлдук телефондун баасы кыргызстандыктардын орточо 120 күндүк эмгек акысы менен барабар болуп чыкты. Кыргызстандагы инфляциянын абалы акындарды комузга салып ырдатты.

Ноябрь

Кыргызстан эки рейтингтен тең бешинчи орунга чыкты: бааланбаган туристтик өлкө жана Кытайга карыз болгон мамлекет катары. Бул учурда эл өкүлдөрү Улуттук банк, Эсеп палатасы жана Башкы прокуратура жетекчилерин мөөнөтүнөн мурда отставкага кетирүү демилгесин көтөрүп чыгышты. 

2019-жылдын аягында интернет дүйнө жүзүндөгү 4.1 млрд адам үчүн жеткиликтүү болду. Интернет колдонуучулардын бир бөлүгү Alibaba компаниясынны ишке ашыруусуна өбөлгө түзүштү. Компанянын рекорддук көрсөткүчү 38.3 млрд долларды түздү. Ал эми Кыргызстан бул каражатты 19 жыл ичинде гана таба алат. 

Декабрь

Жаңы жыл астында президент уран казууларга тыюу салуу боюнча мыйзамга кол койду. Торонтодо «Кыргызалтындын» акциялары төмөндөп жатат. 

ЕАЭСтин ичинде Кыргызстандын карызы эң төмөн болуп чыкты. Жалпы 258 млрд доллардын ичинен, өлкөнүн карызы 4.5 млрд долларды түзгөн. 

Булак: Акчабар

Вашингтон былтыр ноябрда Ирандын мунайын экспорттоого санкция киргизген.

Өткөн аптада Ак үй беш мамлекетке Ирандан мунай импорттоого берилген убактылуу жеңилдикти токтотоорун жарыялагандан бери Тегеран менен Вашингтондун ортосунда кайым айтышуу күчөдү.

ЭВФтин Жакынкы Чыгыш жана Борбор Азия боюнча директору Жихад Азур 29-апрелде Ирандын экономикалык абалы ого бетер начарлашы ыктымал экенин жарыялады. Буга чейин АКШ тарап санкциялардан улам Тегеран мунайдан тапкан кирешенин 10 миллиард доллардан ашыгын жоготуп жатканын кабарлаган.

ЭВФтин эсебинде, чөлкөмдө Сауд Арабиясынан кийинки орунда турган Ирандын экономикасы 2018-жылы 3,9 пайызга төмөндөгөн.

28-апрелде Ирандын тышкы иштер министри Мохаммад Жавад Зариф Тегеран Вашингтондун санкцияларды күчөтүү аракетине жооп катары өзөктүк куралды жайылтпоо тууралуу эл аралык келишимден чыгышы мүмкүн экенин айтты.

АКШ Ирандын өзөктүк программасы боюнча Тегеран менен дүйнөнүн алты державасынын ортосундагы 2015-жылкы макулдашуудан былтыр май айында чыгып кеткен. Андан бери өзөктүк келишим кабыл алынгандан кийин токтотулган санкциялар кайра киргизиле баштады.

Анын айтымында, көмүскө экономиканын айынан жыл сайын мамлекеттин казынасына 40 миллиарддай сом түшпөй калат. Мухаммедкалый Абылгазиев эгер ошол каражаттын 20 миллиарды эле көмүскөдөн чыгарыса, анда өлкөдө мектеп, балдар бакча жетишсиздигин, жолдордун инфраструктурасын жаңылоо иштерин үч жыл ичинде эле чечип коюуга болот деп эсептейт.

Эске сала кетсек, Улуттук статистика комитетинин 2017-жылга берген маалыматы боюнча өлкөдө көмүскө экономиканын көлөмү 125,2 миллиарда сомду түзгөн. Бул деген ички дүң продукцияга карата 23,6 пайыз.

ошол бойдон көрбөйбүз

Өзүбүз кандай болсок,

ошондой кабыл алабыз.

Талмуд

Тээ биринчи президенттин маалынан тарта эле биздин өлкөдө ички ресурстар жок, өнүгүү үчүн инвестициялар жетишсиз, ошондуктан чет жактан инвестицияларды тартуу зарыл деген түшүнүк жашап келет.

Башында эл аралык каржы институттарына ишеним артып – алар келип акча салат, курат, кандай жашоону жана иштөөнү үйрөтөт деп келгенбиз. Андан бери далай жылдар өтүп, далай суулар акты. Бирок карыздардан башка көзгө көрүнөрлүк жыйынтыктарды көрө алган жокпуз. PESAC программасы биздин индустрияны көмүп койду, ал эми Дүйнөлүк банк менен Азия өнүктүрүү банкы тарабынан тынбай каржыланып жаткан структуралык реформалар натыйжа берген жок. Бир сөз менен айтканда, башкалардын акылы менен жашап кетүүгө мүмкүн болгон жок.

Жакында эле инвестицияларды илгерилетүү жана коргоо агенттиги 2018-жылы жасаган иши тууралуу коомчулук алдында отчет берди. Мамлекеттик аппарат болгону 28.2 млн долларлык 9 долбоорду ишке ашырганы, 397 (!) жумуш оруну түзүлүп, 3 млн сом салык төлөнгөнү белгилүү болду. Бул көрсөткүчтөр көңүл жылытарлык эмес.

Аны менен катар эле алар “…Кыргызстанда түз инвестиция тартуунун төмөндөшүнүн негизги себеби жергиликтүү калк менен инвесторлордун ортосундагы көйгөй” экенин белгилешти. Демек, азырынча биздин жарандар өз жеринде башкаларды кабыл алууга даяр эмес жана алар сууну, жерди булгап, ал аймакка өздөрүнүн чет элдик жарандарын жумушчу катары алып келет деген күмөн саноо бар. Көйгөй эмнеде? Көрө албастыкпы, ишенбөөчүлүкпү, карым-катнаш түзүүдө тажрыйбанын жоктугубу? Балким кептин баары “инвестор” деген соз бизде чет элдик капитал булагы катары кабыл алынганында болуп жүрбөсүн? Жада калса бизде Мыйзам аркылуу чет элдик инвесторлорго мамлекеттик кепилдиктер берилет.  Бирок жергиликтүү инвесторлор үчүн шарт түзгөн бирөө жарым барбы?

Жергиликтүү инвестор – бизде басынтууларга, куугунтукка дуушар болгон субъект. Аны эч ким сыйлабайт, анын укуктары менен эч ким эсептешпейт. Андан салык төлөгөн жоксуң деп шектенишет, ал фискалдык жана укук коргоо органдарынын багуучу базасы. Бирок ага карабастан ал өлкөнүн өнүгүүсүнө аз да болсо салым кошуп, чыдамкайлык менен ишин улантат. Калгандарынын баарынын жаратылышы бир – алар убактылуу гана инвесторлор. Төңкөрүштөр болгондо Кыргызстанда кимдин капиталы калат? Чет элдиктер биринчи кезекте капиталын чыгарып кетүүгө аракет кылат. Жергиликтүү инвестор гана эч нерсеге карабай иштөөгө даяр экенин эки жолку төңкөрүш көрсөтпөдүбү…

Экономикада жазылбаган мыйзам бар – өлкөдө ички инвесторду сыйлоону үйрөнмөйүнчө ички рынок өнүкпөйт жана чет жактан олуттуу инвесторлор келбейт (сөз авантюристтер жана спекулянттар тууралуу эмес). Эмнеге?

Жообу жөнөкөй эле. Каражаттарын бул же тигил өлкөгө инвестиция кылууну пландап жаткан инвестор иштин өнүгүү сценарийин баалап чыгат, анын ичинде терс көрүнүштөрдү дагы. Аргасыздан ал өлкөдөн чыгып кетүү керек болсо кандай чара колдонорун дагы ойлонот. Бул жерде себептер ар түрдүү болушу мүмкүн – рынок шарттары, жергиликтүү тургундар, формалдуу эмес топтор, мамлекеттик түзүмдөр менен конфликттер ж.б.  Имаратты, жабдууларды, технологиялык процесстерди, өнүмдөрдү, инвестицияларды, кызматкерлерди алып чыгып кетүү мүмкүн эмес. Бир жол гана калат – бизнесин сатуу. Азыркы шартта инвестор кимге бизнесин сата алат, себеби бизде атаандаштык рыногу жок да? Экономика өнүкпөгөн жерде, рынок да аксап турат, рынокто иштеп жаткан субъекттер да аз дегендей…

Бул жерден Түштүк-чыгыш Азия өлкөлөрүндө маанилүү ролду чет элдик инвесторлор эмес, жергиликтүү инвесторлор ээлегендиги көрүнүп турат. Тактап айтканда, тышкы инвестициялар жергиликтүүгө салыштырмалуу кайра куруу башталгандан кийин келишти, ортодогу айырма ондогон жылдар.

Биздин ата мекендик инвесторлор каражаттарын азыр кайсы жакка салышат? Ишке кирип жаткан ишканалардын акцияларына жана облигацияларына эмес. Каражаттар кыймылсыз мүлктөргө жана унааларга салынса, айрымдары банктарга депозитке салышат. Ячейкаларга салгандар да бар (Финчалгындоонун акыркы аракеттеринен кийин бул практика да жок боло баштады). Тамактануучу жайларга, сулуулук салондоруна, машыгуу залдарына, оюн салондоруна каражат салгандар да жок эмес. Тандоо чектелүү гана. Өндүрүш ишканаларына акча салган киши жок. Себеби эмнеде? Перспективаларды көрбөгөн адам чоң сумманы өндүрүшкө салуудан коркот. Ошентип биздин капиталдар башка экономиканы көтөрүү үчүн “эс алып жатат”.

Инвестициялык климатка ишеним арттыруу – күн сайын аракетти талап кылган процесс жана азырынча мамлекеттик түзүмдөрдүн бири да муну менен алек болгон жок. Биздин ата мекендик инвесторлор үчүн татыктуу орун качан пайда болот?

Же биздин өлкөнү Африка өлкөлөрүндөгүдөй тагдыр күтүп жатабы? Ал мамлекеттерде баарын чет элдик капитал башкарат дагы, жергиликтүү калк кызмат көрсөтүүчү эмгек ресурсу гана…

Болотбек Марипов – атайын Elgezit.kg сайтындагы блогу үчүн

Орусиялык экспортчулар Батыштын экономикалык санкцияларынан улам 6 миллиард 300 миллион доллар жоготушту. Бул тууралуу Орусиянын Экономикалык өнүгүү министрлигинин баяндамасына таянуу менен Сentralasian сайты билдирди.

Начнем с фискализации. ФИСК (от лат. FISCUS) – в Древнем Риме Ф. военная касса, где хранились деньги, предназначенные к выдаче.

— с 4 века — единый общегосударственный финансовый центр Римской империи, куда стекались все виды доходов и сборов и откуда шли указания о чеканке монет, порядке сбора налогов, производились выплаты и пр.

— то же, что и государственная казна, совокупность финансовых ресурсов государства, аккумулируемых в бюджете страны и во внебюджетных фондах.

ФИСКА́ЛЬНЫЙ — cлужащий интересам фиска, казны.
— финансовый, налоговый; имеющий отношение к аккумулированию государственных доходов (казны)

Затеянная в Кыргызстане фискализация – важнейший шаг на пути к цифровизации экономики и переходу взаимоотношений между гражданами и государством на цифровые и электронные услуги. Суть ее — в переводе процесса налогообложения и уплаты налогов в электронный формат с тем, чтобы можно было видеть процессы в онлайн режиме, для  сокращения количества проверок ГНС, исключения или хотя бы существенного снижения коррупции, увеличения поступления налоговых сборов в бюджет, а также уменьшения ввоза и масштабов производства контрафактной продукции. В общем, согласно замыслу должна быть создана единая система прослеживаемости и оборота товаров.

В деталях же фискализация — это внедрение электронных счетов-фактур, электронного патента, маркировки товаров, электронной налоговой отчетности, а также применение контрольно-кассовых машин (ККМ) с функцией передачи данных в режиме онлайн.

Решение этого вопроса у нас сильно затянулось, и откладывалось бы еще долго в силу сопротивления, которое оказывал не столько бизнес, сколько сами же фискалы. Ведь именно последние незаинтересованы в появлении прозрачности — в этом случае уводить деньги мимо бюджета стало бы значительно сложнее. Однако в результате  давления извне, а точнее из-за обязательств Кыргызстана перед своими партнерами по ЕАЭС, наше правительство и было вынуждено пойти на этот шаг. Ведь не введение фискализации означает для нас закрытие рынков ЕАЭС, с учетом завязанности на них  полную изоляцию и последующий коллапс экономики страны.

Как обычно, гладко было на бумаге  

По замыслу правительства, посредством онлайн-ККМ (контрольно-кассовых машин) через электронные документы должна быть видна вся информация о движении товара – его наименование, цена, товаросопроводительные документы, сертификаты соответствия безопасности, информация о собственнике. Таким образом, уже в рознице налоговая инспекция через онлайн-ККМ смогла бы получать полную информацию о товаре.

Между тем, реальность существенно скромнее. Нынешние ККМ только передают данные об общей сумме покупки и при этом более не предусматривают передачу никаких данных по видам реализуемых товаров, не могут интегрироваться с другими системами учета поставок товаров и, наконец, слишком дороги как сами по себе, так и их модернизация до режима онлайн.

Мы безнадежно отстали в этом вопросе – например, система оформления электронных счетов фактур в странах ЕАЭС — уже свершившийся факт. Для сравнения, в Белоруссии и  Казахстане она действует с 2016 года, в России — с 2012 года. Система маркировки товаров внедрена в Белоруссии с 2005 (!) года, в России – с 2016 года, в Казахстане – с 2017 года. Система контроля контрольно-кассовой техники в Белоруссии внедрена с 2018 года, в России и Казахстане – с 2017 и 2016 года соответственно.

И как обычно, в нашей стране не нашлось тех, кто бы подумал создать в свое время единую базу: Минфин – ГТС – ГНИ – Соцфонд.

Останутся ли лазейки  после  завершения фискализации?

Не стоит забывать о том, что и компьютерами управляют люди. А значит, обходные пути при должном желании найдутся. Общеизвестно, что нововведения в ГРС, например, в выдаче водительских прав так и не смогли окончательно решить вопрос с коррупцией.

Так что даже наличие онлайн-ККМ может далеко не всегда приводить к выбиванию продавцом чеков. А значит, его величество неучтенка – займет свое место и здесь. А это, в свою очередь, приведет к тому, что и коррупция останется. Просто за «разводку» будут брать больше.

Как обычно, вопрос о том, кто конкретно в процесс фискализации попадает, станет ключевым и для наших фискалов, и для недобросовестных предпринимателей. И чем дольше этот процесс будет идти, тем больше это будет мешать конкуренции, потому что недобросовестный бизнес окажется в более выгодной ситуации. Государство должно сделать все, чтобы обеспечить справедливую конкуренцию.

P.S.: Как стало известно, республиканский бюджет за 2018 год не выполнен на 6 млрд. сомов: таможня и налоговая недобрали. Лазейки?

О бюджете, банковском секторе, тенденция